Чолпонбек Абыкеев


Бриллиант жылан


(Чыгыш детективи, 1-бөлүк )



Узундугу 37 см, жоондугу 7 см келген жыланды өтө баалуу изумруд, бриллиант таштарды алтынга чөгөрүп, өзөгүн түзгөн алтын чынжырга байлаштырып, бир эле ташына колуң тийсе тирүүчө койкоңдой баш көтөрө калып оозу ачылып, алтын тили соймоңдосо мунун өлүү экенине ишенген адамдын да жүрөгүн солк дедиргендей чеберчилик менен кайсыл кылымда кандай уста жасаганы эч кимге белгисиз.

Үстү көгүш каралжын, оозунун тегереги саргыч, көзү кызыл бриллианттан, төбөсүндө көк бриллиант алтын таажы, боору ак түстөгү изумруд, акак таштардан, куйругунун учу чулу келип тоголок бармак сымал кара бриллианттан турат. Бир оролуп келип башын куйругуна жаздап жатса кадимки тирүү жыландын өзү. Мунун баалуу экенин мындан бил, чакан караңгы бөлмөнү өзү шамча жарык кылууга жарайт.

Бриллиант жыландын чыныгы баасын эч ким билбейт. Балким бир эле ташы бир нече миллион доллар турушу мүмкүн. Оозунан алтын тили чыкканда кармап тартса ичинен алтын чынжырга байланган узундугу 7 см. алтын ачкыч чыгат. Бул эмненин ачкычы? Татаал түйүн ушул жерде жатат.

Кылымдан кылым карытып колдон колго өтүп келатса да жылан эч убакта анын бир асыл ташын чыгарып алып, сатып акчага айландыргысы келгендердин колуна тийген эмес. Жыланды кармагандар жалаң акча, байлык тартыштыгы эмне экенин билбеген дүйнөсү эсепсиз байлар болгон. Ошондуктан жыландын кыпындай түсү өзгөрбөй, кемибей мамыкка оролуп катылып келатат. Жыланга ээ болгондордун баары анын ичине каткан ачкычтын сырын чечкиси келишет. Ушунчалык баасы эсепсиз "кынга" салынган ачкыч ачуучу кулпу кимди кызыктырбайт дейсиң.

Жылан канчалаган өмүрлөрдү сорду. Канчалаган баштар учуп, бей күнөө кандар төгүлдү, эч ким эсебин чыгарып айтып бере албайт.

Жыланды колуна кармап көрүп катып алып жүргөн адамдар саналуу гана болгону менен өмүрү жыланды көрбөй, кандай экенин билбей туруп сыртынан тон бычып, жыланга жетиш үчүн кан төгүшкөндөр канча. Бул канкор качанка чейин дагы жан сормолугун уланта бермекчи.

Жогоруда айткандай жыланды колуна кармагандар байлыгынын эсебин так билбегендер болсо жыландын оозундагы ачкычтын сырын билгендер күнүмдүк курсак тойгузаар токоч тапса кубанган кембагалдар болушту. Канча бир кылымдан бери жыландын сырын билгендер жыланды издесе жыланды кармап жүргөндөр анын сырын чечип берүүчүлөрдү издешет. Эки тарап ушунча болуп кезигише албай келет. Кан төгүү, бири-биринин астын бөгөп жолдон адаштыруу жыланды кармап жүргөндөр тарабында эле эмес. А анын сырын билгендер да тарапта күчтүү. Жыландын сырын билгендер Улуу Сырдын жалгыз ээси болуп калыш үчүн, жыланды издөөдөн мурда атаандаш адамдарын издеп дербиш болуп келишкен. Жолугушкан жерде аөосуз кармаш болуп өлүм же жеңиш деген гана максат болгон.

Жыландын оозундагы ачкыч ачуучу кулпунун сырын жазып туруп, 1-2 беттен кийин 5-6 бет кылып өзүнчө, ортосундагы 3-4 беттен кийин 7-8 бет кылып өзүнчө жүз баракты тепе-тең экиге 50дөн бөлүп таштаган эки кийиз китеп канча кылым өтсө да бириге албады. Качан биригери али да белгисиз. Кийиз китепте жазылган дейт, "Дүйнөдөгү жашаган адам баласынын жок эле дегенде ондон бири чыныгы адамдык касиетке ээ болуп, тазаланганда эки бөлүнгөн китеп биригип жылан менен табышат", - деп, китептин биринин сыртына жыландын баш жагы экинчисине куйрук жагы түшүрүлгөн. Китептин маанисин эч ким ушул кезге чейин толук окуган эмес. Жарымысын бөлөк-бөлөк жаттап окугандар укумдан-тукумга же жалгыздан-жалгызга мураска өткөргөн бирден гана адамдар болгондуктан дүйнөдө эгер болсо экөө. Жок болуп кетүү коркунучу да бар.

Күнөөсүз жерден жыландын сырын билет имишсиң, айт деп нечендер зынданда, үңкүрдө чирип өлүп, кынйоонун адам укпаган түрлөрүн көрүшкөн. Жылан жөнүндө каңырыш угуп калып "Мен билем" деп мактана коем деп тилинин азабынан өмүрү менен коштошкондор ушул кезге чейин канча болгонун бир жараткандан башка эч ким билбес.

х х х

СССР деген империя тирүү мезгилинде, КПСС бүт бийликти уучунда мыкчып, өлкөдө темирдей тартип бардай туюлчу. Бул сырткы көрүнүшү эле. Чындыгында темирдей тартип карапайым эл үчүн болгону менен бийлик башындагылардын жана жашыруун түрдө болсо да эбегейсиз байлыкка ээлердин уюшкан кылмыштуу иштери чегинен ашып бир учурда бийик идеяга фонотикалык түрдө берилгендер түзүшкөн коммунисттик коом ичинен чирий баштаган болчу. Ракка айланган бул коомдук чирүүнү эч ким токтото алмак эмес. СССР менен тирешип келаткан капиталисттик системадагы мамлекеттер коммунисттик коомдун ичинен чиришине ого бетер көмөктөшүп каражат дегенди аяшпай түрлүү жолдор менен "оорунун микробдорунун" көбөйүшүнө шарт түзүү үчүн жан үрөп иштешкен. Мындай кыйраткыч күчтүн башында ЦРУ турганы СССР таш-талканы чыгып, кыйрагандан кийин гана белгилүү боло баштады. СССР кыйрады. Тилекке каршы капиталисттик ири державалар күткөндөй болбой экономикалык өнүгүүдө атаандашуу жоголуп, саны көп сапатсыз товар чыгаруу кризиси башталып кетти. СССРдин чек аралары ачылаары менен сырье түрүндөгү эбегейсиз зор байлык болгон товарлар сыртка ташылып, кайра ичкериге арзан баа менен өндүрүлгөн сапатсыз товарлар ага баштады. Кылмыштуулук дүйнөлүк деңгээлде күч алып, коомдук түзүлүштөгү бийликтин башында отургандардан бери чырмап мыйзамдуулукту сактоо "демократиянын үлгүсү" деген мамлекеттерде да одоно бузулушу көнүмүшкө айлана баштады. СССРди ичинен чириткен "рак" оорусунун микробдору дүйнөдөгү бардык мамлекеттерге чачылып жайылып кеткени жана мунун түбү кайда алпараары айрым бир коомдук өнүгүштү изилдеген окумуштууларга гана белгилүү болбосо; бийликтегилердин мындай "ооруга" көңүл бөлүүгө "убактылары" да жок эле. СССРдин кыйрашы менен, эл жер үчүн патриоттуулук, Ата Мекенди сүйүү, атуулдук ыйман деген адамзатындагы буга чейин эч жерде жазылбаса да, ар бир адамдын ички дүйнөсүндө жашаган рух өлүп, жеке баюууга жулууну, дүйнөгө тойбоо оорусу күч алды. Бул өзгөчө бийлик башындагыларды катуу чырмады. Балким чын эле адамзат үчүн акыр заман жакындап келаткандыр. Адам баласы ушул кезге чейин түзүп жана жашап келаткан коомдук түзүлүш дүйнөлүк деңгээлде башынан чирүүгө туш болду. "Балык башынан чирисе, куйругунан тазалайт" дейт. Коом кандай жол менен өзүн-өзү дарылап бүткүл дүйнөлүк адамзаттын башына түшкөн мүшкүлдүү оорудан айыгып кетет азырынча табышмак.

Мыйзам карапайым калк үчүн гана мыйзам, ал эми бийлик башындагылар үчүн же эбегейсиз байлыкка ээлер үчүн "жетелеген төө" экени улам ачык белгилүү болгон сайын коомдун ичиндеги психологиялык абал курчуп ачып-кычый баштайт. Мындай кубулуш эртедир-кечтир дүйнөлүк жарылууга алып келет. "Адамзаттын башына түшкөн мүшкүл" деп жатканыбыз ушул.

Дүйнөлүк эки карама-каршы (коммунисттик жана империалисттик) системанын жашап турушу коомду өзүн-өзү дарылоого чоң таасир берип, жалпы адамзаттын жыргалчылыгы үчүн кызмат кылып, мыйзамдуулуктун сакталышына өбөлгө түзгөнү СССР кыйрагандан кийин гана белгилүү болуп отурат. Жашоо-тиричиликтин карама-каршылыгы күчөгөн менен иши жок жер өз угу менен айланып мезгил жылып ХХ кылым аяктап келатты. ХХI кылым адам баласына эмне тартуулайт али астыдагы табышмак. Балким бүткүл адамзаттын келечек тагдырынын сырын жыландын ичине катылган ачкыч ачуучу кулпунун ачылышы чечээр.

х х х

Бир үй-бүлөөнү бүтүндөй кырып кетишти. Кылмышкерлер түн катып келишкен да дарбазаны ачканда эле торпоктой болгон эки ажаан итти торойто атышкан. Кейпи дарбаза менен деле киришпесе керек. Чыкканда гана эч шашпай өз үйүнөн чыккансып эшиктен чыгып кетишкен окшойт. Эки жарым метирче келген дубалдан мышыктай гана секирип өтүшкөн окшойт. Дабышты илгиртпей сезген ажаан иттердин бири уясынан белчесине чейин чыгып жан берген. Ок так эки көздүн ортосуна кадала түшкөн. Экинчиси үйдүн эшик алдынан үч кадамча алысыраакта көмөлөнгөн. Бир ок кулак түбүнө, экинчиси туура жүрөгүнө кадалган. Бул байкуш деле иттик милдетин аткарып катуу добуш чыгара үрүп ээсин ойготууга үлгүрбөсө керек. Үйдүн эшигин кантип ачкандары табышмак. Ачкыч менен ачкансып үйгө дабышсыз кирген. Анткени үйдүн ээси эртедир кечтир ушундай мыкаачы "коноктордун" келээрин күткөн болсо керек. Көмкөрөсүнөн жаткан боюнча кежигесин ок жарып өлгөн. Жаздыгынын астындагы дайыма колунан чыгарбай мыжып жатчу "Макаров" маркасындагы пистолетин кыймылдатканга да жарабаган. Жаткан төшөгүнүн астындагы затвору тартылып машаны атууга даярдап койгон Калашников автоматы да да ушул ойду ырастап турат.

Жогорку окуу жайын жаңы бүтүп келип, үйлөнгөн уулунун төшөгүнүн астынан да октолуу Калашников табылган. Кылмышкерлер адамды чымчык аткандай да көрбөгөн, машыккан кара мүртөздөр экен махабатка батып жаткан эки жаштын ордунан козголууга да үлгүртпөгөн. Жаш келинди чекеге, жигитти кежигеге баскан. Ошентип экөө ысык жыргаалга баткан боюнча кучакташып гана тиги дүйнөгө кете беришкен. Бүтүрүүчү класста окуп жүргөн кызы гана өз бөлмөсүнүн эшигинин алдында жүрөгүн мыкчып кулаган. Канжар урулган экен. Кейпи дабыш угуп эшикке чыгууга бет алса керек. Үйдүн ээсинин небереси болгон үч жашар баланы да аяшпаган. Наристе түшүндө мылжыйып күлгөн боюнча үзүлгөн. Ок так кекиртегине тийип моюн омурткасын талкалап кеткен. Кыйнагандан жалгыз гана үйдүн ээсинин аялын кыйнашкан. Эки кабат үйдүн ичи, үчүнчү кабат болгон үйдүн астынкы подвалы бүт тозоңу чыга чачылган. Элүүгө жашы таяп калса да бой келбети келишкен сулуу аялдын алгач бир эмчегин кескен. Жан жеринин эки жагын балтырына чейин тилип ташташкан. Кыйноого чыдабай жанталашкан аял жанталашып үйдүн ар жерине катылган бүт байлыкты кылмышкерлердин астына чачкан. СССР али кулай элек рубльдин күчү кете элек, бир рубль бир долларга барабар кез эле. Үйдүн ичинде толтура чачылган акчалар. Үйдү текшерүүгө келген милициялар чөнтөктөрүнө батышынча солоп алгандан кийинкиси жарым миллион болгон же ошол кездеги эң мыкты деген ГАЗ-24 "Волга" машинасынан 50 даананы сатып алуучу акча эле. Үйүлгөн алтын шакек, сөйкө, эски алтын тыйындардын, кымбат таштардын баасы бир миллион рублга чукулдаган. Кылмышкерлер ушунча байлыкты буттары менен тебелеп чачып кеткендигине караганда алар тоноочулар эмес. Үйдөгү аялзатынын бирөө да зордукталбаган демек зордоп, кордоочулар да эмес. Запкы тарткан үйдүн шаарда окуп жүрүп аман калган уулун алып келип атасынын дүйнөсүн чачып көрсөтүп, эмне жоголгонун айтып бере аласыңбы дегенде, кайгынын уусуна чөккөн жаш жигит атасынын эмне дүйнөсүн, канча акчасы бар экенин так билбегенин жана атасы эч убакта уулуна дүйнөсүн көрсөтпөгөнүн мойнуна алуу менен бир гана эстегени кичине чагында, караңгыда күйүп турган тирүү жыландай болгон кымбат асыл таштан жасалган укмуштуу жылан көргөнүн жана ошол жылан эсепсиз чачылган дүйнөнүн ичинде жок экенин айтканы болду.

Кылмыш райондун анча алыс эмес жайгашкан чакан айылда болуп өттү. Республика дүңгүрөй түшкөнү менен кылмышкерлер кумга сиңген суудай дайынсыз болушту. Ээлеген ордунан корккон бийлик башындагылар ишти жап-жап кылып унуткаргыча шашышса, колдорунан эч нерсе келбесин билишкен ички иштер органы менен прокуратуранын кызматкерлери ийин куушуруп гана отуруп калышты. Эксперттердин жыйынтыгына караганда кылмыш түнкү саат 12-1лерде болуп өткөн. Ички иштер бөлүмү менен прокуратура эртең мененки саат 10дордо араң кылмыш болгон жерге келишкен. 9 сааттын ичинде кылмышкерлер туура Ташкентте же Алматыда жүрүшмөк. Эгер ошончолук алыс кетүүнү кааласа. Кылмыш болуп өткөн айылдын эли асты кийин мындай укмушту угушпагандыктан жүрөктөрү түшүп үрпөйүшүп болгон окуя жөнүндө бирөөгө укканын айткандан качып калышты. Анткени болгон кылмыш иши жөнүндө ким түрлүү кеп таратса атылат экен же муунтуп өлтүрүлөт экен деген ушак айылга тарап кетти. Көп өтпөй айылдан бир жигит мас болуп муунуп өлдү эле анын өлүмүнүн себебин да айылдыктар ушул окуяга байланыштырышып ооздоруна кум куйгандай сүйлөгүс болушту. Ал түгүл участкалык милиционер да ден-соолугун шылтоолоп жумушун таштап келген жагына көчө качты. Кылмыштын өзөгү болсо тээ алыскы-алыскы жылдарда үйдүн ээси отузга чыгып оттой күйүп турган 30 жыл мурдата жаткан.

х х х

Кемел аскерде Балтика флотундагы деңиз десанттык бөлүгүндө кызмат өтөдү. Ал кезде аскердегилер үч жыл кызмат өтөөчү. Кызмат өтөп жүрүп бүткүл деңиз флотунун бокс боюнча өткөрүлгөн чемпионатында атаандаштарын жалаң нокауд менен жеңип чемпион болду. Кемелдин күч-кубатына дене түзүлүшүнө кызыгып калышкан машыктыруучулар аскер кызматын өтөп бүткөндөн кийин Москвада калып машыгуусун улантуусун сунуш кылышты. Кемел буга макул болду, болгону төрөлгөн жерине сагынган айылына эки айча барып ата-энеси менен учурашып келүүнү өтүндү. Тагдыр аны айылда эмне кызыгы менен күтүп турганын кайдан билди. Армиядан келип, болгондо да "морская десантная" бөлүгүндө кызмат өтөп, анысы аз келгенсип чемпион болуп жердештерине жетишкен ийгиликтерин кантип далилдөөнү билбей, урунарга тоо, урушарга жоо таппай турган жигиттин "бактысына" бир күнү айылга артисттер келгенде коңшу айылдын жигиттери менен мушташа кетишпейби, мына ошондо Кемелдин көргөзгөн оюнун жердештери ондогон жылдар айтып жүрүштү го. Бир бирден гана муштап айылдын менмин деген зөөкүрлөрүн торойто берген. Үчөөнүн ээги сынып, бешөөнүн кабыргасы сынган. Каргаша болуп бирөөсүнүн боору катуу соккудан эзилип кетип ордунда жан берген. Ичиндеги арак ого бетер жээликтирген Кекең ошо түнү отузга жакын жигитти эч кимге баш бербей өзү жалгыз сабаган. Турмуш босогосун жаңы аттайм деп турган жигит ушинтип 14 жылга катуу режимге кесилип, Сибирге кете берди. Кийин Москвадан машыктыруучусу артынан издеп келип, Кемел менен кошо келип жанында жүрүп алып кетпегенин арман кылып дүйнө бокстун укмуштай бир чемпионунан айрылды деп ыйлаган дешет.

Кемелдин өмүрү өз айылынан күнчөлүк алыс чыгып көрбөгөн карапайым ата-энеси ыйлап-сыктап кат күткөндөн башка аргалары калбай кала беришкен. Арадан жылга жакын убакыт өтсө да дайны билинбеген Кемелден бир күнү кат келди. Кыскача гана түрмөдө жатат деген эле аты болбосо жашоосу аябай жакшы экенин; анткени бүткүл Сибир боюнча түрмөлөрдүн ички кожоюну болгон адамга биринчи коргоочу (телохронитель) экенин жазыптыр. Андан кийин бир жылда бир же эки амандыгын билгизген каттар келип турду. Күндөрдүн бир күнүндө он төрт жылга кесилген жигит шып этип үйгө кирип келди. Болгону арадан беш жылча өткөн. Чиштей кийинген. Мингени "Победа" машинасы. Анда райкомдор да мындай машинага жете элек болчу. Келери менен баягы өлгөн баланын үйүнө барып куран окутту да атасы-энеси менен жеке өзүнчө сүйлөштү. Эмне сөз болгонун эч ким билбейт. Болгону начар турмушта турушкан немелер кийин үй салып мал-жан күтүп оңолуп кетишти. Эл арасында балаңардын куну деп Кемел көп акча бериптир, ошондон булар байып кетишти. Кейпи киши өлтүргөн кылмышкер өз мөөнөтүнөн мурда бошону келип калды деп арызданбасын десе керек деген күбүр-шыбыр ушак жүргөнү болбосо ачык сөз болгон жок. Кемелдин табышмактуу жүргөн турганы алыскы Сибирдин түрмөсүндө отуруп келиши карапайым айылдыктар үчүн жүрөк үшүткөн иш эле.

Анда Кыргызстандын аймагында апийим айдалып, аты дүңгүрөп турган кези. Көп өтпөй Кемел областын даярдоо конторасына райондордон апийим кабыл алуучу контролер болуп орношуптур деп угуп калышты. Ошол боюнча Кемелди айылдаштары анда-санда айыл ичинде жамандык-жакшылык болгондо бир көрүп калышпаса көрбөй да калышты. Кийин гана 70-жылдардын этегинде айылга эки кабат келишкен үй салдырып көчүп келди. Жалаң даярдоо тармагында иштеп жүрүп ден-соолугум болбой калды деп 60га чыкканда айылга келген экен. Колхоздун башкармасы байлык десе байлыгы, байланыш десе байланышы бар Кемел ордумду алып коер бекен деп чоочулады эле андай болбоду. Өзү пенсияга чыккыча эрмек кылып иштеп турайын деп колхоздун кампасын алды да мурдагы кампачыны өзүнө жардамчы кылып штат ачтырып койду. "Шеф өмүрү айлык маянасын албайт. Мен алам. Шабашкадан түшкөндүн гана өзүнө тийиштүү "кусогун" алат", - деп жүрдү жардамчысы. Колхозчулар эки-үч айлап айлык ала албай кыйналып баратканда Кемел айлыктын акчасын берип койчу да кийин банктан акча келгенде бергенин кайра алчу. Муну башкарма, кассир үчөө гана билчү. Башка жан адамга ооздорунан чыгарбоого шерттешиптир. Ал да жогорудагы кандуу окуя болуп өткөндөн кийин чыгып отурат. Айылда Кемелге 10 сомдон 1000-2000 сомго чейин карыз болбогон адам калбаса керек. Өздөрү мүмкүнчүлүгү болуп бергенге чейин өмүрү басып барып биринен да "баягы карызымды" деп сурабаптыр.

Кемелди айылдаштары астынан кыя өтпөй сыйлап турушунун башкы дагы бир себеби "Акты-ак, караны-кара" деген калыстыгы. Кырсыктап, башына кыйынчылык келип тургандарга кылчактабай жардам бергендиги болгон экен. Өткөн кырсыкка айлык эли тикесинен-тике туруп чын дилден кайгырышты. Ал эми Кемелдин айылдан сырткаркы жүргөндөгү 40 жылга жакынкы өмүрү алар үчүн табышмак боюнча кала берди.

х х х

Адам баласы жаралганда алгач өзүнө тамак табыш үчүн жана өзүн-өзү коргош үчүн түрлүү куралдарды ойлоп таба башташкан. Бара-бара акыл эси өнүккөн сайын адамдар жаратылыштын жырткыч жан-жаныбарларынан коргонуш үчүн эмес, адам адамдан коргонуш үчүн жана адам адамды коркутуш үчүн, түрлүү куралдарды ойлоп чыгара башташты. Ошентип жүрүп отуруп адамдар өздөрү жашап турган жерди да быт-чытын чыгара жарып жиберүүчү кудурети бар атомдук куралдарды чыгарууга жетишишти. Адамдын акыл-эсинин өсүшү менен адам адамды башкаруунун мыйзамы болгон мамлекет жана аны башкаруу тартиби дегенди ойлоп табышты. Мамлекет жана мамлекетти башкаруу ыкмалары доорлор өткөн сайын өнүгүп отуруп адамды өзүн-өзүнө каршы кое алган коркунучтуу куралга айландырды.

Жер бетиндеги эң коркунучтуу курал бул "адам курал" болуп калды. Адамдардын бири-бирин баш ийдирүүгө, бири-бирин дың дедиртпей өз кызыкчылыгы үчүн иштетүүгө карата жүргүзүлгөн зордук мурда кан төгүүчү аламан согуштар аркылуу болсо, бара-бара опузалап коркутууга өтүп, жүрүп отуруп "акча согушуна" айланды. Маселен доллардын дүйнөлүк рынокту ээлеп алышы нечендеген мамлекеттердин экономикасын талкалады. Ошол эле учурда эбегейсиз ээликке умтулуп, дүйнөнүн жармысын ээлеп алган менен Монголияны гүлдөтө албаган Чынгызхандын жүрүшүндөгүдөй Американын өзүнүн айласын кетирип азыр дүйнө жүзүндө канча миллиард доллар бар жана анын канчасы жасалма экенин биле алгыс абалга жеткизип, экономикасынын түбүнүн бошой баштаганынан белги бере баштады. Улам алдыга жутунган адамдын акыл-эси "компьютер согушуна" кирип келди.

Эң кызыктуусу: түгөнгүс көч сымал акыл-эстин асты "компьютер согушуна" жеткен менен арты баягы алгачкы "Жаа менен найза согушунан" үзүлө албай созулду.

Адам жаралгандан берки эки күрөш айыгышып тытышкан кармашын улай берди. Бул кармаш бир жагы адам адамдын акыл-эсинин жетишкендиги менен бири-бирине зыян келтирбей жыргал жашоого умтулуу болсо, экинчиси айрым адамдардын күчтүү акыл-эсин пайдалануу менен экинчи бир адамдардын үстүнөн бийлик жүргүзүп, өзүнүн жыргалчылыгы үчүн иштетип, жыргап жашоого умтулуу болду. Биринчилери адам жыргалчылыгы деп ойлоп чыгаргандарын дайыма экинчи топтогуларга уурдатып жиберип жатышкандыктарын билбей келишүүдө.

Гитлердин тилин алып Россияга келип, сазына чөгүп, суугуна тоңгон карапайым дыйкан Ганска эмне жок. Урдум сени Сталин менен өзүң жекеге чыгып мушташа бер. Мен 10 теше жеримди айдасам жанымды багам деп айта алган жок.

Россияны Гитлер басып алган күндө да Ганска эч нерсе артмак эмес. Бары бир баягы 10 теше жерин айдамак. Ошондой эле Чынгызханды ээрчип көчүгү жооруп Балтика жээгине чейин барган койчу Монголго эч нерсе арткан эмес. Жаман атын жоор кылып, сөөгүн сүйрөп баягы эле кароосуз калган боз үйүнө барган.

Жер үстүндөгү эң акыл-эстүү жанмын деген адам баласы ушул кезге чейин жеке өз алдынча ушундай жөнөкөй суроолордун да жообун бере албайт. Адамдын өз башына өзү ээ боло албай аргасыз мезгилдин талабына көнүп кор болгон учурлары сансыз.

х х х

Азият ордунан туруп шашпай күндөлүк көнүгүүлөрүн жазып бүткөндөн кийин, эки жаш кызга бүт денесине жеңил массаж жасатты да ошол эле кыздардын жардамы менен рахаттана сүт кошулган жылуу ваннага жуунду. Жеңил кийим кийип кабыл алуучу бөлмөгө чыкканында биринчи жардамчысы "Кызыл көз" чыдамсыздык менен күтүп туруптур.

- Жигиттер Сиздин тапшырманы так аткарып келишти, - деди кичине ийиле. Азият шашпай креслосуна барып отуруп жатып "Так аткарбай көрүшсүнчү эгер эле жандан аша кечишпесе", - деп ойлоп койду да

- Кана апкелчи, ал эмне деген шедевр экен. Шыпылдай баскан "Кызыл көз" эшик ачып башын ийкегенде чачын кыска алдырган, бели кындырдай далысы кучак спорттук дене түзүлүшүндөгү жигит кирип келди да колундагы кара дипломатты Азияттын астындагы столдун үстүнө коюп туруп оозун ачты.

Азияттын денеси дүр деп ордунан секирип кете сактады. Көздөрү алайып, тамагы буулуп, үнү чыкпай калды. Өңү купкуу болуп чекесинен муздак тер чыга түштү. 3-4 секундада барып араң өзүнө келди. Дипломаттын ичинде көздөрү кыпкызыл денесинен тири укмуштуу миңдеген түрлүү нурларды бөлүп чыгарган, типтирүү жылан, оозун ачып, алтын тилин соймоңдотуп тикчие тиктеп турган эле.

Азият эсине келгендеги биринчи кыймылы "Кызыл көз" менен берки жигитке чыгып кеткиле деп жаңсаган белгиси болду. Өмүрүндө бирөөнүн алдында коркконун же апкарыганын билгизбеген жаны азыркы абалын тигилердин көрүп турганына намыстана түшкөн.

Жылан экөө тиктешип турушту. Жылан менен тиктешип туруп Азият өзүнүн кыбырап жүргөн бир пенде экенине, жыландын андан алда канча күчтүү экенине, ал аны бир тиктегенде эле арбап койгонуна түшүндү.

Карышкыр менен сайгакка вертолет менен аңчылык кылгандан тажап эриккенде ООганстанга барып адамдарга аңчылык кылып бугун чыгарчу Азият жыландын астында бүжүрөй түштү. Өзүн эсине келтириш үчүн дипломатты жабайын деп сунган колдору көтөрүлбөй калтырап ордунан кыймылдаганга даремети жетпегенде буту менен сырттагы телохронителдерин чакырчу кнопканы басты.

Шып этип кирип келген "Кызылкөзгө" дипломатты жап деген белги берди. Дипломат жабылгандан кийин чыгып кете бер деп колун шилтеп койду.

Канча шалдырап отурду ким билет. Биртопто барып ордунан козголуп укмуш бир кымбат дүйнөсүн тапкансып дипломаттын сыртынан аяр сылады.

х х х

"Азият" кличкасы. Чыныгы аты ким, ал түгүл улуту ким эч ким так билбейт. СССР күчтүү кезинде коммунисттик партиянын идеологиясын бүткүл Азияга КГБнын күчү менен тымызын жайылтуучулардан башка көзүрү болгондуктан "Азият" аттуу жашыруун атка ээ болгон. Учурунда Москвадагы ээги түшкөн абышка менен да МВДнын, КГБнын көзүрлөрү менен да каалаган учурунда көзмө-көз сүйлөшчү. Бүткүл Азия боюнча тордой жайылган атайын окуу жайларынан даярдыктан өткөн КГБнын тыңчыларынын башында турчу.

Туюу сезими күчтүүсүнөн жана тыңчылары аркылуу дүйнөлүк кабарлар менен дайыма тааныш болгондуктан СССР эртедир кечтир кыйраарын аны сактап калууга мүмкүн болбой калганын, он беш жыл мурда билди да колундагы тармакты жеке кызыкчылыгынын багытына колдоно баштады. Өзү менен дайыма Москвадагы атайын мектептен даярдыктан өткөн 30 жигитти ала жүрчү. Бул жигиттер шефтин айтканын эч ойлонбой аткарууга жана туура же туура эмес деп талкууга албоого үйрөнгөн чыныгы жандуу роботтор болчу.

Бул жигиттер эч убакта байлык, дүйнө, өзүнүн жеке кызыкчылыгы, келечеги жөнүндө ойлонушчу эмес. Алар үчүн шефтин сөзү ыйык, дың дебей так аткарыш парз, керек болсо жанды бериш керек деген гана принцип жашоочу.

Мына ушундай жигиттердин төртөө барып "Бриллиант жыланды" алып келишти. Алып келген төртөө жана Азияттын канча бир жылдан бери жанынан чыкпай керек десе жүрөгүн окко тосууга даяр жигити "Кызылкөз" да көрүп коюшкандыктары үчүн эле "бриллиант жылан" жандарын соруп койгонун билишпеди. Болгону бир гана түндө жок болуп кислотага ээрип кетишти. Алардын орундарын башкалар ээледи.

х х х

Жети миң доллар... 7 миң... Муну күткөн эмес. Мынчалык байлыкка "Сокур ит бок жалагыча" ээ боло калам деп ойлобогон. Эски одеял жабылган кроваттын үстүндө сулк жатты. Баш жагындагы төрт бурч жыгач отургучтун үстүндө жалаң 50-100 долларлык жашыл купюрлар чачылып жаттат. Эсин жоготуп койду. Эмне кылаар айласын таппай алактап башы иштебей калгандай болду. Ошондо окутуучусу Кадыр атанын насааттары эсине түштү. Кадыр ата көп айтуучу күтүүсүз колуна тийген дүйнөдөн адамды ач көздүк сезими башкарып, эс-акылын жоготуп адамкерчиликтен кетет. Эмоцияга алдырган маалда жасалган иштин баары айланып келип өз башыңа муш болот. Туура жасап жатам деп ойлойсуң, бирок аягы туура болбой чыгат. Ошондуктан мындай учурда өз акыл-эсиңди, кан айланууңду калыбына келтириш үчүн көздү жуумп эч нерсе ойлобогонго аракет кылып сулк жатыш керек. Ойлосоң балалык кездериңдеги кызыктуу күндөрүңдү гана ойло. Мындай мээдеги "жарылууну" (эмоцияны) калыбына келтириш үчүн сулк жатуу "мээдеги жарылуунун" күчүнө жараша 2 саат тан 8 саат ка чейин созулат. Андан соң туруп алып күндөлүк турмушуң менен алаксып баягы "байлыгыңды" такыр унутуп койгонсуп көңүл да бөлбөй 2 күндөн 5 күнгө чейин жөн гана жүрүшүң керек. Мына ушул өзүңдү калыптандыруу ыкмаларынан өткөн соң күтүүсүз табылган чоң дүйнө ал канчалык баалуу болбосун акылдан адаштыруу касиетинен айрылып күнүмдүк тиричиликке керектөөчү каражатка айланат. Дагы бир эстен эч убакта чыгарбоочу нуска, ашказанга таттуу тамактарды шыкай берсе иштебей, ич өтүп, күптү болуп, кусуп калган өңдүү керектөөнү да кичинеден ченем менен баштап урунбасаң күптү кылып кустурат, - деп кулагына кумдай куйчу.

Окутуучусунун ар бир насаатын дайыма эсинен чыгарбай айтканын айткандай, дегенин дегендей так аткарып көнгөн Мыкын сулк жатып калганы ошол. Сулк жаткан калыбында уктап кеткен экен ойгонуп саатын караса эртең мененки тогуз болуп калыптыр. Ордунан туруп эшикке чыгып келди да тар бөлмөдө адаттагы денесин машыктырган көнүгүүлөрүн шашпай дыкат жасады. Анан барып отургучтун үстүндөгү жашыл купюрларды чогултуп, кроваттын астында жаткан эски сумкасынын ичине жүз аарчыга ороп салып койду, бирөөнү да алган жок. Алуу жөнүндө ойлобошко аракет кылды. Үйгө эски спортивкаларын чечип, жынсы шымы менен курткасын кийди да көчөгө жөнөдү. Эшигин кулпулап дарбазадан чыгайын деп жатса квартирасынын кожоюну чыга калып кыйкырып калды.

- Мики квартира акысын качан төлөйсүң? (Мыкы дегенге тили келбей Мики дечү).

- Саламатсызбы атаке!

- Атаке дегениң го жакшы. Квартира акысын да төлөшүң керек, уулум. Болбосо бошот. Убактың болсо өтүп баратат. Бир күнү төлөй албайм деп койсоң, мен сенин штаныңды чечип аламбы. - Көзүн үлүрөйтө Мыкынын бутундагы эски ботос менен өңү өчкөн жынсысын карап, - штаныңдын кимге кереги бар. Бекер берсең да албайт.

- Эки күн чыда атаке бүгүнкү күнгө ишемби, шейшемби күнгө чейин акча колуңузда болот.

- Эгер болбой калсачы?

- Жаман сумкамды көтөрүп чыга берем.

- Болду, эркектик акыркы сөзүң Мики. Башка узарта албайм. Ансыз да айдын он күнү өтүп кете турган болду.

Кожоюн чал жер төлөсүнүн квартира акысын дайыма ай сайын астына-ала алып турчу. Антпесе болобу. Өзү айткандай жаман сумкасында болсо бир же эки сыйра кийиминен башка эч нерсеси жок. Мыкыга окшогондор эртең төлөй албайм деп баса берсе чын эле штанын чечип алабы.

Мыкы чөнтөгүн сыйпаласа кече кечте тамактангандан арткан он беш сомдон ашык акчасы бар экен. Демек курсагын тойгузса болот. Автобуска түшүп түз Ош базарына келди да тамактанып алгандан кийин оптом товар саткан кырканы аралай Салкынды издеп жөнөдү. Салкын экөө айылдаш. Өзүнөн беш жашча улуу келин, жолдошу экөө ажырашып кеткен. Ушул базарда эки жылдан бери оптом товар сатып оокат кылат. Мына Салкынга жардамдашып иштейт. Товарды Салкын жоопкер болуп алат да кечке экөөлөп сатышат. Түшкөн пайызынын 60 проценти Салкындыкы 40 пайызы - Мыкыныкы. Мындайда көмөктөшөт бири-бирине ишениши, алдашпашы керек. Мыкынын чынчыл экенине ишенип калган Салкын көмөктөшүп иштөөгө макул болгон.

Канткен менен экөөлөп иштеген жакшы экен. Товарды да сатыкка түрлөп көбүрөөк алсаң болот. Уурдатпай карап турганыңа да жакшы. Бириң соодага алаксыганда, экинчиң карап турасың.

х х х

Мыкы таң атпай кыжы-кыйма болгон элден түртүшүп отуруп Салкын отурган жерге келди. Салкындын кабагы суз экен. Алган товары да аз.

- Саламатсызбы эже. Кабагыңыз суз го.

- Бүгүн иш жакшы эмес.

- Эмне болду?

- Көз ымдап өзүнө жакын чакырды да үнүн пас чыгарып:

- "Шефти" тоноп кетиптир. (Оптом сатууга товар берип турчу фирманын кожоюнун "шеф" деп коюшчу). Бул товарларды башка фирмадан алып келдим. Мени көп жакшы таанышпайт да. Аз беришти. Бир жолдош келиним ортого түшпөсө такыр беришмек эмес.

- Шефиңизди кимдер тоноптур? Телохранителдери бар дечү эмес белеңиз?

- Килейген үч телеохронителдерин жаткыра чаап 10 миң доллардан ашык акчасын алып кетиптир деп жатышат. Кейпи беш алты киши кол салса керек. Толтура милиция. Фирманы жаап коюптур.

- Шефиңиз тирүү бекен?

- Тирүү. Эч кимиси эч нерсе болбоптур. Эстерин оодара чаап туруп алып кетсе керек. Балким дары чачкандыр. Деги белгисиз.

- Товар аз болсо мен башка жумуш караштырбаймбы?

- Жок. Тура бер. Кудайдын буюрганын көрөбүз. Жумуш эле табыла калат дейсиңби. Бир жумача честный иштесек бул фирма деле товарын көбөйтүп бере баштайт.

х х х

Азим жумушка келери менен коңшулаш райондун кылмышкерлерди издөө бөлүмүнүн начальниги телефон чалды.

- Старик жардамыңыз керек болуп жатат. Түндө үйүңө телефон чалсам жок экенсиң.

- Анчалык эмне болуп кетти.

- Жакшы иш эмес. Таң аткыча уйку бетин көргөн жокмун. Биздин аймакта өзүң деле билсең керек "Жанар" деген белгилүү коммерциялык фирма бар эмеспи. Ошол фирманын кожоюнун тоноп кетиптир. Өзү 15 миң доллар деп жатат чындыгы 10 миңдин тегерегинде болсо керек.

- Тоносо тоноптур да. Суунуку сууга. Ага эмне мынча кайгырдың.

- Кеп анын кылмышкерлер дүйнөсү менен да бийликтегилердин жогор жактагылары менен да байланышы күчтүү экендигинде болуп жатат. Таң атпай министрликтен бири телефон чалып ийди.

- Ошондой де?

- Катардагы фирмач болсо баш оорутуп эмне кылам.

- Кылмышкерлер жөнүндө жыт барбы?

- Чынымды айтсам колго илинерлик эч нерсе жок.

- Кандай мотивде болуптур?

- Эки телохранители менен үйүнө кирип баратканда эстерин оодара уруп долларды чөнтөгүнөн сууруп кеткен. Кылмышкер кожоюндун гана чөнтөгүн оодарган. Калгандарына тийген эмес. Балким шашкандыр. Акчаны гана алган. Колундагы шакегин, саатын алган эмес. Үчөөнө тең бир-эки гана удардан жасалган. Үчөөнүн тең эстери ооп жыгылап калган. Эстерине келгенде кылмышкердин изи да жок болгон. Кылмыш 11-12нин ортосунда жасалган. Телохранителдердин айтымында ыкмаларды мыкты билген үч спортсмен бир учурда кол салгандай.

Сага кайрылганым да ошол. Спортсмендер менен байланышың жакшы эмеспи. Өз каналдарың менен сураштырып көрсөң. Эгер кылмышкер табылып калса өндүрүп алуу разборун өзүмө койгула дейт жабырлануучу. Күнөкөр табылбаса кылмыш дүйнөсүндө тымызын тирешүү башталып "авторитеттердин" бири-бирин аңдышмайы күчөп тономой, өрттөмөй, зордомой көбөйө турган. Жаңы эле ар ким өз аймагына ээ болуп тынчып келатышты эле...

- Макул, түшүндүм коллега издөө салып, стукачтардын кулактарын бурайын. Эгер сырттан келген эле "летундар" болбосо шаар кичине эмеспи табылып калаар.

Телефонду койду да колдорун көкүрөгүнө кайчылаштырып креслого чалкалай ойлонуп олтуруп калды. Көз алдынан өзү билген спортсмендерди чууртуп жатты. Аңгыча эшик ачылып эки кызматкери күндөлүк жумуштары менен кирип келишти. Алар менен сүйлөшүп бүтө электе орто бойлуу толук адам кирип келди. Уруксаатпы деген да жок. Өз төрүнө өткөнсүп түз өтүп келип кол алышып учурушты да "Жанар" фирмасынын директорумун деди. Эмне мынча нахалданат деп тырчый түшкөн Азим "Жанар" дегенди укканда тиге көңүл бура тиктей.

- Олтуруңуз. Сиз жөнүндө уктум. Түндөгү болгон окуя боюнча келсеңиз керек деди. Тигил директордун оозу ачыла түштү.

- Байланышыңыз укмуш го. Кайдан уктуңуз?

- Биз шаардагы болгон кылмыштын барып угуп турабыз. Ал өзүнчө сөз. Ишке өтөлү деди кичине барктана.

- Азим мырза кылмыш сенин районуңа тиешеси жок аймакта болсо да сага келип отурам. Себеби мага кол салгандар мыкты спортсмендер. Машыккан спортсмендер болбосо, экинчиден өздөрүнө ишенбес мага кол сала алышмак эмес. Сизден суранарым мага кимдер экенин гана тымызын билип берсеңиз. Калган разборду өзүм жасайм. Хоть кайдан келген немелер болсун Россиябы, Өзбекстанбы, Казакстанбы өзүм чечишем. Бул жерде алдырган акчамдан мурда намысым күйүп жатат.

- Балким спортсмендер эместир. Баса сиздин телохранителдериңиз кимдер?

- Чынымды айтайын жомоктогудай болду. Өзүм ударды сезген деле жокмун, кулак түбүмдүн артындагы кежиге тарабым тыс дей түшкөндөй болду да эсиме келсем подьезддин кире беришинде жатыпмын. Телохранителдерим деле жөн балдар эмес. Бирөөсү уксаң керек "Курбалды" деп коет. Экинчиси түрмөдөн келгенине жарым жыл боло элек "Кобра" деген неме.

Азим унчукпай ойлонуп турду да.

- Макул байке колдон келишинче издөө салайын, - деди ордунан козголо. Бул сөз бүттү деген белгиси эле.

- Мына беш жүз доллар. Эгер так маалымат таап берсең миң доллар берем. Кош бол деди да. Азим сөз сүйлөгүчө тигил бүктөлгөн жүз долларлыктарды Азимдин столунун суурмасына салып шартылдай басып чыгып кетти.

Кайрадан креслосуна денесин шалк таштай отурган Азим "Кубалды" менен "Кобра" телохранители болсо бул семизге ким даап кол салды экен деп ойго чөктү.

Азим өзү да бир учурда республикага аты дүңгүрөгөн спортсмен болчу. Шаардагы жалгыз спорт мектебинин бүтүрүүчүсү. Анын спортсмкен экенин тышкы келбети, чымыр дене түзүлүшү, бырышып-тырышып сынган кулактары деле айтып турат. Органга келгенден кийин спортту таштаганы менен спортсмендерден байланышын үзө элек. Спортссмендер жасаган кылмыштын дээрлик баардыгы менен кабары бар болуп кимдер аркылуу жасалганын билип турчу. Алардан алып турган өзүнө тиешелүү ставкасы да бар эле. Ашынып тартиптен чыккандардын, өзүм билемдикке салып өз бет алдынча аракеттенгендерин, же башка чөйрөгө кошулуп кылмышка илешкендерин "светит" этпесе ич ара сүйлөшүп өз "кусогун" алгандан кийин унчукпай калуучу. Ал түгүл айрым учурда тымызын аларга кабар жиберип жашынуусуна, качып кетишине жардам берүүчү. Ошентип" соода" эки жактан тең честный жүргөндүктөн спорт чөйрөсүндөгүлөр да Азимди сыйлашчу.

Өзүнүн төрт ишенимдүү кызматкерин чакырды да калган ишиңерди жыйыштырып кое туруп бобул ишти беш сааттын ичинде бүтүрүп мага кабар кылгыла деп кимдерге жолугуп эмне жөнүндө сүйлөшүү керектиги тууралуу ар кимисине так тапшырмаларды берип жөнөттү.

х х х

Мыкы күн сайын эрте туруп Салкын менен иштешкен жерине келет. Өзүнө күнүмдүк тамака деп гана акча алып келген акчасын Салкынга каттарып квартирага төлөйүн деп чогултуп жүргөн. Дүйшөмбүдө Салкынды түшкө жакын милицияга чакырып кетишти. Буга чейин эле угушкан "Жанар" фирмасынан товар алып соода жүргүзгөн коммерсанттардын баарын милицияда суракка алып жатыптыр деп!

Арадан төрт саатча убакыт өткөндөн кийин келди.

- Эже эмнелерди сурады?

- Ушу милициянын өлүкканасын көрөйүн. Спортсмен тааныш жигиттериң барбы? Шефиңер жөнүндө кызыгып сурап жүргөндөр бар беле? деген суроолорду беришет.

- Эмне дедиңиз?

- Эмне демек элем. Спортсмен таанышым жок болсо. Спортсмен эмес дене түзүлүшү түзүгүрөөк да таанышым жок десем. Жигит таап берелиби деп жалжакташат. Ким менен ишетейсиң дегенинен сени айттым. Эмнесин жашырайын. Эртең саат онго чакырды. Сени да, ме повескеси. Барып кой. Иним деп койдум. Эжем менен чогуу иштеп жан багып жүрөм, - деп кой да барып. Фирмага барган эмесмин ал түгүл атын да билбейм де. Мен ошентип айттым. Билбейм деген бир сөз.

Экөө кечке иштешти. Кечинде Салкындагы чогулган акчасын алса квартирага төлөгөндөн кийин жүз сом ашчудай чогулуптур. Үйгө жетери менен убада боюнча абышкага квартира акысын карматты. Эртеси саат ондо милициянын Салкын айткан бөлүмүнө барса повесткасын бир тергөөчү түшүнбөгөнсүп көпкө карап турду да:

- Айылдан келгениңе канча болду? - деди.

- Жети айча.

- Кайда турасың?

- Квартирада.

- Кимдер менен?

- Өзүм жалгыз.

- Эжекең менен чогуу турбайсыңбы?

- Жок. Эжекең деп Салкынды айтып жатканын түшүндү.

Дагы бир сыйра беркинин жүдөө кебетесине көз жүгүрттү да.

- Бар кете бер, - деди.

Кечинде жумуш бүткөндөн кийин Мыкы Салкынга

- Эже мен эртең келбейм го, - деди.

- Эмне болду. Салкын чоочуп кетти.

- Казарманда бир туугандарыбыз иштейт экен. Ошол жактан барып жумуш карайын деп жатам. Бул жерде жүрсөм жыргабайм го. Кыш келатат. Үстүмдө киймим жок. Тапканым кварплат менен тамагымдан ашчудай эмес.

- Казарманда эле жумуш даяр турат дейсиңби. Аякта жумушка орношуш үчүн эле беш миң бериш керек дейт. Балким процентиңди көбөйтөйүн, мен 55ин, сен 45ин, товарды көбүрөөк алып кышка чейин иштебейлиби. Салкын чындап Мыкыны кетиргиси келген жок. Оор каробкаларды көтөрүү түйшүгүнөн кутулган. Чынчыл, ак ниет. Ашык бир тыйын да алдабайт. Мындай көмөктөштү издеп таппайсың.

- Эже барып көрөйүн. Болбосо кайра Сизге келейин. Салкын Мыкынын бир тууган эжесинен уруксат сурагансып ийбагып турганына ичи жылый, жадырай карап:

- Мейлиң Мыкын бактыңды бир сынап көр. Эгер болбосо кайра кел. Ордуң даяр. Экөө жылуу коштошушту.

х х х

Квартирасына келгенден кийин эшикти ичинен илип бекитип коюп кроваттын астындагы эски сумкасын сууруп чыгып андагы мындан төрт күн мурда салган долларларды сууруп чыкты. Оромолду чечип жашыл купюрларды дагы бир жолу санады. Жети миң эки жүз. Учтай кармай ойлуу отурду. Биринчи күндөгү санагандай толкундануу жок калыптыр. Кадимки керектөөлөрүнө жумшаш үчүн чогултуп жүргөн өз каражатынча беймарал эмне керек жана эмнеден баштап биринчи сатып алуу керек ичинен тизмелей баштады. Бөлүштүрө келсе жети миң долларың көп деле акча эмес экен.

Ушул түнү түшүнө Кадыр ата кирди.

- Тоноо, каракчылык кылуу жакшы иш эмес. Сага өнөрдү тоносун, каракчылык кылсын деп үйрөткөн жок элем уулум, - деди.

- Билем атаке (окутуучусун көзүнүн тирүүсүндө эле атаке дечү). Бирок сиз мага сөзсүз аткарышың керек деп тапшырып кеткен иштерге жетиш үчүн ушул жолго басууга аргасыз болдум. Экинчиден элге бекер гумманитардык жардам деп келген товарларды саттырып арам жол менен байыган адамды тонодум. Мунумду Сиз кечиресиз го деп ойлодум.

- Билем уулум. Барыбир тоноо, тартып алуу жакшы иш эмес. Эми сен бул иштин даамын татып калдың. Токтотушуң кыйын. Дайыма өзүңдү актоонун шылтоосун табасың.

- Жок, Сиз тапшырган ишти аткарууга өзүмө шарт түзгөнүмдөн кийин мындай жорукту токтотом, ата!

- Ишенейин. Калганын турмуш көрсөтөт. Түштөн чоочуп ойгонуп кетип чалкасынан жатып алып өткөн түндү жана ал түнгө чейинки даярдыктарын кайра баштан тизмектей эстеп кайсыл жеринен жаңылыштык кетириши мүмкүн. Кайсыл жерден милициялар илинчек таап алышы мүмкүн деп ойлонуп жатты.

Бүткүл керектүү маалыматты Салкындан жана анын жолдош кызы Гулядан чогултту. Кеминде бир жарым ай даярданды. Атайлап сураштырып чогулткан жок. Кыздар өз ара сүйлөшкөндөрүн көңүл бурмамыш болгону менен ар бир сөзүнөн бери эсине тутуп жүрдү. "Шеф жаңы машина алганы жатыптыр", - дейт. Кейпи "Джип" алат окшойт, - деген каңшаарды угары менен даярдыкты чындап баштады. Эки жума бою Шефтин кайсыл маалда үйүнө келет. Телохронителдери кандай абалда ээрчип жүрөт үйрөндү. Эң ыңгайлуусу үйүнүн подьездине кирип бараткан жер экен. Фирманын өзүндө кол салууга такыр мүмкүн эмес. Куралчан милиция отурат. Анысы аз келгенсип дайыма бештен кем эмес телохронителдери болот. Күн-түн дебей киши өксү болбойт. Дагы бир байкаганы кээде гана үйүнө баратканда экиден телохранителин ээрчитип үйүнө киргиче коштотпосо көпчүлүгү шофер телохранители менен барып түшүп калып, өзү кирип кетет экен. Демек, коштошкон күндөрү жанында ири суммадагы акча болушу мүмкүн. Үйүнө кирүүнгө мүмкүн эмес. Биринчиден үй-ичинин кандай жайгашканын билбейт. Эшиги брон. Терезелери тор. Бешинчи кабаттан секирүү да коркунучтуу.

Акыры күткөн күнү да келди. Күн сайын ичинен капкара трико кийип, сыртынан жынсы шым кийип алып мерчемдүү жерге барганда сырткы кийимдерин чечип катып коюп подьездден он кадамча алыс эмес калың бактын ичинде күтчү. Алгач эки күнү Шеф подьездге жалгыз кирип кетип жүрдү. Демек кол салуу пайдасыз. Үчүнчү күнү эки жандоочусу менен келди. Болгондо да менмин деген эң ишенимдүү жигиттерин ээрчитиптир. Мындай учурду колдон чыгарбаш керек.

Машинадан түшкөндөн кийин астыда Шеф аны он жагынан жандай "Кобра", үч кадамча артыраак "Кубалды" баратты. "Ыш-шы" деген жыландын ышкырыгындай акырын добуш чыкты да "Кубалды" тамтаңдап барып күп кулады. Бул маалда кара көлөкө "Кобранын" жанынан ышкырып өтүп кеткенде "Кобра" бурула берип кулап түштү. Эч нерсе менен иши жок кетип бараткан Шеф арттагы жигиттеринин кулап калганын да билген жок. Кара көлөкө ага жетип коркунучтуу ышкырып, тийип өткөндө бет маңдайы менен кулап түшө сактады. Кара көлөкө аны кулатпай кармап калды да кичине колтуктап туруп кырданта жаткырып коюп караңгы түнгө сиңип кетти. Бул окуя кылмышкерлер дүйнөсүн да спортсмендердин арасын да бир ду түшүрдү.Тоноочу дайынсыз жок болду. Кийин "Жанардын" директору өзү эле Мени тоноп кетти деген шылтоо менен гум.жардамды саткандан түшкөн акчаны жогоружакта отурган табакташтары менен бөлүшкүсү келбей сөз чыгарыптыр деген имиш тарап кетти. Ошентип баары тынчып калды.

Арадан үч ай өтүп иш унут болуп баратканда дагы бир фирма тонолду. Кол салуу ыкмасы "Жанардын" жабырлануучулары көрсөткөнгө дал келет. Тоноткондор чыгымды ири суммада деп гана көрсөтүшүп канча экенин жашырышты. Кылмышкер жөнүндө капкара кийинген көздөрү гана ачык, орто бойлуу, арык чырай шайтандан да ылдам кыймылдаган неме тоногон деген гана маалымат түштү. Бул жолу кылмыш Азим иштеген райондун аймагына туш келди.

Таң аткыча уйку бетин көрбөгөн Азим эртең менен кабинетинде капкара кофеден кайта-кайта ичип коюп дагы кайдагы "Ниндзясы" чыга калды деп башы катып отурду.

Фирманын кайтаруучулары эң мыкты деген спортсмендер менен киши өлтүрүүнү чымын чапкандай да көрбөгөн баш кесерлер экен. Беш кайтаруучудан өткөн. Тытышып кармашуу болбогон. Көлөкө сыяктуу эч дабышсыз пайда болуп, кайра эч дабышсыз жок болгон. Дардайган спортсмендер анын кайдан чыга калганын байкабай калышкан. Соккунун тийген жерлеринде бармак басымдай кичине гана көгүш тактар калган. Дээрлик бардыгы уктап кеткенсип эстери оогон да, бир жарым, эки саатта барып араң ойгонушкан. "Жанарда" да так ушундай болгонун айтышкан. Экспертизанын жыйынтыктары окшош.

Азим кылмыш иши козголгон делону алды да айыпкердин аты-жөнү деген жерге карандаш менен кличкасы "Көлөкө" деп бадырайтып жазып койду. Мына ушинтип кылмышкерлердин дүйнөсүндө жаңы ысым, жаңы кличка пайда болду. Бул кличканы чөнтөгү калыңдар үрөйлөрү уча үрпөйүп кеп кылып жүрүштү.

Азим иш кызыкчылыгы катары тонолгон фирманын коммерциялык жүргүзгөн иштерине кызыгып көрдү эле жетекчилери буйтакташып оңдуу маалымат беришпей "Сенин милдетиң кылмышкерлерди табуу. Фирманын коммерциялык иштерин текшерүү эмес" дешип жолотушпады. Тымызын сураштырса мамлекеттер аралык келишим боюнча келген спиртти оптом сатып иштейт экен. Ошондой эле гумманитардык жардамга деп келген кумшекер менен унду сатып бүтүп калыптыр. Убактылуу махинация кылуу үчүн түзүлө калган бул фирма имиштин ыплас иштерин билгенден кийин "Ырас эле тоноптур" деп ичтен табалаганы менен өзүнүн шаар боюнча кылмышкерлерди издөөдөгү авторитетине доо кетип ызаланып турду. Бүткүл шаардын аймагында наркомандардан баштап кандай гана топ болбосун өзүнүн стукачтарына кайрылып кичине үмүт кылгыдай да маалымат ала албады. Атайын түзүлгөн группанын он эки мүчөсү күн-түнү бир жума чуркашып суй жыгылышты.

Фирма да өз байланыштары аркылуу издөө салууда. Министрге чейин чакырылып иштин жүрүшү боюнча суракка алынды. Райначальниги жумушка келери менен ишти ушул кылмыш тууралуу кабар алуудан баштайт. Киши өлтүрүүлөр да бул иштин астында унутта калчу болду. Тоночу жогорку бийликте отурган көзүрлөрдүн биринин чөнтөгүнө тийгени айкын билинип турду. Эгер иш боюнча эч нерсе табылбаса келечектеги карьерасына да салакасы тиери байкалып калды. Министрде болгонунда "Сени чоң райондордун бирине начальник кылалы дедик эле. Эгер иш ачылбай калса кызматка көтөрүлүшүңдү ойлонууга туура келет", - деп ачык айтты. Астына чоң максаттарды коюп жүргөн Азим үчүн бул сөз өзөөртө ургандай сокку болду. Эсепте жүргөн кылмышкерлердин бир экөөсүн кармап келип ишти жармаштыра салууга да мүмкүн эмес. Эртең эле иш жалган түзүлгөнү ачылып калчудай. Тонолгон чыгым өтө ири.

Чыгыш күрөштөрүнүн түрлөрү боюнча бир катар адистерге, чеберлерге экспертизанын жыйынтыгы боюнча кайрылып мындай ыкмалар менен кимдер машыктырат, бул чыгыш күрөшүнүн кайсыл түрүнө жатат деп сураштырса баары ийиндерин куушуруп, баштарын чайкашат. Бир гана чебер экспертизадагы сүрөттөрдөгү кара тактарды көпкө тигилип карап туруп "Бул адамды бир нече убакытка уктатып коюу ыкмасын мыкты өздөштүргөн чебер экен. Мындай ыкмада машыктыруучулар Тибетте же Кытайда болушу мүмкүн. Бул ыкма менен массалык машыгуу жок. Мындай машыгуулар өтө сейрек кездешет. Укумдан-тукумга берилүүчү мурас. Чебер ыкманы өз канынан жаралган тукумга гана калтырат. Эгер ылайыктуу адам чыкпаса өз баштары менен тигил дүйнөгө да ала кетишет. Мына ушундай өтө сейрек кездешүүчү ыкмада машыккан чебердин Кыргызстандагы бир экенине ишенбей турам. Өтө таң калыштуу. Бул миң сырлуу чыгыш күрөшүндөгү ыкмалардын өтө татаалына кирет. Булар манжалардын учтары менен гана иштешет. Адамдын денесиндеги кан тамыр түйүндөрүн, без түйүндөрүн мыкты өздөштүрүшкөндүктөн чыпалагы менен акырын сайып койсо адам уктап калат же өлүп да калышы мүмкүн. Эгер бары мен ойлогондой болсо бул өтө коркунучтуу кылмышкер. Мындай ыкманын чеберине туруштук берүүчү телохранитель табылбайт. Табылган күндө да куну баштан ашат. Өтө кымбатка иштейт дегеним. Булардын артыкчылыгы өтө шамдангайлыгында. Кол илинбей келип өздөрү сокку уруп кеткендигинде. Ниндзялар да булардын астында алсыз деп уккам. Мен бул ыкмада машыккандардын тукуму үзүлгөн го деп жүргөм. Азыр да бар экенине ишенбей турам. Булар чыныгы жан алгычтар. Болжолум ушул. Башка эч нерсе айта албайм. Муну да экөөбүз жакшы тааныш болгондуктан айттым. Болбосо бизде өзүң билесиң тилди дайыма тишке кыпчып жүрүш керек. Болбосо тилиңе кошулуп башың ыргып кетиши кыйын деле эмес. Деги эле чыгыш күрөшүнүн чеберлеринин канга сиңген мыйзамында бир чебер экинчи чебердин ыкмалары тууралуу башкаларга кабар бербеши керек", - деди.

Муну уккандан кийин Азимдин башы анык катты. Балким, Кытайдан келген граждандардан бирөөлөр болбосун дейин десе, кийинки фирманы тоногондо кыргызча, орусча такылдап сүйлөптүр. Кытайдан келгендер кыргызча билгенде да, орусча сүйлөй алышпайт. Сүйлөгөндөрү кытай акценти менен сүйлөгөндүктөн сөзсүз билинип калмак. Тигил тескерисинче кыргызча-орусча аралаштырып сүйлөгөн. Ошондой болсо да териштирсем артык баш болбос деп сырттан келген граждандарды иликтөөгө киришти.

х х х

Азият "Бриллиант жылан" жөнүндө алгач кытайда иштеп жүргөн жылдарында уккан. Кытайдан Монголияга, андан Сибирди аралап жүрүп Казакстан, Өзбекстан жакка оогонун иликтеген. Ошол боюгча жылан жөнүндөгң дарек дым болуп угулбай калган. Жыландын сырын каткан китептердин бири ички Кытайда, экинчиси Тибетте деп каңшаар укканы бар.

Күндөрдүн биринде Сибирдин түрмөсүнөн кабар келип отурбайбы: "Эгер менин түрмөдөн чыгышыма жардам берсе жана дагы бир талабым бар ошону аткарса укмуштуу сырды ачып берем" деген. Чындыгында буга маани да берген жок. Сибирдин түрмөлөрүндө нечендерди "сокур ит бок жалагыча" алдаган аферистер толтура экенин ансыз да жакшы билчү. Өзүнүн бизнестик иштери менен Сибирге барып калып баягы сөздү эстеди да түрмөгө кайрылды. Өмүр бою түрмөдөн чыкпаганы жүзүнөн билинип турган, оозуна жасалма тиш кийген кличкачы "Протез" аттуу чал көздөрүн кыбыңдатып Азиятты бир топко тиктеп турду да "Да сынок, балким чын эле "бриллиант жыланга" ээ болууга сенин гана акың бардыр" деп койду да кайра бурулуп кетип калды. Укмуштай эске тутуу жөндөмү жана эмнени болбосун илгиртпей бат туюп жыйынтык чыгара алгандыгы менен айырмаланган Азият иштин төркүнүн шак түшүндү.

"Протезди" түрмөдөн чыгарып коюш Азият үчүн чоң эмгекке деле турган жок. "Протез" эркиндикке чыккандан кийин Бишкектеги дарегин билдирип кабар жиберди. Жолугушууга Азият өзү келди. Жолугушуу он минутага да созулган жок. "Протез" Азиятка жылан кимдин колунда экендигин жана кандайча ага тийгендигин. Эгер "разбор" жүрүп кетсе жыландын чыныгы ээси болууга анын акысы жок экендигин, эгер толук ээси болуу укугун алгысы келсе кимге канча карызы барын жана ошондон кутулушу керек экендигин гана айтып берди. Унчукпай угуп, унчукпай чыгып бараткан Азияттын артынан "Сынок, экөөбүз сүйлөшкөн жокпуз. Ошондой болсо да менин дагы бир талабым калды. Аны иштин бүтүшү менен куда кааласа айтармын" деди.

Азият креслодо чалкалай термелип отуруп "Оңбогон чал эмне айтаар экен" деп ойлоду жа кнопканы басып жигитин чакырды. "Кызыл көздүн" ордун ээлеп андан ашпаса кем эмес кызмат өтөй баштаган "Куюн" шып этип кирип келди. "Бишкекке жөнөйбүз. Эки машина, өзүңдү кошкондо жети мыкты жигит ал" деди да бара бер дегенсип колун көтөрүп коюп өзү да ордунан козголду.

Азият өз бөлмөсүндө шашпай кийинип жатканда өзүн "эркемин менин айтканымды аткарат", - деп сезе баштаган он жетиге жашы жаңы толгон, өң десе өң, бой десе бой келишкен Фаризат кирип келди да кылыктана "Сиз каяка, мени да ала кетиңизчи, Сизсиз мен эригем" деп Азияттын мойнуна колдорун орой асыла кетти.

Азият тигини эки каруусунан катуураак кармай өзүнөн окчундата түрттү да ээгинен өйдө көтөрө капкара мөлтүрөгөн көздөрүнө тикчийе карап туруп "Экинчи эч убакта менден кайда барасың, эмне кыласың деп сурабай жүр. Эгер керек болсоң сураттырбай ала кетем. Сулуу башыңдын ийниңден түшпөй жүрүшүн кааласаң. Мен бар боломбу жок боломбу дайым өз ордуңду бил. Ар бир бурчта менин көзүм сени тиктеп, кулагым угуп турат. Түшүндүңбү", - деди да секин түртүп койду.

Фаризанын өңү купкуу болуп, тизелери калчылдап кетти. Азияттын көзүнөн адамдын көзү эмес кыпкызыл жыландын көзү жанып турган эле.

Азият менен "Протездин" жолугушуусу бул жолу деле отуз минутанын тегерегинде болду. Учураша элек жатып Протез "Сынок, товарга ыраазысыңбы" деди Азиятты адатынча көздөрүн кыбыңдата тиктеп туруп анын жообун күтпөстөн "Билем ыраазысың, ыраазысың. Дүйнөдө мындай укмуш жок. Мындай байлык жок. Өзүм көргөн эмесмин. Уккам. Көрбөгөнүм жакшы. Эми менин бир талабым бар..." деди да дагы көздөрүн кыбыңдата Азиятты тиктеп калды.

- Убада, убада. Талабыңызды айта бериңиз деди Азият. Ичинен жанаты болоор адамдын акыркы сөзүн угуп коюш чыгышта парз деп ойлоду.

- Сынок, менин ичээр суум деле түгөнүп баратат - деп баштады "Протез" сөзүн. Азияттын оюн билип тургансып. - Жакшы жашадымбы жаман жашадымбы өз өмүрүм өзүмдүкү. Бир билгеним кимдир бирөөнүн алдында каргыш алып убада берсем дайыма аткарып келдим...

- Кыскараак сүйлөсөңүз...

- Сен да карыйсың, Сынок. Ошондо мендей калжырак болуп каласың.

Чыдап угуп кой.

- Айта бериңиз. Азият баш ийкеп койду.

- Мен акыркы жолу он төрт жылга кетип жатканымда бир менттин астында карганганым бар. Ал мындайча болду. Товарым менен мына көздөн кайым болуп бул шаардан жоголоюн деп турганда оңбогур кармап алды. Болгондо да жалгыз өзү. Сары изиме чөп салып машкедей издеп жүргөнүн билчүмүн. Күтүүсүз колго түшүрдү. Жалынып кирдим. Өмүрүнүн акырына жеткидей акча сунуш кылдым. Күбө жок. Экөөбүз элебиз. Эгер кое берсең бул жер бетинен жок болуп кетейин. Экинчи кылмышка барбайын дедим. Өмүр бою көксөгөнүмө жаңы жеткем. Буюрса баарын токтотуп жаңыча турмуш баштайм деп кыялданып да бүтө элегимде оңбогон машке кармап жатпайбы. Өмүрүмдө бирөөнүн астында ошончо кор болуп жалдырап көрбөгөндүрмүн. Деги эмнени гана айтпадым. Бутун кучактап буркурап боздоп ыйладым. Жок. Мерез экен. Колумду кайрып көчүкө тээп айдап кетти. 50 кило нак апийим менен 70 миң рублди өкмөткө төгүп салды. Тобо өзү бир тыйынын да алган жок. Товарды төксөң төк. Жок дегенде акчаны өзүң алчы. Мен эч нерсе айтпайм десем да болбоду. Даана көңдөй экен. Кантейин күйдүм. Мени он төрт жылга айдашты. Тигил жактан дагы эки жолу кошулду ошентип отуруп минтип 26 жылдан кийин араң эркиндикке чыгып отурам. Сот бүтүп кетип жатканымда чакырттым. Келиптир. Келбей эле койсо экен деп тилегем. Шордуу келиптир. Кыйратып койгонсуп күлүп коет мылжыйып. Аялың барбы десем "Үйлөнө элекмин" дейт. Эмесе угуп ал дедим. Акыры мен тигил жактан чыгып келем. Сенчелик эч кимге өчөшкөн эмес элем. Сага көгөрдүм. Так өз аялыңа башыңды кестиртип туруп бутумдун астына тоголоттуртам. Оң кулагың менен да сол кулагың менен да ук дедим. Шылдыңдап күлдү. Бирок өңү бозоруп көзүнүн жалыны өчүп жалтаңдап кетти. Ичимден "а-а убадама жетет экемин" деп жоруп койдум. Ошол жигит иликтесем дагы деле органда экен. Баарын уктуң. Калганы сеники. Ушул убадам аткарылса көрүмө тынч жатаар элем деди жүдөгөн кейипте бүжүрөй басып күрсүлдөй жөтөлө жатуучу бөлмөсүнө кирип баратып кылчая карады да - Так ушул жерде башын аялы бут астыма тоголотсо көксөөм сууйт, Сынок. Сени угуп жүрөм... угуп жүрөм, анык көк жал деп. Калганын өзүң билесиң. Менин башка сөзүм жок деди да ары кирип кетти. Кош бол деген да жок.

Алжыган абышканын мээсин жайната атсамбы деп нечен ирээт койнуңдагы пистолетке колун эптеген менен Азият анте албады. Абышка кантсе да убадасын аткарды Азиятка "Бриллиант жыландын" так дарегин берди. Эми Азият да абышканын айткан талабын аткарышы керек. Убада аткарылгандан кийин абышка ыраазымын убадаңды аткардың дегенден кийин абышканы эмне кылса өзү билет. Өмүрүн сактоо бири-бирине тийбөө жөнүндө сөз болгон жок. Азият абышка акча, анан өмүрүн сурайт го деп ойлогон. Андай болбоду. Иш бир топ татаалдашып кетти.

х х х

Күйөөсүнүн башын кесип алып кол сумкага салып келаткан аял автобустан кармалды. "Сумкаңды ач" десе "Ачпайм" дептир. "Эмне бар" деп ачып жиберген милиционер "апа" деп бакырып эси ооп жыгылган экен. Көрсө сумкада көздөрү чакчайып, тили аз-маз бултуюп чыгып калган эркектин башы карап турган экен.

Чаң будуңу түшкөн автобустан эл түртүшүп түшө качкыча шаша төрт милиция жулунуп кирип барышып эч кандай деле каршылык көрсөтпөй купкуу болуп отурган аялды сүйрөп чыгышты.

Аңгыча кайдан-жайдан экенин белгисиз кара "волга" пайда болду да ичинен үч шоодой болгон жигиттер чыга келишип "КГБнын өзгөчө коркунучтуу кылмышкерлер менен күрөшүү бөлүмүнүн кызматкерлери" деген күбөлүктөрүн көрсөтүп, аялды сумкасы менен кошо машиналарына отургузушту да "шуу" деп жүрүп кете беришти.

х х х

Аялга сумкасын көтөртүп жетелетип алып Азият Протездин эшигин түрткөндө эшик ачык экен. Азияттын жүрөгү бир нерсе шекшип ичкери жулуна кирди. Үч бөлмөлүү үйдө өлүк тынчтык. Протездин жыты да калбаптыр. Стол үстүндө тил кат жатыптыр. "Сынок, сенин убадаңа тураарыңа ишенгем. Рахмат! Көксөм сууду! Эми чындап жашагым келет. Мени издеп убакыт коротпо. Жакшысы, мен сен жөнүндө эч нерсе билбейм, сен мен жөнүндө эч нерсе билбейсиң. Сени терең урматтаган "Протез" - деген.

Катты окуп чыгып мыжый кармаган Азият өлө-сөлү чалга алдатып жибергенине ызалана ичинен онтоп алды. Эң башкысы "Бриллиант жылан" Азиятта экенин так билген жалгыз бир күбөө тирүү колдон чыгып кеткени күйбөгөн жерин күйгүздү.

Босогого туруп калган аялдын каруусунан мыжый кармап турган "Куюн" "Муну эмне кылалы" деп аялды көрсөттү. "Милицияга өткөрүп таштагыла. Калганы ошолордун иши. Болгону укол сайып коюуну унутпа" деди да кыжырлана ордунан турду.

Абышканы сыртынан бирөөгө кайтартып койсомбу деп ойлоп өлө-сөлү неме кайда бармак эле деп койгон. Көрсө оңбогон "Протез" артист болуп жаткан тура.

Он жети жыл чогуу жашаган күйөөсүн өлтүрүп, башын кесип сумкасына салып көтөрүп жүргөн аялды суракка алган милициялар эч нерсе деле чыгара алышкан жок. "Акыл-эсинен айнып калган" деген жыйынтык менен акыл-эси кемдердин ооруканасына жиберишти да ишти жаап коюшту.

х х х

Мыкы бир жума квартирасынан эч жакка чыккан жок. Кожоюну "Эмне ишке чыкпай калдың, күндө үйүңдөн көрөм", - деди эле. Грипп болуп ооруп атам деп койду. Чыкса үйдөн көп алыс эмес жердеги кичине базарга барат да тамак-аш сатып келет. Кечке эрмеги детектив романдар. Анан түрлөп тамак жасап ичет. Тамакты бапестеп жасап ичкенди жакшы көрөт. Бу да Кадыр атасынан алган нускасы. "Өзүңдү-өзүң сыйла. Өзүңдү сыйлоону тамакты бапестеп ичкенден башта. Санына эмес, сапатына кара. Дайыма чүйгүндөп сапаттуу тамак ичсең ден-соолугуң чың болот. Ашыкча семирбейсиң. Алсырап арыктабайсың. Жаратылыш менен тең салмакта жүрөсүң. Жаратылыш менен тең салмакта жүрсөң жаратылыштан каалаган учурунда энергия топтоп ала аласың жана аны кайра өзүң каалаган күчкө айландырып чыгара аласың" дечү. Окуучусуна далилдеш үчүн ширенкени бир метрче аралыкка тике коюп туруп алаканы менен аба аркылуу түртүп кулатчу. Алаканы бир метрче жетпече да ширенкенин кабы бирөө чертип ийгенсип 5-10 см учуп кетчү эле. Кадыр атанын укмуштуу өнөрлөрүнөн толук үйрөнө алган жокмун го деп калат өзүнчө ойго батканда. Кадыр атасынын өлөөр алдында акыркы айтканын эстеген сайын, атамдын айтканын аткара аламбы, өмүрүм жетээр бекен деп жанын коерго жер таппай тыбырчылап кетет.

Мыкынын өз аты Марат болгон экен. Кийин эле чоңоюп калганында туулгандыгы тууралуу күбөлүгү жоголуп кетип жаңысын алганы барганда өгөй атасы Мыкын деп жаздырып коюптур. Ошентип Марат аты өчүп айтылганда "н" түшүп Мыкы болгон да калган. Раматылыгы болгон өгөй атасы Мыкыга эмнелерди гана кылбады. Өгөй атасынын машинасынын үнү алыстан угулганда, кайда жашынарын билбей эки бөлмөлүү үйдүн эч жерине батпай бүжүрөп калаар эле. Өгөй атасы колхоздун эскилиги жеткен калдырап-шалдырап тарпы тышына чыккан машинасын айдачу. Соо келеби, мас келеби жумуштан келээри менен колхоздун жетекчилерине, эски машинасына, тилин укпай айтышса айтышып, мушташса мушташып кеткен долу аялына (Мыкынын апасына) келген бүт жинин Мыкыдан чыгарчу. Бир жолу дубалдын кырында китеп окуп отуруп, өгөй атасынын келгенин көрбөй калган экен (көрсө машинасы бузулуп, талаада калып жөө келиптир). "Эмне дубалдын кырында отурасың. Чыга берип бүт дубалды уратып бүттүң. Сенин дубалга чыганагыңды көрөйүн", - деди да качпасын деп белине жип менен байлап алып, ичке-жон болуп тосулган дубалды кырлата чыбык менен шыйрака чапкылап, чарчап кулап түшкүчө чуркаткан. Дубалдын жонунун алакандын кырындай ичкелигинен чуркамак түгүл, басууга оор эле. Бир жолу балдар менен сууга түшкөнү барып кечирээк келсе өгөй атасы келип калган экен. "Баланы ыйлатып карабай таштап коюп, кайда жүрөсүң?" - дегенде "Сууга түшкөнү баргам" - деди үлдүрөп. Эч убакта калп айтырчу эмес. Эгер калп айтса текшерип, билип калса "Сен мени алдайсың" - деп эки-үч эсе ашыгы менен жаза алчу. Туруп-туруп эле "Сууга түшкөндү жакшы көрсөң, жүрү мен сени түшүрөйүн", - деди да, ай чыкканда айылдын четиндеги көлмөгө ээрчитип жөнөдү. Түн ичинде көлмөнүн ары жагынан, бери жагына сүзүп өтөсүң деп зордоп кирди. Таяктан корккон Мыкы сууда чала-була сүзсө ушул күнү сууга сүзгөндү чындап үйрөндү. Ары-бери жанталашып сүзө берип, бир учурда колу-буту иштебей калып чөгүп баратканын бир билет. Көзүн ачса жээкте жатыптыр. Кейпи өгөй атасы тартып чыкса керек. Машинасынын камерасын үйлөтүп, минип алып жээкте отурган болучу. Деги кайсы бир жоругун айтасың. Эстегиси да келбейт.

Өгөй атасы машинадан авария болуп өлгөндө кудайдын бар экенине ишенип, кубанганынан өңгүрөп ыйлаган. Өгөй атасы баласын эзип атса, апасы болуша да алабй, кээде тескери карап ыйлап, же көзүм көрбөсүн деп басып кетчү. Кейпи тытышып уруша бергенден тажачу окшойт. Ансыз да эки күндүн биринде "Ээрчитип келген күчүгүңдү менин балдарымдан жакшы көрүп, тамактын таттуусун катып бересиң. Кесме куйсаң этин көп саласың", - деген кайым айтышуудан уруш чыкчу.

Өз апасы менен атасы бир жарым жашында ажырашыптыр.Атасынын кандай экенин да элестете албайт. Россиядагы бир кендин курулушуна кетип дайынсыз болуптур. Өгөй атасы өлгөндөн кийин, апасы алкаш болуп кетти. Өгөй атасынан бир бала, бир кыз калды эле. Баласы кичинесинен ууру, тентек болуп өсүп, кийин кыз зордуктап кесилип кетти. Карындашы эстүүрөөк чыгып, турмушка чыгып, өзүнчө эл катары, оокат кылып жүрөт. Апасы Мыкы армияда жүргөндө мас болуп келип уктап калып, газга уугуп өлүп калган.

Кадыр атага жолукпаса өзү ким болмок, кандай тарбияда өсмөк. Азыр элестете албайт. Кадыр атаны айылдаштары Кытай чал дешчү. Себеби 1960-жылдардын этегинде чек ара ачылып Кытайдан кыргыздар келе баштаганда айылга келиптир. Чокчо сакал эки бетинин ортосунан оту жанган, чыкыйган орто бойлуу, баскан-турганы шамалдай тың чалдын турпаты Мыкы үчүн эс тартканда кандай болсо, көзү өткүчө өзгөрбөдү.Мыкыдан бөлөк айылдаштары Кытай чалдын аты Кадыр экенин билишпей да калышты. Болгону Үркүндө Кытайга качып барып ата-энесинен айрылып, ошоякта калып чоңоюп, минтип карыганда жерин издеп келген кыргыздын бир чалы катары өтүп кете берди. Кадыр ата колхоздун кампасын кайтарчу. "Кытай чалда уйку жок. Чычканга кебек алдырбайт", - дешип айылдаштары кампага буудай, жем уурдаганы барышчу да эмес. Кытай чал ичкилик ичпегендиктен мурдагы кароолчулардай бир бөтөлкөгө бир каптан жем алуу да токтогон. Өзү кампанын жанындагы үч бөлмө үйдө турчу. Жаткан кроваты, тамак бышырган газы анан өзүнө жеткендей идиш-аягынан башка ныпым оокаты жок эле. Чал ушул айылда жашаган бир урууга аты-жыты тууган экен. Жаңы келгенде кемпир алып берели десе болбой койгон экен, ошентип жалгыз өзү турчу. Кытай чалдын жашы канчада экенин эч ким билчү эмес. Өзү да так жашын айтчу эмес. Үркүндө 1916-жылы тестиер бала экенмин деп койчу. Короосунда тоок, индук бакчу. 10-12 сотке келген ээн жаткан жерди колхоздон уруксат сурап тосуп алып түрлүү жер-жемиш тикчү. Кытай чалдын огородунда эмнелер гана өспөчү. Бышпайт деген же жөн эле көңүл буруп айдабай жүргөн көптөгөн түрлүү жемиштерди Кытай чал огородуна айдап өстүрө баштагандан кийин, айылдыктар да айдай башташчу. Ким менен болсо да бакылдашып сүйлөшүп кетчү. Шайыр чал бир гана өзү жөнүндө эч кимге, эч нерсе айтчу эмес.

Кытай чал менен Мыкы 6-класста окуп жүргөндө эгин сапырганы барып жүрүп, жакын болуп кетти. Эгин сапырганы барган балдардын баары кырманга өздөрү менен кошо тамак ала барышчу. Мыкы гана эч нерсе алып барчу эмес. Алпарайын десе үйдө жарытылуу эч нерсе болчу эмес. Арактан башы чыкпаган апасы нана жасаса да чийки кылып же күйгүзүп таштачу.

Бир күнү балдар тамакка отурганда Кытай чал Мыкыны өзүнө чакырды да үйүнө ээрчитип барып чогуу тамактанышты. Мыкы өмүрүндө мынчалык таттуу тамак ичип көрө элек болчу. Чоң табака куюлган тамакты кандай түгөтүп таштаганын өзү да билбей калды. Анда эмне деген тамак экенин да билген эмес. Лагман ичкенин кийин билди. Нанынын даамы да бир башка. Дасторкон толо түрлүү ждемиш, жөн эле көздү алаңдатат. Каалаган тамагын ичи ооругуча ичти. Кытай чал да тим эркине койду. Тамакка тойгондон кийин экөө сүйлөшүп отурушту. Көрсө Кытай чал Мыкы жөнүндө көптү билет экен. Жа дегенде өгөй атасы көлгө чөктүргөнүнөн, селкинчек тебесиң деп күздүн суугунда сыртка селкинчекке таңып, таң аткыча калтырганынан бери билерин айтса Мыкынын оозу ачыла түшпөспү. Көрсө бүт эле айылдаштары билишет экен. Апасы ыйлап-сыктап ар кимге айтчу окшойт. Чогуу тамактанып жүрөлү, келип тур деди Кытай чал кетеринде. Эртеси дагы өзү ээрчитип кетти. Корунуп жүрүп жалтак, тартынчаак өскөн Мыкы өзү баргысы келип турса да, эгер чакырбаса баралмак эмес.

Бара-бара Мыкы Кытай чалдын үйүнө конуп да калчу болду. Экөө аябай ынак боло башташты. Эч ким менен чечилип сырдашпаган Мыкы Кытай чалдан эч нерсе жашырчу эмес. Кытай чалга жолукканга чейин жашоо Мыкы үчүн жалаң уруш-талаш, бирин-бири басынтып кордоо, жектешүүдөн тургандай туюлчу. Жашап жүргөнүнө да маани берчү эмес.

Жашоо - өмүр деген таттуу экенин, адамдын келечекке койгон максаты болорун, ага жетиш үчүн тынымсыз аракет керек экенин Мыкы Кытай чалдын үйүнө бара баштагандан кийин билди. Кытай чалды Мыкы "ата" деп калды. Ошол боюнча кийин да чын-дилинен өз атасындай көрүп жүрдү. Муну Кытай чал да туйчу. Ата мээримин билбей, атага эркелебей чоңойгон бала ичики сезиминде атасын жоктоорун билип, анын ордун аз да болсо толтурууга аракет кылчу.

Арадан жарым жылча өткөндө Кытай чал Мыкыны маңдайына отургузуп алып олуттуу сүйлөп "Менде бир өнөр бар. Ал өнөрдү эч кимге үйрөтпөсөм, өзүмдүн башым менен кетет. Ошол өнөрдү сага үйрөткүм келип жүрөт. Ал үчүн сен менден өнөр окуй баштаганыңды жан адамга айтпашың керек. Өмүр бою сыр сактоо колуңдан келеби", - деди тикирейе тиктеп. Мыкы эч нерсеге терең маани бербей туруп эле "Сиз жан адамга айтпа десеңиз айтпайм", - деди. Анда касам ичели деди да Кытайча дуба окуп эски баштыктан күрөң булгары менен сыртталган кытайча жазылган китепти сууруп чыкты да, эч кимге сыр айтпоо жөнүндө Мыкыдан ант алды. Мыкы күрөң китепти чекесине үч жолу тийгизип ант берди. Ким антты бузса китептин сыйкырлуу күчү өрттөп өлтүрсүн деп туруп Кытай чал колдорун бийчилердикиндей ийрелеңдете булгалап келип алакандарын китептин үстүнө коюп туруп "Фуу-у" деп үйлөгөндө оозунан кадимкидей кызыл жалын алоолоп жомоктогу ажыдаардын оозунан чыккандай ышкырык чыкты. Мындай ды күтпөгөн Мыкынын жүрөгү түшүп калды.

Мына ушинтип Кытай чал жумасына үч жолу эки сааттан Мыкыны өнөргө үйрөтүп да, окутуп да баштады. Экөө үчүн бир бөлмөнүн терезелерин сырттан ичкери көрүнбөсүн дешип, ак сыр менен сырдап ташташты. Кытай чалдын үйүнүн тегерегинде башка киши жашаган үй жок болгондуктан, булардын терезени сырдап салганына эч ким да маани берген жок. Ансыз да бош бөлмөнүн полун таза жууп коюшуп, жалаң такта полдун үстүндө чыгыш көнүгүүлөрүнүн ыкмаларын, бийлерин үйрөтүүчү болду. Мурда чыгыш бийлери, чыгыш күрөшүүнүн ыкмалары тууралуу эч нерсе билбеген, анда-санда индия кинолорунан "каратэ", "ушу" деген уруштун ыкмалары болорун көрүп калып жүргөнү болбосо такыр тааныш эмес ыкмалар Мыкынын балалык сезимине дүрбөлөң салып окууга баш-оту менен кирди. Чарчаганын, кыйналганын, денесинин ооруксунганын Кытай чалга билгизбегенге аракеттенүүчү.

Окуу учурунда Кытай чал аябай сүрдүү талапкер болуп кетчү. Ар бир туура эмес жасалган кыймыл үчүн жаза алчу. Окуу жеке эле көнүгүүлөрдөн эмес чыгыш элдеринин маданияты, улууну сыйлоо, кичүүнү ызаттоо,окутуучусуна кың дебей баш ийип окуу учурунда талапты так аткаруу, өнөрдү жаман иштерге колдонбоо, алсыздарды коргоо, ырайымсыздыкка каршы туруу, чындыкты дайым баалап, өзүң да чындыкта жашоо өңдүү эрежелер боюнча тарбиялык насааттарды кулагына кумдай куюп, муну турмушта сөзсүз колдонуу керектигин айтчу.

Окуунун экинчи жылында Кытай чал Мыкыга кытай иероглифтерин үйрөтө баштады. Баягы ант алганда алып чыккан күрөң китепти кээде баштыгынан алып чыгып окуп калчу. Мыкы кийинчерээк байкады, атасы китептин баштан аяк түшүнбөй жаткансып кайта-кайта окуй берээрин. Китептин сырты булгарыдан, ички барактары болсо кандайдыр бир клей сыяктуу нерсеге катырылган жибек чүпүрөктөй туюлчу. Сыртында жыландын жармысынын тилин соймоңдотуп турган сүрөтү бар болчу. Ар бир тамга кашкая ак сыр сыяктуу боек менен жазылган эле. Айрым барактарында адамдын жылаңач дене түзүлүшү жана миң сандаган чекиттер, айрым барактарында жердин, үңкүрдүн жарымысы жок түшүнүксүз картасы, акыркы барагында жарым каалганын сүрөтү боло турган. Мыкыга кытай тамгасын иероглифти үйрөнүү өтө оорго турчу болду. Тамга окуугуча кандай оор көнүгүү болсо да үйрөнүүгө макул эле. Муну сезген окутуучусу кыжалаттанып көңүл коюусун талап кылчу. Кээде "Сен али мен сага үйрөтөйүн деген өнөрдүн биринчи барагын да үйрөнө элексиң. Бул окуу учу-кыйырсыз окуу. Менин өмүрүм жетпеди. Бир бөлүгүн да толук үйрөнө албадым. Сен тырышчааксың. Эрте да баштадың. Жок дегенде жарымысын окуп үйрөнөр бекенсиң" деп калчу. Секирсе чимирилип барып үйдүн төбөсүн тебе алган, ажыдаарча оозунан жалын чыгарып бир метр алыстан туруп ширеңкенин кабын учура урган окутуучусу ушинтип айтса Мыкынын башы кеңгирей түшчү. "Ата эмне үчүн өнөрүңүздү элге көрсөтпөй жашырасыз", - деди Мыкы бир жолу. Окутуучусу бир топко үнсүз ойлуу отурду да мунун жообун угууга сен али даяр эмессиң. Дагы билимиңди тереңдетишиң керек. Акылыңды да өстүрүшүң керек. Учуру келгенде өзүм айтам деп койду. Кийин чындыгында өзү айтты, бирок толук айтууга жетишпей, сырдын жарымын өзү менен алып кете берди. Мына эми, ошол окутуучусу Кадыр ата айтууга үлгүрбөй калган табышмактуу сырдын түйүнүн чечүүгө белсене киришип, керек болсо бүт өмүрүн жумшаганы турат.

Ойлогон ишти баштоого 7200 доллар өтө аз болоорун эсептеп эки жүзүн майда керектөөлөрүнө деп чөнтөгүнө салып 7 миңин катып койду.

Спирт, кумшекер саткан балдарды айланчыктап бирөөлөрү менен тил табышып иштешип кетемби деп жүрүп "обүягы" менен таанышып калды. "Обүяк" жалпы спирт саткан топту жөнгө салып башкарып, тиешелүү "кушун" алып тургандан башка да Мыкыга окшогон он чактысына өзүнүн спиртин саттырып, түшкөн акчанын 20 процентин сатуучуларга берип калганын өзү алып турат экен.

"Обүяк" жеткен дардаңпоз, кулагы угуп көзү көргөнү ичине жаткырбаган ачык ооз, мактаганды жакшы көргөн өпкөсүн колуна көтөрүп жүргөндөргө кирээрин Мыкы көп өтпөй жакшы билип алды. Шыпылдап ийкем кыймылдаган, айтканды айткандай, дегенди дегендей так аткарган, берсең алган, бербесең сурабаган Мыкы да "Обүякка" жагып калды. Спиртинин көбүн Мыкыга саттырчу болду. Бара-бара спирттин акчасын төккөнү "Борборго" да ээрчитип бара баштады. "Борбор" деп коюшчу башында турган фирманы. Мыкыга машинасын айдатып кийинки кездерде шоферундай уруна баштады. "Мени менен жүрсөң кор болбойсуң. Кыз десең кыз, акча десең акча болот", -деп күпүлдөп калуучу. Тирешкен жерде бир нерсеге жарасаң болду. Бирөө катураак бир муштап койсо чимкиригиң акпайбы? Дене түзүлүшүң түзүк эле, коркок болбосоң болду деп калчу.

Күндөрдүн биринде "Обүяк" таноолорун дердеңдете "Кожоюндун сейфинен бир мүшөккө толчудай жалаң доллар көрдүм. Аз жерден эсимди жогото сактапмын. Өмүрүмдө мычалык көп акча көрбөгөм" деп калды. Мыкы ошол замат ишти жыйнаштыруу керек экенин сезди. Узартса кеч болуп калышы мүмкүн. Кечинде адаттагыдай "Шефи" экөө түнкү барга барганда башка бир топтун жигитине "Чалыр көз" деп тийише кетти. Тигил көзү чалыр күрсүйгөн неме экен ооздон ары берип калды эле Мыкы топудай учту. Кежигесинен кармап тургузуп туруп курсакка бир муштап "Кана кайталап койчу эмне дедиң" -дегенде "Байкабай... кечире көр. Мындан кийин сизди дайым байке деп жүрөйүнчү", - деп жалынып жиберди. Топтошуп карап тургандар кыраан-катка каткырып жиберишти. Тигил топтун башчысы Мыкынын "Обүягына" тийишип, "Тили менен көчүк жалагандан башкага жарабаган шофердон бөлөгүн таппай калдыңбы. Мага жакшы төлөсң мыкты жигиттеримден кайрылышам дегенде" кыпкызыл болуп чыңала түшкөн "Обүяк" чалырдын колунда шүмүрөйүп турган Мыкыны жеп ийчүдөй карап басып барып көчүктөн ары бир тепти да экинчи көзүмө көрүнбө. Эркек имиш. Тепкен буттан айлангыр чурку" деп бутун жерге сүрүп сүрүп койду.

Ушуну гана күткөн Мыкы көздөн кайым болду. Менмин деп дардаңдап турган жыйырмасын беш минутага жеткирбей таш-талканын чыгара сулатып салуучу жигит атайлап анткорсуганын бири да сезген жок.

х х х

Кандайча кол салуунун жолдорун мурда эле бир нече жолу караштырып чыгып пландап койгон. Коңшу көчөгө такси менен келди да болжолду жерине токтотуп туруп эгер жарым саатка чейин чыкпасам күтпөй кете бергин" деп эскертип, сураган акчасын алдын ала төлөп коюп караңгыга сиңип кетти.

"Операция" ушунча жеңил өтөт деп Мыкы ойлогон эмес. Бийик дубалдан дабышсыз секирип түшүп эшик алдындагы кайтаруучу отурган кичинекей будканын жарымы ачылган эшигинен караса колго көтөргөн кичинекей телевизорду маңдайына коюп алып жыргап секс кино көрүп отурган экен. Артынан дабышсыз келип эки кулактын алдына манжалары менен сайганда башы шылк дей түшүп, коңурук тартып кирди. Аңгыча офистин эшиги ачылып ичтеги кайтаруучулардын бири "Коля" деп кыйкырды да дабыш болбогон соң сөгүнө бери жөнөдү. Кирип келип уктап жаткан Колясын көрүп бир кадам аттай электе өзү полго сулады. Кара көлөкө жылт коюп офистин ичине кирди. Туалеттен чыгып келаткан бирөөсү менен бетме-бет келе түштү. Ал "Эй сен кимсиң" дегенге үлгүргөн жок. Жүрөк тушуна урулган, удаа эле эки кулакка эки колдун алаканы менен урулган соккудан чалкасынан түшүп калды. "Телохранителдер" отурган бөлмөгө киргенде, экөө жанаша отуруп алып видеофильм көрүп отурушкан экен орундарынан жылбаган боюнча уйкуга кете беришти. Биринин мойнуна илинген автоматты алды да "Шеф" отурган бөлмөгө кирип барды. "Шеф" компьютер менен бир нерселерди аябай эсептеп жаткан экен берки маңдайына келгенде араң байкады. Ордунан атып туруп, "Сен кимсиң" деди.

- Жан керек десең үнүңдү чыгарбай сейфти ач, - деди үнүн атайлап бузуп киркирей сүрдүү чыгарып. Көздөрү алая түшкөн "Шеф" коркконун билгизбөөгө аракеттенип;

- Ушул жерден тирүү чыгам деп турасыңбы? - деди кайраттуу сүйлөй. Кара кийимчен автоматтын оозун чекесине такады да:

- Кош бол келесоом - деди.

Иштин тамаша эмес экенин сезген Шеф:

- Токтой тур, сейфти өзүм ачып бербесем сен шрифтерин билбейсиң. Каалаганыңды бүт ал болгону тирүү калтыр - деди үнү калтырай.

- Мунуң акылдуу сөз. Бол кыймылда! - деди Кара көлөкө автоматты тигинин чекесинен алып.

Шеф колдору калчылдап атып сейфти араң ачты. Андан аркысын билбейт. Эки кулагынын түбү "тыс" дей түштү да эсинен ажырады. Эсине келсе ак халатчандар тегеректеп туруптур.

- Мен кайдамын? - деди эрдин араң кыбыратып.

- Ооруканадасыз - дегенди укканда кайра уйкуга кетти.

Кара көлөкө тыкан кыймылдап сейфтеги тиреле жыйылган долларлар менен сомдорду ийиндегичи бар сумкасына шыкай салды да ордунан туруп автоматты Шефтин столунун үстүнө таштап шыпылдай басып эшикке бет алды. Темир дарбазаны ичинен ачып шашылбай чыкты да караңгылыкка сиңди.

Күтүп турган таксиге келгенде саатын караса туптуура 15 минута убакыт өткөн экен. Таксист да саатын карап алып жылмая жигитке, "Убадага так экенсиң" деди. Жигит үндөгөн жок. Болгону барар жерин айтты.

Мыкы эки күндөн кийин гана сумканын ичиндегини санады. 320 миң доллар, 270 миң сом жатты. Мынчалык ири сумманы күткөн эмес. Чындап жүрөгү опкоолжуй түштү.

Операциянын ойдогудай жеңил өтүшүнүн себебин Мыкынын так эсебинен мурда да фирмадагылардын бизге "тиш салчулар" бул шаарда төрөлө элек дешип кам санабагандыгынан болду.

х х х

Республиканын кылмышкерлер дүйнөсүндө чаң тополоң болуп, "Авторитет" атыккандар кайта-кайита чогулушуп, талашып-тартышып алар болсо өздөрүнүн аймагындагы "Обүяктарды" чогултуп кылмышты ким жасаганын издеп жатышты. Эч шыбыш жок. Ал түгүл шектене турган бирөө жарымы да табылбады. Чыр күчөп отуруп "авторитеттердин" атышуусуна айланды. Жарым жылдын ичиндже республика боюнча сегиз "авторитет" атылды. Подвалдарга камалып кыйноо көргөн, дайынсыз жоголгон "Обүяктар" болду. Республикада таасирлүүмүн деген эки "авторитет" аттарын өзгөртүп коңшу республикага качышты.

Ички иштер органында иштегендер да жөн калбай, а түгүл түрлүү шылтоолор менен кысым көргөн министр да отставкага кетти. Мына-мына кызматтан көтөрүлөм деп турган Азим тескерисинче бөлүмдүн начальнигинен кылмышкерлерди издөө группасынын тергөөчүсү болуп калды. Жарым жыл изилдеп бир жигит таппаганына ызаланган Азим. "Бул ишти өмүрүмдүн аягына чейин изилдей берем" -деп өжөрлөнүп жүрдү.

х х х

Мыкы көпкө ойлонду. Астын элестетүү мүмкүн эмес эле. Кандай да болсо Кадыр атанын айтканын, окутуучусунун астындагы шертин аткаруу турду. Ан үчүн Кытай ирреглифин окуганга жетишишип тилин суудай билиш керек. Кыргызстандын жогорку окуу жайлары чыгыш илимин үйрөтүүнү жаңы баштагандыктан түзүк базалары жок. Жөн эле мезгилин жоготот.

Москва, Ленинград, Владивосток мына ушул үч шаардын биринде билим алсам анан кандай да болсо Кытайга өтсөм, калганын турмуш өзү көрсөтөр деп чечти. Чоң жолго чыгардын астында атын өзгөртүп жаңы паспорт алды. Талаа түздө жүргөндө улутумдун аты өчпөсүн деп Кыргыз-Шаа деген атты өзүнө өзү койду. Шаа - деген жыландын пири дегенди кичине кезинде укканы бар. Издегени "Бриллиант жылан" жана анын сыры болгондуктан эмнегедир ушул атты өзүнө ылайык көрдү.

Шаанын (Мыкы мындан ары паспортко ылайык ушундай аталат) жүктөрүн текшерген таможнянын өкүлү эки чемоданга салынып, ирээттүү тизилген роза гүлдөрүн көрүп "Бизнестин маданияттуу түрүнө өткөнүң жакшы, бирок үч күндө поезд менен жеткиче соолбой чыдайбы", - деди таң кала тиктеп.

- Чыдайт дарылап койдум - деди Шаа шакылдай. Тигил ийнин куушуруп койду да басып кетти.

Шаанын максаты гүл сатуу деле эмес болчу. Долларын билгизбей алып жүрүүнүн жолун ушинтип тапкан.

Вагондор ордунан козголуп улам күчөп, улам күүлөнүп астыга зымырап жөнөдү. "Кайыр кош тууган жер мекеним" деди Шаа ичинен. Кайрылып качан келери белгисиз. Деги аман кайрылабы же сөөгү белгисиз жерде калабы десең.

х х х

Кемелдин тергөөсү көпкө созулган жок. Ишти чойгудай ортого түшкөн киши болбоду. "Жеңилдетип кой, кыскартып кой" деп Кемел өзү да бүт күнөөнү жалгыз мойнуна алды. Кошо мушташкандарды "алар мени ажыратам" дешкен деп актап койду. Ошентип эк айдын аралыгында соту бүтүп эркиндиктен он төрт жылга айрылып кете берди. Алгач Молдовановканын түрмөсүнө келди. Анда бир айча отурбай Карагандага айдады. Баш аягы жүздөн ашык киши этап болуп барышты. Бишкектен (Анда Фрунзе деп аталчу) Карагандага жеткиче көрбөгөндү көрүштү. Бир кишилик орунга үчтөн кылып тыгып таштаганы аз келгенсип ар бир станцияга токтошот. Улам эле алардын вагонун үзүп таштап кетет. "Эң баасыз товар биз экенбиз да" дешип түрмөчүлөр үшкүрө күлүп калышат. Ошентип бир күндө жетчү Карагандага төрт күн дегенде араң жетишти. Чилденин чыкылдап турган учуру суук вагондордо бири-бирине ыктап тыгылышкан буларды "суук тийип ооруп калат экен ай, ден-соолуктары бузулат экен ай" дешкен да жок. Түрмөгө түштүң сени адам катары эсептебей калаарын Кемел ошондо билди.

Карагандага түн ичинде келишти. Жолдо ит көрбөгөн азапты көрүп араң келишкен эмелер жатаканаларына бөлүнүшөөрү менен эле уйкуга кетишкен. Кемел канча уктаганын билбейт бир учурда "Тургула пахан келатат" деген жоон үндөн ойгонуп кетти да "Пахан эмес нак кудайдын өзү болсо да урдум" деп башын жаздык менен чүмкөп кайра уйкуга кетти.

Аңгыча карылуу кол кежигесинен катуу силке тартып туруп "Эмне кулагың каңырышпы" деп кирилдей кайрылды да али көзүн ачып ойгонуп өзүнө келе элек Кемелди беттен аары былч дедире берип калды. Катуу тийген муштумдан ызасы кайнай түшкөн Кемел ордунан илбирстей ыргып туруп, жаткан нарынан жерге секирип түштү.

Маңдайында далдайган кавказдык жалжайып күлүп туруптур. "Уйкуң ачылдыбы" деди бейкапар. "Ачылганда да кандай ачылды дейсиң. Менин уйкумду ачкандыгың үчүн, кейпи сен түбөлүк уктайт окшойсуң" деди Кемел оозунун канын аарчып жатып.

"Эмне дедиң эси жогум" деп тигил колун созо Кемелдин ээгинен көтөрүп келекелейин деди эле "шак" этип ээгине тийген муштумдан буттары жерден жарым метрче көтөрүлө түшүп барып килейген денеси топтой тоголоно кардын астына тыгыла түштү.

"Кемел" деген үндөн артына кайрыла калса дагы бир күрсүйгөн неме бычак шилтеп келаткан экен. Колу менен бычакты катуу кагып жиберип, табарсыкка тепти эле тигинин колунан бычагы ыргып, жан жерин бүрүшүп кармаган боюнча ордунда чимирилип-чимирилип кетти. Так чыкыйга бир урду эле башы менен жер сүзө жыгылды.

- Токтоткула! - деген каардуу үн чыкты. Кемелди көздөй жулунуп келаткан дагы эки жигит орундарында туруп калышты. Кемел светтин жарыгынан бою ортодон жогорураак, чымыр денелүү кашка баш кишини эми көрдү. Экөөнүн көздөрү чагылыша түштү. Көздөрү тим эле жыландыкындай заардуу экен. Бөрү тиктешке салып Кемел да жалтанган жок. "Пахан" ушул экенин түшүндү.

- Болуптур, - деди тигил өзүнөн-өзү боксерлордун рингасындай болуп ачылып калган ортого кадам таштап. - Биз сиздерге братвалар жаман ой менен келген жок элек. Жөн гана таанышып учурашалы дегенбиз. Бул жактын мыйзамы ушундай.

Кемелге жакындап басты. Күтүүсүз кол салып жүрбөсүн деп Кемел боюн жыйрып секирүүчү илбирстей түйүлө түштү да:

- Чырды биз баштаган жокпуз. Сиздер баштадыңыздар. Ал эми учурашууга эртең да убакыт табылмак. Ансыз да суук "Столыпинде" (түрмөчүлөрдү ташыган вагонду ушинтип атап коюшат) төрт күн жол жүрүп араң келгенбиз.

- Туура, - деди тигил. Экөөнүн көздөрү дагы чагылыша түштү.

"Пахан эмес нак кудайдын өзү болсоң да аянышаар жерим калган жок" деген жан кечтиликти окуду тигил Кемелдин көзүнөн. - Сиздер эс ала бериңиздер калган сөздү эртең мененки тамактан кийин сүйлөшөбүз, деди да шарт бурула эшикке бет алды. Чыгып баратып жанында жүргөн жигиттерине тигилерди да сүйрөй чыккыла деди катуу соккудан али толук эстерине келе албай тоңкочуктап жаткан берки экөө жакка башын жаңсай.

Алар чыгып кетээри менен чогуу жаткандар Кемелди тегеректей калышты. Бирдарлары "Азамат! Даана жигит экенсиң" десе, бирлери "Бекер кылдың тымызын киши жиберип эми өлтүрүп коюшу мүмкүн" деп чыгышты. Болору болду дешип эшикти ичинен бекем бекитип туруп, жарым сааттан кезек менен эртең мененки подемго чейин күзөтүп чыгышмай болушту. Чогуу келишкен тың жигиттер биригишип эмне болсо да Кемелге арка-жөлөк болуп берүүгө убадалашышты. "Мынча болду эми жок дегенде Пахан болбосоң да экинин бири болууга күрөш. Атың аткыча бүт лагерге бир ай өтпөй союздагы түрмөгө дүңк дей турган иш жасадың. Бул Пахан атактуулардын атактуусу. Кличкасы "Кара жылан" биз болсо сага арка-жөлөк болууга даярбыз", - дешти мурдатан жаткандар.

Молдовановкадагы түрмөдөн, түрмө тартиби пахан жөнүндө уккан. Тигил жактын Паханы бир жолу келип Кемелдер менен учурашып "Силер Карагандага, андан Сибирге кетесиңер. Сибир бүт эле түрмө, кайсыл жерине түшөсүңөр, буйруктан. Жылуу кийим алгыла. Ден-соолугуңарга сак болгула" деген өңдүү кеп-кеңештерин айтып кеткен. Бары бир этап болуп кетишчү катуу режимдегилерге, өзгөчө киши өлтүрүп түшкөндөргө ал жерде сый гана мамиле болоорун Кемел билген эмес. Болгону "Паханың" деле катардагы "селсаяк" турбайбы деп койгон. Минтип түн ортосунда келип тургузарын, анысы аз келгенсип бетке муштаттыраарын күтпөгөн. "Мен киши өлтүрүп түштүм. Болгондо да 14 жылга, катуу режим менен. Менин аянар жерим жок. Демек, мени баары сыйлап турушат" деп ойлогон.

Түн тынч өттү. Булардын тынчын эч ким бузган жок. Эртең мененки тамак ичилип бүткөндөн кийин шыпылдаган бирөө келди да Кемелди "борборго" чакырып жатканын айтып кетти. Жалгыз жибербейли эмне болсо да чогуу көрөлү дешип тандалган он жигит кошо жөнөштү. Бир этап болуп келген жүздөн ашык кишиге тымызын кабар жиберилди. Сак тургула. Эмне болсо чогуу көрөлү. Жалгыз Кемелди талоонго калтырбайлы деген.

Пахан Кемелди отузга чукул жигити менен күтүп туруптур. Экитарап бетме-бет келгенде бирин-бири көздөрү менен ата тиктешип калышты. Сөздү Пахан баштады:

- Кемел кел мындай, мага баш ийип, айтканыма көнө турган болсоң тынч калабыз. Анда мен сени жакын жигиттеримдин бири катары кабыл алам. Жок көнбөйт экенсиң күч сынашууга туура келет. Кандай дейсиң сөз сенде деди.

- Кемел катарында турган Игорго көз кыйыгы менен карады. Түрмөдөн башы чыкпай келаткан өгүздү да жыга урчудай кейиптенген Игордун кличкасы "Звер" болчу. Оң колун койнуна катып араадан жасалган билектей канжарын мыжып турган эле.

- Убада, убада. Коркпо. Биз сени мененбиз. Айткан сөзгө тур деген белги берди "Звер". Бир кдам астыга чыгып,

- Менин бир гана талабым бар. Мен экинин бири, так айтканда "Кара жыландын" биринчи телохранители, эгер жаза тайып "Кара жыландын" орду бошосо, ордун ээлеп калуучу адамы болууга гана макулмун. Эгер менин бул талабыма макул болбосоңор күч сынашууга даярмын деди чечкиндүү. Кара жылан кичине ойлонуп үнсүз туруп калды да.

- Бул өтө оор талап. Биз акылдашалы. Туура бир сааттан кийин так ушул жерден жолугушалы - деди да артына бурулду.

Кемелдердин катарына "тигил тараптагылар отуз беш экен" деп эсептей коюшуп дагы он беш тандалма жигит кошулду. "Кыргызстандан келген бирөө Пахан менен тирешип жатыптыр" деген жаңылык бүт лагерге "дүң" дей түшкөн эле. Жалпы лагердеги абал бир нерсе күткөндөй тынч.

Кемел менен мушташса Пахандын оң колу болгон кавказдык жигит мушташат. Жеткен баш кесер. Киши өлтүрүп экинчи жолу түшүшү. Бычак менен мыкты сайышат. Дзюдо күрөшүнүн чебери деген кабар беришти. Эрдин тиштей көгөргөн Кемел муштумдарын кычырата түйүп "Ушул муштумдун кесепетинен түрмөнүн тузун таттым. Эми кор болуп тебелендиде жүргүчө муштумдун кесепети менен өлөйүн же адамча өз ар-намысымды сактап өтөйүн" ичтен өзүнө-өзү шерт берди. Бет алган жагынан кайтпаган албуут долулугу, өжөрлүгү кармап күчү ташкындап чыкты.

Туура болжошкон учурда кайра жанагы жерден жолугушушту. Дагы сөздү Пахан баштады.

- Кемел эс акылга кел. Менин биринчи адамым болуш үчүн эмгек өтөш керек. Тирешүүдөн өмүрүңдөн айрылып калышың мүмкүн... Кемел тигинин сөзүн бөлө:

- Көп акыйнек айтышуунун кереги жок ишке өтөлү. Пахан эми үнүн өзгөртө кыжырлуу чыгарып:

- БОлуптур, менин биринчи адамым "Башкесер" менен чыгасың. Бул жерде эреже жок. Максат жеңиш. Өмүрүңөргө эч ким кепил болбойт. Өлсөңөр өз ажалы менен өлдү деп ушул жерде тургандын баары күбө өтүп коебуз. Кана эмесе ортого чыккыла да баштай бергиле. Эскертип коеюн эки тараптан тең ортого түшүп эч кимдин болушууга акысы жок. Ким болушууга аракет кылса мына бул канжар жүрөгүнө кадалат деди да узундугу карышча келген канжарды жанындагы столбага сайып койду.

Кемел күрмөсүн чечип свитерчен болду. Баш кесер белине чейин жылаңачтанып жиберип "Хаа-а" деп кыйкыра ортого секирип чыкты. Бою Кемелдикинен пасыраак, кейпи 1,84-1,85 болсо керек, көкүрөгүндө бычактын тырыгы бар. Чымыр денелүү неме экен. Кемелдин бою 1,90 эле, салмагы 90 кг. мушташчу. Кантсе да түрмө менен санаа бир аз аздырып койгону болбосо формасын жогото деле элек болчу.

Жакын келген Игорь унчукпай туруп Кемелдин светерин чечип белине чейин жылаңачтады да "Тигинин дзюдис экенин унутуп койдуңбу. Колуна илинбегенге аракет кыл ме муну белиңе илип ал" деп шыбырай белиндеги шап бычакты куру менен кошо чечип Кемелдин белине байлады. Тигинин да белинде чоңдугу ушунча бар бычак салпактап жүргөн эле. "Дагы эскертейин колуңдан келсе жайлап сал. Тирүү калтырсаң акыры түбүңө жетет. Булар өжөр эл болот" деп шыбырай далыга таптап ортого чыгарды. "Муштумга бир кептелсең жаның калбайт го" деди Кемел да ичинен.

Экөө ортодо бука тооруш кылып бир айланып чыгышты да бирин-бири качырып сала беришти. Тигил илбирстей секирип келип Кемелди муштум шилтетпей дзюдонун ыкмасына салып көтөрүп урсам деди эле. Кемел шарт буйтап баратып көкүрөккө, карууга, кулактын астына, удаа үч жолу муштап өткөнгө үлгүрдү. Муштумдар көздөгөн жерге жетпесе да тигинин көзүнөн чаар чымын учуп, муштум эмес темир тийгендей боло түштү.

Өжөрлөнө түшүп канжарын сууруп алды. Кантсе да биринчи чапчышууда үстөмдүк алып эрдемсий түшкөн Кемел белиндеги канжарды куру менен чечип алып "Игорь тос" деп ыргытып жиберди да тигини жалаң муштум менен качырып сала берди. Аскерде "атайын бөлүктө" кызмат өтөп жүргөн кездеги машыгуу учурунда Кемелге бир эмес экөөлөп канжар менен качыргандар да көздөгөнүнө жетчү эмес. Атайын бөлүк деген атайын бөлүк, жанды коргоого жана душманыңды жок кылууга үч жыл ичинде мыкты эле каныктырган.

Экинчи качырышууда бычак шилтеген тигинин колу аркасына кайрыла түштү да боор тушка муштум менен кыска сокку жеди. Эси эңгирей түшүп өзүнө келгиче экинчи сокку табарсыкка удаа эле ээке тийди. Колунан бычагы ыргып көмөлөнүп түштү да кандайдыр бир айбаттуу үн чыгара дагы "Ха-а" деп ыргып тура калды. Болду окшойт деп турган Кемел тигинин ачуу үнүн укканда өзүн кармай албай калды. Кайрат кылганы менен коргонууга жарабай калган неменин чыкыйына оң муштуму ошол эле маалда бооруна сол муштуму кадала түштү. Тигил ыргып барып башы карга сайыла түштү да оозунан кан атып кетти. Кемел дагы турабы деп күтүп калды эле тигил тараптан чыккан бирөө тамырын кармап көрүп колун кайчылаштыра "Жан таслим" болуптур деген белги берди. Тегеректегендер Кемелди үрпөйө карап калышты. Адамды муштап өлтүрүп койгонду көрүшө электер бар эле. "Дьявол" деди бирөө күбүрөй. Кемел ошентип ошол жерден "Дьявол" деген кличкага ээ болду. Күтүүсүздөн эле Пахан чечинип кирди.

- "Дьявол" иш тескери айланып калды экөөбүз да күч сынашпасак болбойт". Ар бирибиздин ордубузду так ажыратып алалы. Болбосо сенин даңкың менин кадыр-баркымды да басып салат деди да, ортого чыга келип, кандайдыр бир бийди бийлеп кирди. Карда жылаңайлакчан болуп бут кийимин чечип койду. (Анда чыгыш күрөшүнүн түрлөрү болгон, ушу, каратэ өңдүүлөр союздун аймагында тыюу салынып элдин бул ыкмалар жөнүндө түшүнүгү жок болчу). Кемел чыгыш күрөшү тууралуу "атайын бөлүмдө" кызмат өтөп жүргөндө бир топ уккан. Өзү да жашыруун тренери менен машыгып калчу. Чыгыш күрөшүнүн чеберлерине өздөрүндөй гана чеберлер туруштук бербесе өтө коркунучтуу болоорун далай эшиткен. Чыгыш күрөшүнүн бийин бийлеп жатканын шак түшүндү да илбирстей ийилип сак болуп калды.

Экөөнүн кармашы көпкө созулду. Муштумдар да буттар да мерчемдүү жерге даана тийбей аба жарып ышкырып өтүп жатты. Кемел чарчай баштады. Кантсе да үч айдан берки көк шорпо алын соруп койгон эле. Тигинин бою 1.80че келип Кемелден бир топ пасыраактай көрүнөт. Жашы кыркка таяп калса да жап-жаш жигиттей чапчаң. Кар үстүндө мышыктай секирип, жыландай туйлап жүрөт.

Оңтой келгенде Кемелдин муштуму чыкыйга шак дей түшкөндө эки метрче учуп кетти да кайра түйүлө секирип тура калды. "Кантсе да кеңгирей түштүң болуш керек" деп тынчтана түшкөн Кемелдин кежигеси не тигинин согончогу шак дей түштү. Эсине толук келгиче экинчи согончогу чыкыйына тийгенде бети менен кар сугуна кулады. Ордунан тамтаңдап турганы менен эсине толук келалбай жер айланкөчөк атып жүрөгү айланып кускусу келип чыкты.

Каражылан түз тура албай темтеңдеген Кемелди кичинеге тиктеп турду да шыпылдай басып келип "Дарман кандай!" - деп көкүрөгүнөн алаканы менен түртүп койду эле Кемел көчүгү менен шалак деп карга отуруп калды. Каражылан Игорду чакырды да Кемелди кайра алпарып жайгаштырышты, жанына беш жигит алып күнү-түнү жанынан чыкпай кайтарышты. Кыскача түшүндүрүп тапшырды да Кемелди колунан тарта кайра өзү тургузуп туруп "Менин биринчи ишенген жигитим болушуң менен куттуктайм. Өз ордуңду нак эмгегиң менен татыктуу жеңип алдың. Селсаяктар уктуңарбы. Дьяволду эсиңерден чыгарбагыла. Баарына кулактар кылып койгула!" - деди да басып кетти.

Игорь Кемелди кучактай "Жеңиш биз жакта. Эми адамча жашайбыз. Түрмө азабын тартпайбыз" деп шыбырай сүйлөдү.

Кемелди Игорь баш болгон жигиттер мындан ары жашай турган жайына алпарды. Төркү бөлмөдө Пахан өзү жалгыз жатат экен андан кийинки бөлмөдө Кемел менен Игорь жайгашты. Атайын тамак иче турган, эс алып отура турган бөлмөлөрү өзүнчө лагердегидей нар эмес диван кроваттар коюлган. Диван креслолор коюлган. Таптаза акталган жайды көргөндө Кемел түрмөдөн чыгып үйгө келгендей боло түштү.

Бир жумача Пахан Кемелди эс ал өзүңө кел деп эч ишине аралаштырган жок. Эртеси эле түрмөнүн склад башчысы келип Кемел менен Игордун размерлерин алып кетти да эки сыйра жапжаңы кийим өтүгүнөн бери апкелип берип, эскисин алып кетти. Тамакка жалпы түрмөчүлөр ичкен ашканага барышпайт экен. Турган үйлөрүнүн бир бөлмөсүндө даярдап берет. Эми тамактын түрүн айтпа. Эмне кааласаң турат. Эркиндикте жүрүп да Кемел мындай түрлөп тамактанчу эмес.

х х х

Арадан эки жумача өткөндөн кийин Пахан Кемел менен жай отуруп сыр бөлүштү. "Эки айдан кийин Сибирге которулабыз. Эчак которулуш керек эле мен үч айга ушул жерде болууну сурангам. Ал жактагы зоналар бири-бири менен бекем байланышта. Ар бир зонанын өз Паханы болгону менен жалпы баары биригип келип баш ийген бирөө бар.

Ал жеке эле бүткүл Сибирдеги түрмөлөрдү эмес кылмышкерлер дүйнөсүн да башкарат. Биз бул жактан этап болуп барганда мына ошол адам менен беттешебиз. Анын ордун алыш үчүн мен түрмөгө түштүм. Ортодо сен чыга калып ишти татаалдаштырып жибердиң. Мен өзүмдүн жанымда дайыма жүрө турган жана мен үчүн өмүрүн кыйууга даяр жигиттерди топтодум эле. Эми минтип бузулуп отурат. Сен эми мени менен ысык-суукта дайым чогуу болгон, эч убакта сатып кетпей турган ишенимдүү жигитим боло аласыңбы маселе ушунда турат" деп ойлонуп отуруп калды. Кемел кичинеге үнсүз турду да "Мен сизге азыр мен сизди өмүр бою сатпайм, ишенимдүү адамың болом" деген күнүмдө да Сиз ишене койбойсуз. Ал түгүл өз сөзүмө өзүм да ишене албайм. Анткени мен сиз жөнүндө эч нерсе билбейм. Сиз мен жөнүндө толук билбейсиз. Таанышканыбызга эки жумадан аша элек. Бир гана ишенимдүү айтарым тигил зонага которулуп барганыбызда мен сиз тарапта болом жана сатып кетпейм, бул менин эркектик сөзүм. Калганын турмуш көрсөтөт" - деди.

Пахан экөө тиктеше түштү. "Рахмат. Чындыкты айттың. Менин бир билгеним буйтактатпай чындыкты бетке айта алгандар сатып кетпейт" - деп Кемелди далыга таптай ыраазычылыгын билдирди.

Ошол күндөн баштап тандалган отуз жигит күн сайын 4-5 сааттан машыга башташты. Машыгууну Пахан өзү өткөрчү болду. Кемел менен элден бөлөк өзүнчө да 2-3 сааттан машыгат. Кемелге чыгыш күрөшүнүн ыктарын үйрөтөт. Кемелдин өзгөчө бөлүктө кызмат өтөп жүргөндөгү үйрөнгөн ыктарына шамдагайлыгына, тубаса кара күчүнө ыраазы болуп жүрдү. Эки ай бүтүп этап болордун акыркы күнү машыгуудан кийин Кемелдин далысынан таптай "Сени мага кудай жиберген окшойт балким тигини өзүң эле сулатып бүт ишти чечип коерсуң" - деди жылмая. Бара көрөлү деди Кемел тартынбай. Эки айдын ичинде эле мыкты тамактануулардан жана тынымсыз машыгуудан жаш организми баягы чемпионаттарга катышып жүргөндөгүдөй формасына келип өзүн толук кайраттуу сезип калган эле.

- Күрөш оңойго турбайт. Сөзсүз кан төгүлөт болуш керек. Мени менен беттешээрин билип ал да үч айдан бери тынымсыз даярданып жатат. Анын биринчи телохранители алтымыштарга чыгып калган калмак чал "Чагылган" деген атына жараша чыныгы кан ичээр. Чыгыш күрөштөрүнүн жеткен чебери. Ошол чалды жеңсек калганы жеңилге турчудай.

- Алтымыштагы чалды кантип жеңбейли.

- Эч убакта антпе, чыгыш күрөшүндө жетимиштеги чалдар жыйырма бештеги менменсинген жигиттердин жилигин үзүп койгон учурлары өтө көп. Эмитен эскертейин ал чал менен сен беттешесиң. Өзгөчө аяр болбосоң сенин жаштыгыңды, аңкоолугуңду пайдаланып, өлөсөлү чал болумуш болуп туруп сенин жүрөгүңдү үзө урушу толук мүмкүн. Бир эле мисал: өткөндө экөөбүз мушташып жатканда мен атайлап сенин муштумуңду чыкыйыма кое бердим. Чындыгында муштум чала тийди. Эсим оой түшкөн кейипте сендиректемиш болуп калсам сен түйүлгөн боюңду жайып жибердиң да менин соккуларымдан коргоно албай калдың. Чыгыш күрөшүндө мындай куулук өтө көп. "Ушул чалды деп теңсинбеген мамиле жасасаң эле жеңилдим деп эсептей бер" деген өңдүү көптөгөн насааттарын айтты.

х х х

Кудай пендесине чексиз акыл-эс берип жаратып жатканда эртеңкисин, келечегин болжоп билбесе, так билгизбей биринен кем кылып койгону менен адамдын жашоого болгон кызыкчылыгын арттырган тура. Болбосо эртең, бир жылдан кийин, он жылдан кийин эмне болоорубузду так билип, өз тагдырыбызды өзүбүз көрө билгенде жашоонун кызыкчылыгы болмок эмес экен. Тагдырыбызга эмне жазылганын билбей астыга максат коюп, ага жетем деп жулунганыбыз менен биздин күнүмдүк жашообуз кызык экен го. Кудай пендесинин жүрөгүнө улуу үмүттүн отун салып аны жакшылык менен байланыштырып койгондуктан башына кандай гана кыйынчылыктар түшпөсүн, жана ооруп кандай гана кыйналбасын тириликке умтулат тура. Мына ушул улуу үмүт отунун жакшылык менен байланышы үзүлүп өчкөндө жан денеден оңой чыгып кетет окшобойбу. Ошондон улам элде "үмүтүңдү үзбө" деген кеп айтылат экен да. Муну Кемел түрмөнүн даамын татып жүрүп көп ойлонду. Кече эле эркиндикте жүргөндө өзүнүн келечегин миңдеген көрүүчүлөр толгон залдарда булгары мээлейчен даңкка бөлөнүп жүргөнүн элестетчү. Машыктыруучусу да делебесин козгоп "Сенден дүйнөнү дүңгүрөткөн боксер чыгат. Сенин келечегиң укмуш" деп калчу. Кана эми ошонун бири жок бытчыт болуп кетти.

Үмүт болсо дагы деле алдыга сүйрөп астыдагы түпсүз караңгылыктан жарык изде дейт. Аракет кылып жанталашсаң бир жолун табасың дейт. Эх дүйнө ай табышмагың түгөнбөс.

х х х

Катачылык кетирсе өзүн-өзү кечире албай бир топко кыжалат болмой адаты бар Азият Протезге алданганы үчүн жанын коерго жер таппай күчүн жигиттеринен чыгарып кууруп-ууруп айлап тинтип издетсе да эч жигин таппады. Ошондо да тымызын издеттирүүнү токтоттурган жок. Протез тирүү турган кезинде Азияттын өзү менен соодалашкандай эгер ылайыктуу адам чыгып калса "Бриллиант жыланды" Азияттын үстүнөн соодалап жиберишин толук күтүүгө болот.

Азияттын билишинче "Бриллиант жыландын" сары изине түшүп издегендердин бири жыландын сыры жазылып эки бөлүнгөн китептин ээлери. Демек астыда эки максат. Бири жыландын сыры жазылган эки китепти тең табыш, экинчиси Протезди колдон келишинче эртерээк таап көзүн тазалаш. "Бриллиант жыланды" көрөрү менен өмүрү жыланга байланганын туйду. Жылан колунда турса жашайт. Эгер колдон чыкса өмүрдөн да, байлыктан да, баарынан айрылат. "Бриллиант жылан" Азиятка чейин да нечен менменсинип чиренгендердин бүт байлыгын, өмүрүн, укум тукуму менен оп тартып тыптыйпыл соруп кете берген. Азияттын буга акылы жетип турду.

х х х

Азият кытайда иштеп жүргөн жылдарындагы "Бриллиант жылан" жөнүндөгү уккандарынын баарын майда-мүчдөсүнөн бери эстөөгө аракеттене баштады. Жылан ошондо эле Казакстанда же Өзбекстанда экенин уккан. Ал эми китептер жөнүндө жарытылуу эч нерсе укпаптыр. Анда терең маани берип кызыккан да эмес. Кытайда легендалар көп айтылат. Ошолордун бири катары гана кабыл алып койгон. Эми эски байланыштарына чыгып тымызын иликтетүүнү кайрадан башташы керек. Ал үчүн ишенимдүү жигиттеринин бирин Кытайга жибергени оң болгон турат. Сейфтен калың папканы алып чыкты да өзү гана түшүнө турган кличкалар жана шрифтер менен толтурулган жигиттеринин "жеке өмүрүнүн баракчаларын" шашпай окуй баштады.

х х х

Тагдырдын тамашасын кара Азияттын жигит Хэ-Чан аттуу кытай бардык жагынан кынтыксыз дайындалган документи менен Кытайга өткөндө Хун-Ли аттуу кытай гражданинин Кыргызстанга өттү. Экөөнүн тең издегени бир гана нерсе. Жыландын сыры катылган китеп.

х х х

Хун-Ли атымыштан өтүп калганы менен баскан турганы жаш жигиттердей тың шыпылдаган, орто бойлуу чымыр денелүү кытай. Алтындын буусуна карматылган алкактуу тегерек көз айнек тагынып алган. Чыныгы жашын билгендер Лиге элүүнү араң бергидей. Кырк жылдан ашык өмүрүн жалаң Бриллиант жылан менен анын сыры жазылган китепти издөөгө жумшады. Жанына тынчтык бербеген бул түйшүккө түшүнүүнүн себеби китептин экинчи бөлүгү Лиде. Билишинче жетинчи атасынан бери колдон колго өтүп келатат. Китеп бир нече жолу бириге турган болуп, бирок адамдагы эң кымбат нерсени бири-бирине ыраа көрбөө кызганычынан экиге бөлүнүп ортодо кан төгүлгөн салгылашуулар жүргөн. Кийинки жүз жылда таптакыр дайны чыкпай кеткен китептин бөлүгүн издөөдө, сары изине чөп салып тынымсыз аракеттенип жүрүп Ли акыры анын Кадыр аттуу кыргыздын колунда экенин, Кадыр болсо эртедир-кечтир китепти издөөчүлөр аны табышаарын билип жашы картайганда Кыргызстанга өтө качканын так билгендиктен Кыргызстанга келип отурат. Ли үчүн Кыргызстанга келүү анчалык деле оорго турган жок. Кытайдын жеке ишканалары чыгарган майда товарларды соодалаган бизнесмендерге кошулду да катардагы коммерсант болуп келе берди. Кыргызстанга келери менен айылдардан жүн, тери чогулткандарга кошулуп кыдырып кетти. Ли кыргыздар уруу-урууга бөлүнөөрүн, уруулар өз-өзүнчө аймактарды ээлеп чогуу жашаарын, бири-бири менен байланышта болушаарын окуп үйрөнгөн. Жыл айланбай Кадыр чал жашаган айылда да тапты. Тилекке каршы Кадыр чалдын өлгөнүнө беш жылдын жүзү болуп кеткен экен. Кадыр чал турган мурдагы үй азыр май чыгаруучу чакан завод болуп калыптыр. Ли айылдан кетпей көпкө байырлады. Өзүн Кадыр чалдын Кытайда жүргөндөгү жакын досу элем деп койду. Канчалык астыртан сурамжыласа да китеп жөнүндө эч нерсе уга албады. Кадыр акыркы жылдары Мыкы деген жетим баланы өзүнө үйүр кылып көп жардам берип жүргөнүн уккандан кийин иштин жайын түшүндү. Кылымдардан бери өчпөй келаткан сырды Кадыр өзү менен ала кетиши мүмкүн эмес. Демек китеп Мыкынын колунда. Мына жетем мына жетем деген сайын жаны жай таппаган Ли Мыкыны Бишкектен табам го деген тилеги таш капты. Кумга сиңген суудай дайынсыз. Кыргыздардын улуттук өзгөчөлүгүн ондогон жылдар бою окуп үйрөнгөн Ли Мыкынын айылдаштары, классташ теңтуштары, акыры жок дегенде бир тууган карындашы аркылуу болсо да табам деп ойлогон. Акыркы үч жылдын ичинде Мыкы тууралуу эч кимиси эч нерсе билбейт экен. Бир тууган карындашы болсо буркурап ыйлап тирүүлөй айрылдым, милицияга издөө салдырсам да дайынсыз дейт. Эч арамдык ойлобогон, эмнени болсо ачык айткан кыргыз улутунун өкүлдөрү таза чындыкты айтып жатышканын Ли туюп турду. Кадыр чал бекер чал болбогонун, Мыкыга көп нерсе үйрөткөнүн, китептин баасы өмүрүнө тете экенин Мыкы жакшы билерин Ли түшүндү. Жүрөгү сыздап ооруп жумалап өзүнө келе албай жүрдү. Лини ооруткан бир гана нерсе Мыкынын жаштыгы, өзүнүн болсо жетимишке жашы таяп картайып бараткандыгы болчу. Мыкыны издөөнүн кереги жок экенине да түшүндү. Тескерисинче эми Мыкы Лини өзү издеп келмек. Шашылыш кайра Кытайга барып Мыкыны тосуп алуу үчүн даярдануу керек. Күнбү-түнбү пайда болушун күтүү керек. Балким Мыкы мунун сыртынан аңдып таптакыр алсырап картайышын күтүшү да мүмкүн. Ушул кезге чейин өзүндөгү китепти кимге калтырарын, мураскорун таба элек. Өзүнүн уулдарынын ичинен татыктуусу жок. Күнүмдүк жеңил акчанын артынан кубалап кетишти. Эмне кылар айласын таппай келатты. Жалгыз ишенери кызы. Кызына калтырайын десе мурас боюнча кызы үй-бүлөөлүк кызыкчылыктан мурастын кызыкчылыгын жогору коюшу керек. Аял кишинин бактысы үй-бүлөөдө. Эне болушта. Кызынын бүт өмүрүн түйшүккө салып бактысын бузабы. Эгер эркек болгондо иш башка эле. Татыксыз уулдарына калтырса көзү өтсө ким биринчи акчанын же алтындын четин кылтыйтса ойлонбой туруп сатып жиберишет. Эгер өмүрлөрүнө коркунуч келсе "Китебиди ал. Жанымды калтыр" дешет да кармата беришет. Эң башыкысы ооздору ачык. Көрүнгөн жерде келжирей беришип өздөрүн-өздөрү салып беришет. Кытайга кайтып бараткан жолдо Ли так ушундай татаал суроолорго баш катырып баратты.

х х х

Экиге бөлүнгөн китептин ээлери Бриллиант жыланды эмес бири-бирин издегенинде сыр бар эле. Эки китептин тең биринчи барагында "Экиге бөлүнгөн ушул китепти бириктирген адам бүткүл адам затындагы, жер алкагындагы, улуу сырдын гана эмес биздин ыйык күндүн нуру астында ааламды байланыштырган укмуштуу сырынын ээси болот. Ааламдын биз жер деп атап жүргөн бир жылдызынан бүткүл жаратылышына өзгөртүү киргизет. Ал адамдын жана анын укум тукумунун аты 18 миң ааламга белгилүү болот. Китеп бириккен күндөн баштап буга чейинки эч бир илим-билимге белгисиз, адам баласынын акылы жете элек жети сыр ачылат. Китеп бириккен күндөн баштап өзүндөгү сырдын ачылышы менен калган II сырды ачуучу ачкыч катылган бриллиант жыланды өзүнө кудуреттүү күчү менен тарта баштайт. Үч жыл аралыгында бриллиант жылан китептин ээсинин колуна келет. Андан эч ким тартып алалбайт, эч ким тоскоолдук да кыла албайт. Калганын өзүң окуп күбөө болосуң", - деп жазылган. Балким бул кытай тилинде мындан да окумдуу, мындан да сырдуу туюлар. Кыскасы китептин ээлеринин бриллиант жыландан мурда бирин-бири издеп жүрүшүнүн түйүнү ушунда болсо керек.

х х х

Белгиленген күн келип Кемелдер Сибирге этап болушту. Пахан баш болгон алтымыштан ашык жигит кадимки эле жүргүнчүлөр түшүүчү вагон менен барышты. Кайрадан "Столыпинге" түшөбүз го", - деп жүргөн Кемел Пахандын кадыр-баркына мына ошондо баа берди. Барышкандан кийин эки жумадан ашык орун талашкан эки Пахандар жалаң гана сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатышты. Экиден гана телохранителдери менен келишет да терезелери жок бир гана эшиги бар эки орунтук бир столдон башка эч нерсе коюлбаган дубалдарына да эч нерсе илинбеген атайын даярдалган бөлмөдө эч кимди катыштырбай көзмө-көз сүйлөшүшөт. Эч кандай кагаз-калем да жок жалаң сөз гана. Экөө тең тамеки чекпейт, нашаа тартышпайт. Үч-төрт саат бою эмне сүйлөшүшөт сыртта турган төртөөнө ичинен да сыртына да калың каптама урулган эшиктен эч нерсе угулбайт. Отураар орунтук да жок тикеден тик турган төртөө ооздогу бөлмөдө канча болсо да күтүшөт. Күткөндө да ар бир секунданын өтмөгү тозок болуп бири-биринен көздөрүн алышпай аңдышып, кулактарын ич тараптан албай тыңшап, кандай кабар угулуп калат деп күтүшөт. Бири-бири менен да сүйлөшүшпөйт. Сөзгө алаксыса ичтен чыккан буйрукту укпай калуулары мүмкүн. Бул өмүрдөн айрылганга тете. Ар бири жакшы билет ажал кылычын жалаңдатып "Кимиң колума илинер экенсиң" деп айланып кетпей жүргөнүн. Тамашалашчу чак эмес.

Кемел мурда уккандай тигил Пахандын биринчи телохранители калмак экен. Алтымыштарга чыгып калган деп айтууга мүмкүн эмес. Шыңга бойлуу какчыйган адам экен. Чачын жалтырата кырдырып койгон. Чекесиндеги кабат-кабат бырыш гана жашы өтүп калганын билгизбесе сурмалуу көздөрүнүн тереңинде кареги илбирстикиндей жылтылдайт, ичке кара муруту ээгине жете салаңдап турат. Денесинде бир да ашык эт жок сөөктөн жана тарамыштан тургандай. Басканы жепжеңил буту жерге тийбей эле каалгып бараткансыйт. Бою 1,75тин тегерегинде болгону менен салмагы көп болсо 70 килограммча болсо керек. Колдорунун сөөктөрү шадылуу келип муундарынын сырты чор болуп чокмороктошуп турганы бетон дубалды же ташты жалаң муштуму менен муштагылап машыгарын айгенелеп тургансыйт. Мистейген дайыма бир калыпта өзгөрүүсүз турган өңү сүрүнө сүр кошот.

"Ак аюу" аталган тигил Пахандын өмүр бою жандап жүргөн жигити болуп келатыптыр. Түрмөгө да дайым чогуу түшүп чогуу чыгышат экен. "Ак аюу" кличкасына жараша күрсүйгөн адам экен. Бою эки метрче бар. Далылары көмкөргөн эки казандай, ар бир колу өзүнчө эле күрөк. Моюну буканыкындай болуп билинбейт. Болгону жашы өтүп калыптыр. Алтымыштан ашканы билинип, эти оор тартып семирип кеткен. Салмагы 130-150 килону жөн эле басчудай. ошондой да кыймылдаганы тың.

Көздөрүн жүлжүйтүп тиктеген адаты бар экен. Биринчи жолукканда Кемел менен "Каражыланды" алмак-салмак тиктеп турду да акырын күрсүнүп койду. "Аттиң, жаш кезим болгондо экөөңдү тең өзүм эле жайламак экенмин" деп арман кылды көрүнөт.

Акыры эки Пахан бир чечимге келишти. Ишти тынчтык менен бүтүрүүгө болбой каллды. "Чагылган" аталган калмак телохранители менен Кемел мушташа турган болду. Мушташ бир жагы жеңилдим деп багынмайын, же өлмөйүн улантылат. Эгер кимиси жеңсе Пахан жеңген телохранитель менен мушташууну же жеңген тараптын талаптарына көнүүнү өзү чечет. Телохранителдердин экөө тең иштен чыкса Пахандар чыгат же өз ара келишимге келишет. Көпчүлүктү аралаштырып ашыкча кан төгүүнү эки тарап тең каалабады.

Эрөөл үч күндөн кийин атайын даярдалган жайда өтө турган болду. Куралдан экиден бычак гана алууга шартташышты. Беттешүү учурунда эрөөлчүлөргө эки тараптан тең эч ким болушпайт. Кошумча курал бергенге же өзү менен ала чыкканга да болбойт. Аталган шарттарды бузган тарап катуу жаза алат. Кыскасы жеңилгенге тете. Пахандар жетиден гана жигит ээрчитип барышмай болушту.

"Каражылан" Кемелди кайрадан дайындай баштады. Дайыма өзү менен ала жүргөн догдурун чакырып Кемел мурда өмүрүндө укпаган да билбеген иш жасатты. Жука үлбүрөгөн түзсүз пластинканы Кемелдин көзүнүн ички айланасын ченеп чыгышып тууралап салышты. Кемел көзүн ачып жуумп көрүп кичине-кичине кирпиктери кычыштыргансыганды сезбесе эч нерсе сезген жок. "Эмнеге" деген суроосуна "Чагылган" өзү менен бел куруна катып түзсүз дары ала чыгат дейт. Эгер жеңилип баратса ошол дарыны каршылашынын көзүнө чачып жиберет экен тигинин көзү көрбөй калганда оп оңой гана өлтүрүп кете берет - дейт. Дары өтө түзсүз жана чаң сыяктуу майда болгондуктан алысырактан карап тургандарга көрүнбөйт дагы экен. Мына ошондуктан астына ала дайындандым эле. Пластинка сенин карегиңе дары өткөзбөй сактайт. Калганын өзүң да аарчып алууга үлгүрөсүң. Эң башкысы эгер дары чачса көзүң көрбөй калгансып кууланып кал да жакын келгенде мүмкүнчүлүктү колдон чыгарба. Үч күнгө чейин көзүң пластинкага кадимкидей көнүп калат - деди.

Куулукту-арамчылыкты жининдей көргөн Кемел турмуш-жашоо жалаң карандай чындыктан турбасын түрмөгө түшкөндөн бери түшүнө баштаган. "Каражыландын" айтканыны үнсүз макул болду.

Убакыт келип беттешүүгө чыгарына үч саатча калганда догдур дагы келип көзүндөгү пластинканы дагы бир сыйра кылдат текшерди. Кемел чын эле көзүндө эч нерсе жоктой болуп көнүп калган эле. Анан канына "Каражыландын" көзөмөлдөсү менен бир дары куйду. Мындай дары күчүнө эки эсе күч кошуп, чарчатып-чаалыктырбасын уккан.

Беттешүү түбүн бетондоп туруп сырдап койгондон башка эч нерсе жок спорт залда өтө турган болду. Көрүүчүлөр экинчи кабаттагы балкондо турушмакчы. Экөө ичкери кирери менен эшик бекитилет да эки тараптан экиден төрт жигит кайтарып турат. Пахандар эки карама-каршы балкондо жетиден жигиттери менен отурат. Түрмөлөрдүн начальниктери баш болгон отузга чукул адам өзүнчө балкондо. Беттешүү жөнүндө эчак угулгандыктан өтө жогорку даражадагы аскер кызматындагы кызыктар көрүүчүлөр да .

Белине чейин чечинип жазы кайыш курга узундугу билектей болгон бычактарды байлап жатканда Кемелдин каны дүргүп жүрөк опкоолжусу жок болуп кыжырлануусу күчөп тезирээк беттешүүнү самай баштаганын туйду. Кейпи дары боюна тарап өз таасирин бере баштады көрүнөт.

Каражылан Кемелди машыктырып жүргөнүндө көп айтчу: "Чагылган" канткен менен да картайып калды. Эң башкысы коргоно бил. Алгачкы соккуларына туш болбой буйта. Чарчатып алын кетир. Ал беш кышты катарынан коюп туруп бир уруп сындырган желмогуз. Таамай соккусу тийсе башың бычырап кетет. Эң башкысы өзүңдү-өзүң алдап мен кыйыныраак көрүнөм деген жаман делөөрүгө алдырба. Душманыңдын жаны үзүлмөйүн же колун көтөрүүгө дарманы келбей жеңилдим демейин ар кыймылына сак бол, - деп какшачу.

Бүгүн да адатынча беттешүүгө чыгарып жатып болгон акылын үйрөтүп жатты: "Чагылган" беттешкен адамдарынын колдорун каруусунан, буттарын томугунан сындыра уруп кыймылсыз кылып туруп, эки көзүнө манжаларын батыра уруп оюп алып же кежигеги коюп, оозу ачыла түшкөндө колун оозуна тыгып туруп тилин бурап жулуп алып өлтүрмөй адаты бар. Сенин көзүңө дары чачканда көзүң көрбөгөн кишиче сендиректей түш да оңтоюн келтирип туруп бычакты жүрөгүнө ур. Муштумуңа ишенбе. Муштумуңдун соккусу буканы өлтүрө урганга жараган күндө да "Чагылган" эч жапа чекпей топчо ыргып кетип гана кутулушу мүмкүн, ушуну эсиңен чыгарба - деди.

Белдерине чейин жылаңач, курларына экиден бычак байланышып, жука трико кийген экөө ортого чыгышты. Алгач тооруша бири-бирине үч метрчелик алыстыкта айланып чыгышты. Чагылгандын бүткөн бою бүт тарамыш экен. Бийчилерче бутунун учу менен басып жүрдү. Чабуулду "Чагылган" баштады. Кии-иаа! - деген ачуу үн менен үч метрче алыстыктан бүргөдөй секирген тигинин буттары шуу деп Кемелдин башынан өттү. Эңкейгенге араң үлгүрдү. Жерге буту тиелекте экинчи-үчүнүчү соккулар башталды.Колдору кылычтай зып-зып десе, буттары көзгө илешпейт. Кемел апкарый түшүп барып өзүнө келди. "Каражыландын" айткандары чындык экенин, өтө сак болбосо өмүрү кылдын учунда турганын туйду. Кармаш күчөгөн сайын денеси пружинадай түйүлө баштады. Коргоно бербестен сокку да урганга өттү.

Муштумдар аба жарып өткөн сайын "Чагылган" да оңой-олтоң адам менен беттешпегенин түшүнө баштады. Кармаш эки саатка жакын созулса да эч кимиси белдериндеги бычактарды кынынан суурушпады. Муштумдар, же буттар чала тийип сүрүп кеткен денелер канталап экөө тең нымшып тердеп чыгышты. "Чагылган" секирип тепкенде жата калган Кемел чатка муштайм деп тигил буйтай бергенде оң буттун томугунун ички бетине катуу сокту. Чагылган эки-үч ала салып барып тура калып оң буту менен жакшы таканчыктай албай жатканын билгизбөөгө аракеттенгени менен адатынча кайра удаа-удаа чабуулга өтө алган жок. Кемел муштумунун сөөкөтөрү зыркырай түшкөнүнөн улам тигинин томугу оңбой калганын түшүндү. "Чагылгандын" ордунда башка неме болгондо бутун тарта албай жыгылып калмак.

Кемел "Чагылгандын" курунун ички бетинен бир нерсени оң уучуна алганын байкап калды. Чагылган кайра чабуулга өттү. Оң колу көздөрүнүн түбүнөн шуу өткөндө бетине түзсүз чаң чачылганын Кемел даана сезди. Көздөрү кадимкидей көрүп турса да бир нерсени түшүнбөй калган кишиче эки жагын карап көздөрүн ушалап туруп калды. Белиндеги курга байланган эки бычакты тең кынынан сууруп алды да жан далбастай түшкөнсүп асты жагын карай максатсыз аба жара шилтегилеп жиберди. Анан дабыш тыңшагансып делдейип буттарын талтайта кыймылсыз туруп калды.

Эмне болуп кеткенине түшүнө бербеген "Каражылан" тарапта отургандар дуу деп дүргүй түшүп кайра "Каражылан" колун көтөрө "Шартташкан тартипти сактайлы" деген талабынан кийин демдерин ичине ала отуруп калышты. "Ак аюу" тараптагылар "Чагылган" оң бутунун томугун кокустатып алганда коопсуна түшүштү эле эми Кемелдин абалын көрүп "Дьявол" ишиң бүткөн экен" дешип кымылдап калышты. Ал түгүл "Ак аюу" чекесинен чыккан терди алаканы менен шыпыра аарчып күрсүнө жылмая эки жагындагыларды карап койду. Кемелдин артист болуп жатканын эч кимиси сезген жок.

Бутунун учу менен дабыш чыгарбай баскан "Чагылган" Кемелдин арт жагына чыкты. Нечен жолу өзүн өлүмдөн алып калып далайдын жанын алууга жардам берген ыкмасы бул жолу да так иштедиби, жокпу аярлай Кемелдин кыймылын баамдай кичинеге туруп калды. Беттешкен адамдарынын көзүн чукуп, тилин сууруп өлтүргөнүнүн сыры шартта жок ыкма колдонгону эч кимге билинбесин дегени эле. Оң бутунун томугун оңдурбай муштаган "Дьяволго" жини кашайып калгандыктан, экинчиден көзгө чачкан дарыдан бир да жолу жаңылбагандыктан Кемелдин кууланганын байкабай калды. Анын үстүнө көздүн карегине пластинка салуу анда чет элде урунула баштаганы менен СССРде аты да угула элек болчу. Алгач оң колун мүрүсүнөн сындыра уруп, анан сол бутун тизеден сындырып туруп жанын алайын деп чечти да артынан мерчемдүү жерге жакындап келип түйүлө секирди.

Кыйгач далысын салганы менен көз кыйыгында ар бир кыймылын жаземдебей байкап турган Кемел шарт буйтай берип коргонууга камы жок аба жара секирип келаткан "Чагылгандын" кекиртегин туштап канжарды ылдам шилтеди. "Чагылган" абада каалгый түшүп жерге күп түштү. Кекиртегине унгусуна чейин батып, кежигесинен карышча чыгып калган канжардын сабын кош колдоп мыжыга сууруп алууга аракеттенип бир бут серпти да денеси какыйып түптүз боло чиренген абалында көздөрүн чекчейтип жатып калды. Кемелдин "Чагылган" тарапты карагысы келген жок. "Чагылган" эмес нак шайтандын өзү болсо да ичээр суусу бүткөнүн билгендиктен өзүнүн паханы "Каражыландар" отурган тарапка төрт-беш кадам аттай "Биз жеңдик" деген белги берип эки колун көтөрдү.

"Ак аюу" тараптагылар эмне болуп кеткенине түшүнбөй орундарынан дуу тура калышты.

"Каражылан" ордунан атып туруп;

- "Ак аюу" шартты туура сактоону унутпайлы. Тартип бузган тарапты аео жок, - деди үнүн катуу чыгара залды жаңыртып.

Аңгыча эшик шарт ачылып автоматчан он солдат кирип келди. Түрмөнүн начальниги өзү отурган балкондон туруп;

- Биз силердин ички тартибиңерге кийлигишпей шартыңарды аткардык. Эгер өзүңөр ич ара макулдашкан шартыңарды бузсаңар шартты бузган тарапты жазалоого биз жардам беребиз. Болбосо өзүңөр билесиңер жалпы лагерде тартип болбойт. Ошондуктан ушул жерден мындан аркы чечимиңерди кабыл алгыла. Ага чейин солдаттар кетпейт, - деди өкүм сүйлөй. Сырттан келгендер "кызыктуусу бүттү" дешкенсип чыгып кетишти. Түрмөнүн начальниги "Жыйынтыгыңарды мага билгизесиңер анан силерди эшке чыгарууга уруксат берем", - деди да өзү да кетти.

"Ак аюу" менен "Каражылан" түрмөнүн начальниктери отурган балкондо сүйлөшүүгө отурушту. Бул жолу "Каражылан" маселени кабыргасынан койду:

- "Дьявол" менен же мени менен беттешүүгө чык. Эгер бирибиз менен беттешүүгө чыга турган болсоң экөөбүз билген жашыруун сыр жазылган пакетти жакын деген жигитиңе калтыр, ошондо сенин артындагы уулуңа, кызыңа жана алардын балдар-кыздарына зыяның тийбейт. Беттешүүгө чыксаң сени сөзсүз соо коет деп эч ким кепил боло албайт. Болбосо менин шартыма көн. Мен жаныңды аман калтырууга убада берем - деди.

"Ак аюу" эмнеси болсо да экинчи сунушка макул болууну туура көрдү. Эрөөлгө чыкканы түз өлүм экенин көрүп турду. "Каражыланбы", "Дьяволбу" кимиси болсо да он минутага жеткирбей жайлашчудай. Ишенгени "Чагылган" эле - ал тигинтип өлдү. Демек кезеги келген экен ордун бериши керек. Жанынын аман калаарына деле ишенген жок. Болгону артындагы тукумуна баласы менен кызына, алардын тукумдарына зыяным тийбесе экен деди.

"Каражыланды" жекире тиктеди да;

- Мен экинчи сунушуңа макулмун. Бир суроом бар "Бриллиант жылан" менде экенин билген жандын баарын жайладым, деп ойлодум эле. Кандайча сага угулуп калды. Ушуну айтып берчи? Жан адам билбейт. Эгер сырын ача албасам өз башым менен кете берсин деп ойлочу элем.

- Анда эч кандай деле татаал сыр жок. Сенин жигитиң "Чагылган" Кытайда канча жыл жүрдү жыландын сыры жазылган китепти издеп. Экөөбүз Хун аттуу кытай чалдын колунда чогуу чыгыш күрөшүнө үч жылга жакын машыктык. Сөздүн маңызына түшүнгөн кишиге түшүнүктүү го дейм.

- Жыланды жанга билгизбей ката алам деген мен да акмакмын, -деди. "Ак аюу" өз чекесин өзү муштай. Жаңжал ушу менен бүтүп Пахандыкты "Ак аюу" өз эрки менен бергенин жарыя кылды.

х х х

Көп өтпөй "Ак аюу" түрмөдөн бошонду. "Каражылан", Кемел, "Каражыландын дагы бир жанынан чыкпаган "Протез" аттуу кличкасы бар жигити болуп "Ак аюуну" Челябинскиге узатып барышты. "Кара" жылан "Ак аюу" менен акыркы соодасын ошол жерден бүттү. Эмне соода экенин Кемел менен "Протез" билишпеди. Түндөп "Кара жылан" жалгыз башка жакка учуп кетти. Экөө кайра лагерге келишти. "Ак аюу" эртеси асылып өлүптүр деп угушту. Аз күн өтпөй "Кара жылан" келди. Бүт лагердин ички тартибин "Кара жылан", Кемел менен "Протезге" башкартып койду да өзү болсо эки-үч жумалап жоголуп кетип кайра келип жүрдү.

х х х

Ысык-Көлдүн апийиминин даңкы көлгө апийим айдала баштаганынан бир жыл өтпөй дүйнөгө угулду. Кылмышкерлер дүйнөсүндө өзгөчө баркка ээ боло баштады.

"Каражылан" өзү түрмөдөн бошонгондо ордуна Пахан кылып Кемелди калтырып кеткен эле. Күндөрдүн биринде күтүүсүз пайда болду да сен түрмөдөн чыгышың керек. Бүт сүйлөшүлдү - деген жаңылык айтты. Кемел "Каражыландын" жоруктарына таңданбай да калган. Экөө түнү менен сүйлөшүп отурушту.

Түрмө Кемелди таптакыр өзгөрткөнүн, баягы эмне десе көнүп, жумшаган жагына барып, шилтегенин аткарчу Кемел эмес маңдайында ар бир сөзүн салмактаган, өз талабын кое билген адамдын көзүн тикчийип тике карап ички сырын окуган, машыккан кылмышкер отурду. "Каражыландын" таң калганы беш жыл түрмөнүн даамын татып жүрүп нашага да ичкиликке да оободу. Бүткүл Сибирдеги түрмөлөрдө Кемелдин баркы дүңгүрөп турду. Өзүнүн формасын сактай билгендиги, кара кылды как жарган калыстыгы, өлүмдөн кайра тартпаган тайманбастыгы ага атак-даңк алып келди. Муну "Каражылан" да жакшы билет. Бул жолугушууда Кемел бирок, "Кара жыланга": "Мен баягы эмесмин, керек болсо кылмышкерлер дүйнөсүндө атым сенден кем эмес" деп кербезденген да жок. Жөн гана иштин жайын сурады да өзү аткара турган милдетин ийне-жибине чейин тактады. Акырында, "Ар бирибиз өз сөзүбүздү так аткаралы. Мен сизди окутуучум катары катуу сыйлайм". Сиз менен келише албай калып "разборго" түшкөндөн оор мен үчүн эч нерсе жок" деген сөзү "Каражыландын" жүрөгүндө өмүр бою калды.

Чындыгында эле бул эки эркек өмүр бою бири-бирине болгон убадаларын бузган жок. Ар бири өз сөзүнө так турушту.

х х х

Айрымдар "Бриллиант жыландын" артынан сая түшүп жетпей жүрсө жеткендер өз өмүрлөрүн сайып араң жетишкен. Кемел болсо "Бриллиант жылан" улам ага жемин аңдыган ажыдаарча акырын жылып келатканын билген жок. "Чагылган" экөө жандарын ооздоруна тиштеп чапчышканда эле жылан Кемел жака оогон.

Чындыгында Кемел "Бриллиант жыландын" ээси болуп калууну каалаган да эмес. Окутуучусу "Каражыландын" тилинен чыга албагандыктан гана макул болду.

х х х

Азияттын кытай тараптан биринчи алган жаңылыгы китептин бир бөлүгү Кыргызстанда экен. Болгондо да кытайдын эң байыркы, азыр дээрлик жок болуп бараткан чыгыш күрөшүнүн бир түрү болгон "ок жыландын" эң мыкты чебери өтө коркунучтуу Кадыр аттуу чалда экендигин укканда оозу ачыла таң калды. Жыландын да жыландын сыры жазылган китептин да Кыргызстанда айланып калышында кандайдыр бир сыр жаткан жокпу деп ойлонуп калды.

Жыландын жасалышындагы чеберчиликке нечен жолу лупа менен карап отуруп таңданчу. Өзгөчө ачкычтын жасалыш татаалдыгы укмуш эле. Ачкыч эки сайдан турчу. Сырты түтүкчө келип, капталдарында түрлүү татаал тешикчелер боло турган. Ачкычты кулпуга салгандан кийин гана ички сайы буралып, татаал тешикчелерден кулпуну ачуучу түрткүчтөр чыгат болсо керек.

Ачкычты кармалганда "Бриллиант жылан" тирилип келаткансып денесиндеги бриллианттарын кычыратып кыймылдап турчу. Көздөрүнөн кадимкидей нур чачырап кетчү.

Неченди башынан өткөзүп өлүм жанында турса да селт этпеген Азият апкаарып кетээр эле. Мына ушундай татаал чеберчилик мындан нечендеген кылым илгери жерде жашаган устанын колунан келе коеруна ишенбей кетчү.

Мунун сырткы дүйнө менен так айтканда "инопланетяндар" менен сөзсүз байланышы барына өзүнчө ынанчу.

Ал түгүл асыл таш жана алтынды айрып таануу боюнча дүйнөгө аты чыккан адамды апкелип көрсөткөндө мынчалык таза изумрудду да, бриллиантты да көрө электигин айтып таңдана, ал түгүл жыландын денесиндеги асыл таштардын айрымдары жер бетинде али ачыла электигин, ал эми алтын чынжыры менен алтын өзөгү укмуштуудай тазартылган алтындан тураарын балким алтын эмес алтындан да кымбат өзгөчө металлдын түрүдүр деген жыйынтык айтты.

Мына ушулардын баары Азият Тибетте жүргөндө уккан легенда менен кандайдыр байланышы бардай туюлчу. Легендада минтип айтылчу;Күндөрдүн бир күнүндө асмандан жалбырттап күйгөн бир нече өтө чоң тоодой-тоодой болгон шарлар келип чытырман токой баскан Тянь-Шань тоолоруна келип түшөт. Алар жерге келип түшкөндө жер силкинип титиреп, аска тоолор жарылып, түз болуп түз жерден тоолор жаралып алай-дүлөй түшөт да айлап көнөктөгөн жамгыр төгөт. Мына ошол жамгырдын күчү менен өрөөндөрдү каптаган өрт өчүп, жер сууйт.

Анан баягы шардай болгон кемелердин ичинен бойлору узун, чачтары кызыл, көздөрү көгүш түстүү өздөрү сары адамдар чыгып келишет. Алар жер бетиндеги жашоого көнө алышпай аябай кыйналышат. Жергиликтүү тоолуктар аларды "Асмандан түшкөн адамдар" деп атап алышат. Алгач аларга ыйык адамдар катары сыйынып жүрүшсө кийин жылдар өтүп аларга көнө баштаган сайын "Шайтандар" дешип ар түрлүү жолдор менен көптөп өлтүрө башташат.

Кийин алар өздөрү келген асмандагы планеталары менен байланыш түзүшүп баары кайра учуп кетишкен" деп айтылат. Адамдардын илимге умтулуусу, тамгага үйрөнүү, дарыгерлик, биринин башына иш түшсө экинчиси жардам берген боорукерлик ошолордон калган дешет. Болбосо ага чейин адамдар карышкырларча жашоо өткөрүп бири-бирине боор ооруну, жардамдашууну билчү эмес экен. "Асман адамдары" өзгөчө Тибет чөлкөмүнө көп байыр алып нечен сырлуу үңкүрлөрдү казышып анын ичине табышмактуу курулуштарды курушкан экен. Нечендеген жер титирөөлөр болсо да ал үңкүрлөрдүн бири да кулабай курулуштары да кылым кечип сакталып турушу адамдарды таңдандырат.

Кийин "Асман адамдарына" окшогон балдар Азиянын тоосун да түзүн да кыдырып көчүп жүргөн кыргыздардын арасында көп төрөлчү экен. Жергиликтүүлөрдүн каны жеңип, акыры алар да жок болушуптур. Чачтары кызыл, өздөрү сары, көздөрү көгүлжүм асмандай өтө акылман, боорукер алп адамдар ал мезгилде жерге эмне максат менен келишкен, же күтүүсүз учуп жүргөн корабльдери кырсыкка учурап конууга аргасыз болушканбы. Кайра качандыр бир учурда келеби чыныгы сыры балким "Бриллиант жылан" каткан ачкыч ачуучу кулпунун ичинде жаткандыр. Бул да белгисиз табышмак.

Азият Кадыр чалды издетүүгө өзү баш болуп киришти. Тишине чейин автомат, пистолеттер менен куралданган жигиттерди ээрчитип жолго чыкты. "Ок жыландын" чебери эмес ракета болуп уча алса да көрөйүн деп койду. Азият өзү Кытайды нечен жыл иштегендиктен чыгыш күрөшүнүн чеберлери деген кимдер экенин мыкты билет. Анын ичинде "Ок жыландын" чеберлери тууралуу да окуган. Булар колдорунун манжалары менен адамды өлтүрө же эсин оодарып уктата ура алуучу адамдын денесиндеги точкалары өтө мыкты өздөштүргөндөр. Алардын көпчүлүгү колунун бир манжасынын тырмагын жыландын тилиндей учтуу өстүрүп туруп, учун жыландын уусу менен уулап коет. Душманы менен беттешкенде кан тамырга мына ошол учтуу тырмагы менен сайып кетет. Кан тамырлардын жайгашышын алардан мыкты билген эч ким болбос. Уу канга жетээри менен кандай адам болсоң да сенин жаныңды эч ким сактап кала албайт. Мына ушундай өтө коркунучтуу чеберчиликке ээ болушкандыктан "Ок жылан" атка конушкан.

Чыгыш күрөшүнүн кандай гана чебери болбо ок деген ок. Чыгыш күрөшүнүн мыкты бир чебери отуз "десантникмин" деген далдайган жигитке карматпай курчоодон чыгып кетиши мүмкүн. Бирок, бир автоматтан кутула албайт. Муну Азият жакшы билет. "Баатырдын жаны бир октук" деген ошо да.

Кадыр кытайдан келген гражданин болгондон кийин КГБнын архибин көтөртүп, Кадыр чалдын кайсыл айылда экенин оңой эле таап алды.

Капкара "Мерседес" минген жигиттер Кадыр чалды издеп келгенде раматылыгы болгурдун өлгөнүнө беш жыл болгон экен. Эч ким менен жакын байланыш түзбөптүр. Үйлөнбөптүр. Жалгыз жашап өтүптүр. Мыкы аттуу жетим бала гана үйүнө барып суу-пуу алышып калчу экен. Кыскасы Кадырды айылдагылар эчак унутушуптур. Жарым жылча мурда кытайдан келген бир досу да издеп келгенин жаңылык кылып айтып беришти. Өлгөндө өлүгүн койгондор эч кандай кытайча жазылган китеп көрбөгөнүн айтышты.

Эмнеси болсо да деп Азият Мыкыны издетти эле анысы сууга чөгүп кеткендей дайынсыз. Айылдан кеткен боюнча эч жерге учетко турбаган. Тааныш-туунуштарынан Россияда коммерция кылып жүрөт дейт беш-алты жылдан бери дайнын билбейбиз дегенден башканы уга албады. Россия болсо кенен. Кайсыл тешигинен издейсиң. Бир учурдагы СССР аттуу улуу империянын аймагындагы баш аламандыкка Азияттын кыжыры келди.

Анда ар бир адам кайда басса паспортун колдон түшүрбөй барган жеринде каттоодон өтүп турчу эмес беле. Азыр паспорт сураган жан жок. Коммерсантмын деп кой да каалаган кылмышыңды жасап коюп башың оогон жакта жашынып жүрө бер. Сени менен эч кимдин да иши жок. Чиркин СССРдин учурунда КГБ бирөөнү издетип калса көрдө жаткандан бери казып ийишчү эмес беле. Башка-башка өмүр бою КГБнын тармагында иштеп КГБ айтты десе башкалар себебин, жалган-чынын сурабай аткара беришерин мыкты өздөштүргөн Азият колдон келишинче пайдаланды го. Ал түгүл өзүнүн эң жакын деген жигиттери да катардагы эң оор кылмыш иштерин жасап жатканда "Кылмыш жасаган жокпуз. КГБнын кезектеги тапшырмасын аткарып жатабыз", - деп ойлошчу да өздөрүн мамлекеттин кызыкчылыгы деп башын сайып жүргөн эр көкүрөк жигиттердей көрүшчү.

Азият да эч шек билгизбей ар бир тапшырма аткарылгандан кийин мамлекеттин атынан түрлүү сыйлыктарды тапшырып ого бетер жээликтирип коер эле.

"Бриллиант жыланды" Азиятка алып келип бергендер да так ошондой эле мамлекеттик тапшырманы тап-так аткардык дегендердин бирлери болчу.

Мамлекеттик сыр өтө жашыруун калышы үчүн алар таптаза иштешкен болчу. Болгону кезектеги сыйлыктын ордуна баштарынан айрылышты.

х х х

Күн сайын көлгө келип 2-3 саат шашпай түшүп кетиш Кемелдин адаты эле. Бул күнү да көлгө келип чарчагыча сүзүп жүрүп жээктеги кумга келип жатканына кичине эле болгон. Анчалык катуу шамаал жок болсо да көл өзүнчө эле күрпүлдөп толкуп турган. Кейпи каршы жактагы жээгинде катуу шамаал болуп жатса керек.

Аңгыча "Чөгүп баратат. Жардамга" деп чайылдаган кыздардын үнү чыгып калды. Жээктеги эл дүргүп тура калышты. Анчалык деле алыс эместе кыйынсынып толкун менен ойноп сүзүп жүргөн үч кыздын экөөсү калып бири жок. Сууда мыкты сүзөм деп өзүнө ишенген үч-төрт жигит менен кошулуп Кемел да көлгө секирди. Кенедейинен көлдүн жээгинде өсүп балыктай сүзгөн Кемел бат эле кыздар жүргөн жерге жетти. Толкун кайта-кайта биринин артынан бири түрүлүп келип күчөй баштады. "Силер тез жээкке кеткиле" деп кыйкырды Кемел. Тигил кыздар да корккондорунан өздөрүн жоготуп жакшы сүзө албай, толкунга туруштук бере албай калышкан экен.

Аңгыча чөгүп жаткан кыздын башы суудан көрүнө түштү да "Жар-даам" деп кыйкырууга үлгүрбөй толкундун астында калды. Кемел кыз жоголгон ирим жакка кулач урду биринчи чумкуганда таппай чыкты. Өпкөсүн толтура кере аба жутуп жатып "Эгер азыр таппай чыксам өлдү" деди да жанагыдан да тереңге сүңгүдү. Бул жолу кыздын көл түбүндө балырдай жайылган чачынан тапты. Узун чачы көлдүн үстүн көздөй жайылып өзү болсо көлдүн түбүндө буту колун араң эле кыймылдатканга жарап калган экен. Чачынан орой кармады да өйдө сүйрөп жөнөдү. Жаңы эле суу үстүнө көтөрүлгөндө кезектеги толкун келип урду. Кыз түгүл Кемелдин өзү да дем алууга үлгүрбөй калды. Суу жутпашка аракет кылып чымырканган Кемел кызды өйдө тартыш үчүн жанталаша аракеттенип жатканда колуна кыздын көкүрөгүнө тарткан купалниги илинди. Катуу силкип суу үстүнө көтөрөм дегенде купалниктин ичке боосу тырс үзүлүп кыз кайра суу түбүнө жөнөдү. Кемел эки колдоп кыздын чачын жыйа кармоого аракеттенип жатты. Чач колго чогуу илинбей сууда жайылат. Көздөрү аңтарылган кыз Кемелди карай колун алсыз созду. Мына ушул жетиштүү эле, шап билектен кармаган Кемел суунун үстүн көздөй секирди.

Кыздын колунан сүйрөгөн Кемел көл үстүнө чыгып аптыга дем алды да күчүн жыйып кызды өзүнө тартып суу үстүнө чыгарды. Суудан көп жутуп алган кыз чакап-какап дем алууга жараган жок. Аңгыча кезектеги толкун келип экөөнү тең жапшыра урду. Бул жолу Кемел кызды кое берген жок. Толкундун астына чумкуп кирди да өтүп кетээри менен кайра суу үстүнө чыкты. Эсин жыйып кызды сүйрөгөн боюнча жээкке сүзүп жөнөдү.

Кемел менен кошулуп кызды куткарууга бой урган жигиттер толкундун күчүнө чыдабай кайра жээкке качышкан эле. Жээктегилер кымкуут түшө үйлөтмө камера кайык табышып, эки мыкты сүзгөн жигит жардамга жөнөөгөн. Алар Кемелди тосо чыгышты. Кайыктагылар алгач кызды тартып кайыкка чыгарышты. Анан Кемел отурду. Бир чети толкун айдап жардамдашкан кайык жээкке бат эле жетти. Кызды жаш баладай жеп жеңил көтөргөн Кемел жээктеги кумга жетери менен кызды жасалма дем алдырып кирди. Өпкөсүн толтура кере аба жутуп кыздын оозуна үйлөй баштады. Көздөрү жумулуп сулк жаткан кыздын денеси Кемел беш жолу аба үйлөгөндө барып дирт дей түштү да алгач чакады. Кыздын башын ылдый каратып бутунан өйдө көтөрө салышты эле оозунан мурдунан суу агып кетти. Кемел кыздын оозуна дагы үч жолу аба үйлөдү да жүрөк тушун алаканы менен ныгыра басты. Кемелдин алакандары жүрөктүн акырын кага баштаганын туйду. Дагы эки бутунан жаш балача өйдө көтөрүп туруп силкилдеткенде кыздын оозу мурдунан суу дагы куюлду. Тегерете курчап алган эл Кемелге кийлигишпей дым боло карап турушту. Оозуна дагы аба үйлөгөндөн кийин кыз кадимкидей чакап дем алуусу калыбына келе баштады, жүрөк согуусу да ылдамдап калды. Жанатан ооздорун басып алып үнсүз ыйлап турган эки дос кызы эми эстерине келгенсип "Гүлсара, Гүлсара, көзүңдү аччы" дешип жанына отура калышты. Дагы бирөө чоң сүлгү менен кыздын жылаңач көкүрөгүн жаба салды. Кыз көзүн алсыз ачты да бир нерсе деп алсыз булдуруктады. Эми кыздын аман калганына даана ишенген Кемел шалак деп кыздын жанындагы кумга отура кетти.

Кыздардын бири чуркап барып Гүлсаранын кийимдерин алып келе калды. Аялдар тегеректей калышып бат эле кийинтип жиберишти. Гүлсара көздөрүн ачып айланасындагыларды уйку-соонун ортосундагы кишиче карап коет да кайра көздөрүн жумуп алсыз "Жардам... жардам бергилечи... чөгүп баратам" дейт.

Кыздардын бирөө машина болсо тез догдурга алып барсак болот эле деп калды. Жанатан шалдырап отурган Кемел "менин машинам менен алып баралы", - деди да ордунан туруп кызды унчукпастан жаш балача көтөрүп машинасы турган жакка жөнөдү. Кыздын курбулары шаша-буша кийинише Кемелдин артынан жөнөштү. Кызды машинанын артына отургузуп, эки жагына эки дос кызы кармап отурушту.

Кемел машинанын ичиндеги кийимдерин алып кийди да машинаны ылдам айдай шаарды көздөй багыт алды. Шылкылдап өзүн кармай албаган кыз машинада кичине чайпалгандан кийин эле шаркыратып кусуп кирди.

Кыздар жапжаңы машинанын килем жабылган отургучтарына жаба кускан жолдошуна уялышып эмне кыларын билбей калышты эле. Кемел "Тим койгула кайра кусканы жакшы. Машина булганса жууп алабыз. Ал эми өмүр деген табылбайт", - деп жылмайып карап койду. Кыздар ыраазы боло Кемелди жалжылдай карашып, бири "Байке, сиз биздин бактыбызга жолугуптурсуз. Сиз болбосоңуз Гүлсараны эч ким суудан алып чыга албайт болчу" деди. Эч нерсе калбай калгыча кускан Гүлсара бир учурда эсине келип көздөрүн ача эки жагын карап "Мен кайдамын кыздар?", деди. Кыздардын каратору келген чачын кырктырып койгону тамашөкөй көрүнөт", - "Сен бейиштин төрүндөсүң. Кам санабай отура бер. Учуучу килемди минип алып зымырап баратабыз. Жаман жери сенин килемге кусуп салганың кыйын болду" дегенде; Берки кыз "бырс" күлүп жиберди да; "Койчу Сайра, деги кайда болсо тамашаң калбайт" деп тескери карай ыкшып калды. Мындай тамашага Кемел да күлүп ийди.

Гүлсара тамашалаган кызга башын жөлөй, "Койчу Сайра чын эле мен кайдамын. Эмне болду?" деди алсыз. Сайра тамашасын күчөттү, -"Ишенбей турасыңбы. Үчөөбүз тең көлгө чөгүп тигил дүйнөгө сапар тартканбыз. Бизди Кудайым жиберген байкебиз тосуп алды да бейиштеги жайыбызга алып баратат. Ушу сен бейишке чыгарыңа ишенбейсиң го дейм. Күнөө кылган жайың бар го, я" дегенде берки кыз күлкүчү неме көрүнөт "Сайраш болду дейм" деп ого бетер күчөй ыкшыды. Гүлсаа башын көтөрүп жол жээктерин карап алып тирүү экенине чындап ишенди көрүнөт; "Деги кайда болсо да тезирээк алып баргылачы жаным жер тартып турат", - деди да дагы окшуп кусуп кирди.

- Болду ай. Деги канча кусасың. Байке сени көлдөн сууруп чыкпаганда Ысык-Көлдү бүт соруп алмак окшойсуң - деди Сайра башын жөлөп жатып. - Балык-салык, чабак-чубагынан бери жута берген турбайсыңбы", - дегенде Кемел көзүнөн жаш аккыча ыкшыды.

Ооруканага жеткиче үчөө таанышып алышты. Көп сүйлөбөгөнү менен тынбай күлө берген сары кыздын аты Майрам экен. Гүлсара ооруканага келгенде кадимкидей өзү ордунан туруп жөлөттүрүп басканга жарап калды.

Догдур бир сыйра карап чыккандан кийин "Баары жайында. Болгону катуу тумчугуптур. Алы жок болуп жатканы ошондон. Көп кускандыктан тамагынан кичине айрылуулар болгон. Ал деле коркунучсуз. Ооруканага деле жаткыруунун кажети жок. Кааласаңар эки-үч күн жаткыралы. Болбосо үйдө эки-үч күн тынч жатып күчтүү тамак ичсе эле оюн салып кетет", - деди.

Шыпылдаган Сайра "Үйдөн эле оюн салдырабыз. Муну бул жакка жаткырып коюп ким тамак ташып жүрмөк эле", - деди. Укол алгандан кийин Гүлсаранын кубарган өңүнө кызыл жүгүрүп Сайранын тамашасына жылмаюуга жарап калды.

Ооруканадан чыккандан кийин Сайра Кемелге кайрылып:

- Эрдик кылсаң сүрө кыл дейт Кемел байке. Эми бизди мынча болду үйгө чейин жеткирип таштаңыз. Бирибиз саксаңдап, бирибиз мас кишидей шылкылдап такси тосуп жүргөнүбүз болбойт го - дегенде

- Макул... макул өзүм деле үйүңөргө чейин жеткирип коеюн деп жаткам, - деди каткырып күлүп.

Кыздар шаардын четиндеги айылда турушат экен. Аныгы Сайра менен Майрам көлдүк. Гүлсара болсо кыздарга конокко келген Фрунзелик (Бишкектик) экен. Үчөө мединститутта чогуу окушат экен.

Кыздар ата-энелерибизди ашыкча коркутуп Гүлсараны чөгүп кете сактаганын эч кимге айтпайбыз деп чечишти. Сайранын айтуусу боюнча Кемел шаардын чыгыш четиндеги шар аккан чоң суунун жээгине буйткалуу жерге айдап барды. Гүлсаранын кусунду болгон кийимдерин өздөрүнүкүн, жууп тазаланышып, машинанын ичин сыртынан бери Кемел "Тим эле койгула өзүм жууп алам" дегенине болбой жаркыратып Сайра менен Майрам жууп салды.

- Эми байке кийимдлерибиздин суусу кургагыча күнөстөй турабыз го. Эгер сиз шашсаңыз кармабайлы. Мындан ары өзүбүз да жетип алабыз, - деди Сайра.

- Жок кыздар мен шашкан деле жокмун. Өзүң айткандай "Эрдик кылсаң сүрө кылайын". Андан көрө силер киймиңерди жайып коюп күнгө жата тургула. Мен болсо шаардын базарына барып шам-шум эткидей бир нерсе алып келейин. Тамактанганды унутуп коюппуз го - деди.

- Андай болсо кана байке. Тамакты эстетсеңиз ичегибиз кабыргабызга жабышып калды - деди Сайра.

- Койсоңчу, - деди Майрам Сайраны укуй. - Байке ансыз да эртеден бери биз менен жакшы эле алек болду.

- Азыр Кемел байке тамак апкелсе жебей тымпыйып калганыңды көрөм. Эмне кереги бар ашыкча кылыктанып - деди Сайра жөн калбай. Али да толук дарманына келе элек Гүлсара сөзгө кошула алган жок.

Өзүнчө эле толкунданып шашкалактап алган Кемел базарды бүт көчүрчүдөй көзүнө жакшы көрүнгөндүн баарын баасына карабай ала берди. Коон, дарбыз, баш болгон жер жемиштин түрлөрүн, тооктун бышырылган этин, колбаса алды Гүлсара аман калганын куттуктаганым болсун деп үч шише шампан алды да башка ичкилик алсам ичпей коюшабы деп ойлонуп туруп бир коньяк алып машинага салып коюп, эгер ылайыгы келсе ачармын деп чечти.

Кемел базарлап келгиче кыздардын жууган кийимдери жайкы аптапга эчак кургаптыр.

- Көпкө күттүрдүмбү кыздар - деди Кемел машинадан түшүп жатып.

- Сизди жөн эле шылтоо айтып качып кеткен го деп ойлой баштадык эле - деди дагы деле Сайра.

- Кечирип коесуздар. Күнөөмдү актайм - деп Кемел сатып келген тамак-ашты түшүрө баштаганда кыздар жардамдаша кетишти.

- Омий байке мынча тамакты биз эки күн жеп түгөтө албайбыз го -Майрам Сайрага карады.

- Сиз жөн эле миллионерсиз го байке. Көбүрөөк чыгым болуп коюпсуз. Биздей студенттерге бир коон менен бир бөлкө нан да жетмек. Эми колуктуңуз акча кана десе эмне дейсиз - деп какшык жылдыра Сайра Гүлсараны укуп койду.

- Отчет бергидей колуктум жок. Кабатыр болбогула. Гүлсаранын аман калгандыгы үчүн бүгүн бир майрамдап коелучу дедим.

- Ажырашып кеттиңиз беле?

- Жок. Үйлөнө элекмин - деди шаша Кемел.

- Койсоңчу Сайраш жөн эле прокурор болуп кетсең да - деп Майрам аралаша кетти.

- Кечиресиз абйке. Сиздей "Волгасы" бар, бой десе бою, келбет десе келбети бар жигиттерди кантип эле кыздар бойдок койсун деп ойлоп атпаймбы - деди Сайраш.

Кыздар бат эле дасторкон жазып жиберишти. Тооктун этин нан менен жеп өзөк жалгашкандан кийин Кемел шампанды ачты.

Сөздү мен сүйлөйүнчү - деп Гүлсара колуна шампанды алып. Баары унчукпай Гүлсараны карап калышты. Бакырайган капкара көздөрү менен Кемелди бир карап алды да

- Кемел байке, сиз менин өмүрүмдү сактап калдыңыз. Өз жаныңыздын кылдын учунда экенине карабай, эч ким батынып чыкпаганда сиз тобокел кылып мени сактап калыш үчүн чыгыпсыз. Жанатан бери кыздар баарын айтып берди. Ата-энем жарык дүйнөгө апкелип бир жашоо берсе, ажалдын оозунан сууруп алып сиз экинчи жашоо бердиңиз. Мен сизге кандай рахат айтсам да арзыбайт. Мен сиздин астыңызда өмүр бою карызмын. Мен сиздин ким экениңизди да билбейм. Ошондой болсо да мындан ары бир тууган болуп жүрөлү дейт элем. Макул десеңиз бир тууган карындашыңыздай болоюн - деп дагы бир жолу Кемелди караганда экөөнүн көздөрү чагылыша түштү. Мына ушул көздөрдүн чагылыш түшүшү экөөнүн тең жүрөгүнө өмүр бою өчпөй турган чок таштаганын экөө тең анда билген эмес.

Гүлсара сүйлөп атканда Кемел көз албай карап отурду. Музоонукундай узун капкара кирпмиктери, кырдач мурду, чийме кашы, ак жуумал жүзү бөрсөйгөн эриндери, астында кыз эмес периште олтургансып тойбой, тойбой карап жатты. Көздөрү чагылыша түшкөндө уйкудан ойгонгонсуп селт дей түштү. Жүрөгү селт этти. Нечен кан чеңгелдеген кармаштарда, канжардын мизи көз алдынан шуу-шуу өтүп жатканда селт этпеген баатырдын жүрөгү сулуунун бакырайа кадалып бир карашынан селт этти.

Өмүрү бирөөдөн көзүн тартып албаган дайыма тикчие тике караган Кемел биринчи жолу сулуунун карегин тиктеп тура албай көзүн тартып алды. Беттери дуулдап ысып эмнегедир өзүнчө эле уялып кетти:

- Ашыра көтөрмөлөп ийдиң окшойт Гүлсара. Менин ордумда ким деле болбосун жардамга чыкмак. Болгону мен сени алып чыга турган болуп калганымды көрүп калгандар келген жок болуш керек - деп сөзүн бүтө электе Сайраш кийлигише кетти.

- Кемел байке Сиз болбосоңуз эч ким Гүлсараны алып чыкмак эмес. Мына досторубуз деген биз жанталашып жаныбызды ала качтык. Жанагыдай чоң толкунда эч ким көлгө киргенге батынбайт экен. Жөн киргенди кой кайык менен сизге жардамга барганга эч ким чыкпай, эркексиңерби, эркегиңер жок болсо келе мен барайын денгенде араң экөө чыгышпадыбы. Суу деген тамаша эмес тура. Кимдин эле өлө калгысы келсин. Өзүнүн жакшы сүзөөрүнө ишенбесе. Мына Майрам экөөбүз тең кенедейибизден көлдөн чыкпай жүрүп чоңойгонбуз. Гүлсара чөгүп атам дегенде жардам берүүгө жарабай, жардам бергенди кой коркконубуздан өзүбүз, өз жаныбызды араң арачалап калбадыкпы. - Майрам да коштой кетти.

- Ой байке сизди кудай биздин бактыбызга айдап келиптир да. Болбосо уу ойлогум да келбейт...

- Кой эми, жаманчылык ушу менен кетсин келгиле эмесе алып жибереличи - деди да Кемел өзү биринчи тартып жиберди.

Бул кечте түн жарамына чейин суу жээгинде от жагып коюп ырдап отурушту. "Кой эми үйгө барбасак болбойт. Анткени ата-энебиз издөө салып айылды үч көтөрүшөт" деп Сайраш менен Майрам тынчсыздана баштаганда кыздарды үйлөрүнө жеткизип койду.

х х х

Азият башын дайыма эки суроого катырчу. "Эмне үчүн экиге бөлүнгөн китептин ээлери кылымдан кылым карытып бирин-бири издеп келатса да бириге алышпаган? Эмне үчүн байлык да бийлик да колунда турган нечендер "Бриллиант жыланга" ээ болушканы менен анын сырын чечкен китепке жетишпеген. Дээрлик баарынын тагдыры оор трагедия менен аяктаган?"

Азият өзүн буга чейин кандай кыйынчылыктан болсо да жол таап чыгып кете ала турган айлакер, нечендер мурду менен бир тиймейин сезбегенди астына ала сезген сезгич катары көрүп жүрсө "Бриллиант жыландын" түйүнүнүн астында алиппени биринчи колуна кармаган окуучудай дал болуп калчу.

х х х

Кемел түнү менен чабалактап уктабай чыгуучу болду. Күндүзү ишке алаксып убакыт көп билинбейт өтөт. Түнкүсүн же таң атпай, же уйкуң келбей кыйналгандан азабы жок экенин буга чейин билген эмес.

Көз алдынан Гүлсаранын элеси кетпейт. Кичине уктаса эле чачтары балырдай жайылган Гүлсараны суудан тартип чыгара албай, кыздын аппак денеси колуна илинбей кыйналып аткан болот.

Дайыма сергек, шайыр эч нерседен бейкапар жүргөн Кемел кийинки күндөрү кадимкидей өңдөн азып кетти.

Баягы окуядан кийин Кемел кыздар менен аябай жакын болуп кетти. Күн ара жолугушушат. Көлгө чогуу барып түшүшөт. Жээктен алысыраак сүзгөндөн коркуп калган Гүлсара Кемелге кошулуп түшүп жүрүп коркуу сезиминен да кутулду. Ал түгүл өлүм менен өмүрдүн ортосунда калган күнүн тап-такыр унтуп калгансып мурдагысындай эле шайыр-шаң болуп чыга келди. Болгону көлгө түшөөрдө узун чачын тыкыс өрүп туруп төбөсүнө түйүп алып үстүнөн суучулдар кийүүчү резина шапкени кийип алчу болду.

Өткөндө көлгө чөккөнүнүн бирден-бир себеби чачы болгон эле. Өрбөй толгоп туруп төбөсүнө түйүп койгон чачынын түйүнү жазылып кетип толкун урганда уюлгуп келип башын ороп калган. Өз чачына өзү тумчугуп чачын оңдогуча кайта-кайта толкун уруп анын үстүнө коркуп кетип өзүн да жоготуп коюп чөккөн. Болбосо жети жашынан шаардын бассейнде атайын машыктыруучулардын колунда сүзгөндү үйрөнүп жыл сайын көлгө келип жүргөндүктөн Сайраш менен Майрамдан мыкты сүзбөсө кем сүзчү эмес. Акыры кыздардын эс алуу күндөрү аяктап шаарга кете турган болгондо Кемел жеткирип келди.

Кыздарды жеткирип баратып Кемел кымбат нерсесинен айрылып жаткансып тамаша айтып күлдүрүп сүйлөмөйү калып көңүлү суз жүрүп отурду. Бул күнү кыздар да анчалык шайырлана алышпады. Сайраш менен Майрамды жатаканаларына түшүргөндөн кийин Гүлсараны үйүнө жеткирип баратып улам көз кыйыгынан карап эми мындан ары кантип жолугушуп турабыз деген ойго санаркаган Кемел:

- Гүлсара шаарга келген сайын кабарлашып жолугушуп туралыбы -деди.

- Сөзсүз. Телефонду, дарегимди билесиз. Келген сайын сөзсүз кабарлашып туруңуз - деп кыйгач карап жылмайып койду. Кыз жүрөгү сезип турду жигитти эмне айткысы келип, көкүрөгүн эмне өрттөп жатканын.

Качан төгүлүп айтаар экен деп ички сезиминде күттү. Түз эле үйгө жеткирип койбой балким бир жерден токтоп сөзгө келээр деди.

Жигит миң-миң жолу ойлоду: балким шаардын четине чыгып сүйлөшүп отурбайлыбы деп айтсамбы, же ресторандан тамак ичели десемби -деп. Канчалык айтайын десе да тили күрмөөгө келбеди. "Үйдү сагынып келатам. Башка күнү" десе шагым сынып калат го деди. "Сени сүйүп калдым. Сенчелик эч кимди сүйө элек болчумун. Жүрөгүмдү бүт ээлеп алдың. Менин таза сүйүүмө сен да таптаза тунук сүйүүң менен жооп берчи" - деген беш ооз сөздү айтыш тозокко турду. Ушул беш ооз сөздү айтышка Кемел үчүн кылымдай убакыт керекче буйдалды.

Экөө коштошуп жатканды Гүлсара мындан ары кантип жолугуп турабыз. Деги бизди астыда эмнелер күтүп турат деп санаркады. Көлдө жүргөндө кыздар - Кемел сени акыл-эсин жоготуп сүйүп калды. Мындай баатыр жигиттердин сүйүүсү жанар тоодой жалындуу, кылычтай курч болот - дей беришип кулагын бышырып койгон.

Алгачкы күндөн баштап Гүлсара өзү да Кемелди өзүнө жакын тутуп, дайыма Кемелдин өзүнө көңүл буруп айланчыктап турушун кааларын, берки кыздар Кемелге асылып көбүрөөк ойносо кызганып кетээрин туюп жүрдү. "Кыздар Кемелге айткыла. Менин ата-энем кичинемден кудалап жүргөн жери бар. Ал жигит мага жагат. Быйыл окууну бүтсөк баш кошолу деп жигитим экөөбүз сүйлөшүп койгонбуз. Андан көрө иш тереңдеп кетелекте баарын ачык айтып коелу. Силер деле татынакай кыздарсыңар. Балким бирөөңөр менен мамиле табышып кетээр" дегенге жарабады. Антип айтмак түгүл бир жолу Майрам, "Гүлсара ата-энемдин кудалашып жүргөн жери бар деп калчу элең го. Кемелге четин чыгарып айтып койсоңчу. Бекер түйшүккө салбай. Сенден чындап үмүттөнүп алса жаман болот го" дегенде. "Анын эмнесин айтып мактанайын. Кудайдын буюрганы болот да. Балким ал жигитим эртең башкага үйлөнүп алсачы", - деп тамашага жооткотуп койгон. Ичинен "эптеп менден тартып ала-албай жатасың ээ" деген. Чындыгында Майрам Кемелге катуу ашык болуп калганын ачык айтып, "Ошондо сенин ордуңа мен чөксөм эмне" балким Кемел мени жактырып калмак беле десе, Сайраш Майрамча ачык айтпай Гүлсарадай сулуу турганда Кемелдей жигиттер бизди карабайт. Кой ордубузду билели. Илгертен баатырлар сулууларды тандап сүйгөн - деп тамашага чаптыра үшкүрүп койчу.

Чындыгында Гүлсаранын өзү да эки оттун ортосунда калып отурат. Кудалап койгон жигити өңү татынакай, өзүнүн ата-энесине барабар кызматчынын үй-бүлөсүндө төрөлгөн чыныгы интеллигент жигит. Окууну Москвадан бүтүрүп келип, азыр илим изилдөө институтунда иштей баштады. Келечегинде жок эле дегенде чоң окумуштуу болот. Ата-энелеринин алыш-бериши күчтүү. Эки бала да бири-бирин жактыраарына ого бетер кубанышып жүрүшөт. Мынтип күтүүсүз Кемелдин пайда боло калганын кара. Кемел ким? Кандай үй-бүлөдөн?

Өмүр бою чоң кызматтарда иштеп чөйрөсү бөлөк болуп калган Гүлсаранын ата-энесине тең келе алуучу немелерби. Деги эле Кемел өзү билимдүүбү. Даярдоо тармагында иштеп акча дегенди уучтап жүргөнүнө, эл мине элек "Волга" минип жүргөнүнө караса балким чоң жерден көтөрмөлөгөн бирөөлөрү бардай. Өзүнө караганда карапайым үй-бүлөдө өскөнү көрүнүп турат. Жүргөн-турганы, келбети, чапчаңдыгы чыныгы жигит экенин көрсөтүп турат. Мен да Кемелди сүйүп калдымбы? Анда Афтандилди (Гүлсаранын ата-энеси кудалаган жигити) жөн эле жактырчумунбу? Афтандил Москвада окуп жүргөндө нечен сагынышкан сүйүүгө толгон каттарды жазышчу эмес беле. Чөйрөсүнүн, ата-энесинин шартына карап өзүн-өзү жасалма сүйүү менен алдап жүрчү беле. Болбосо эмнеге кызганат. Көлгө түшүп жатканда мыкты спортсмендердикиндей болуп келишкен Кемелдин турпатынан көз алалбаган аялдардан кызганчу. Ал түгүл жандай көргөн Майрам, Сайраш досторунан кызганат. Деги Афтандилди кызганып санаа чеккен күнү болду беле. Эстей албады. Көлдөн кетип жатып жолдо карата "Буга эмне - мингени "Волга", чөнтөгү толо акча. Бизди шаарга жеткизет да, эртеси эле жээкке келип биздей сулуу кыздарды таап алат. Аны менин тиги досторум түшүнбөй ашык болуп жатышпайбы" деген ойлор жанын жеп ал түгүл: "Бизди жеткизип коюп эртең башка кыздарды табарсың", - деп нечен ирет айта сактап барып токтоду.

Машинанын мыктысын минип акчаны уучтап жүргөнү менен Кемелдин мүнөзү өтө токтоо экен. Бир да жолу ашыкча ичкилик ичкенин же ашыкча сүйлөгөнүн байкабады. Кишини тикчие тике караса көздөрү жанып турат. Башкаларды тамашалап, ал түгүл айрым учурда келекелеп сүйлөй берүүчү кыздар Кемелге келгенде тамашаны да чеги менен айтып калышчу. Бир жолу көлдү айландырып кыздарды ойнотуп келатып Чолпон-Атадагы мейманканага конуп калышты. Эркектик кылып бүгүн өзүбүзчө отуруп сүйлөшөлү дейт го деп ойлогон. Жок. Унчукпады. Өз бөлмөсүнө барып жатып алды. Бир да жолу өзүбүзчө бөлүнүп чыгып сүйлөшөлүчү - деген жок. Достор катары гана төртөө дайым чогуу жүрө беришти. Болгону көздөрү менен эзилип-эзилип карайт. Анан берки кыздарга айтат экен: "Гүлсарага жолуккандан бери дүйнөдө аялзаты деген да болоорун, аялзатына назик мамиле жасап сыйлап, эркелетип туруш керектигин туйдум. Буга чейин сезимимде аялзатына деген мынчалык назик мамиле жок болчу. Өтө олодоксон, орой мамиле жасачу экенмин. Сыйлаганды билчү эмес экенмин. Гүлсара менин жан дүйнөмдү ачты. Ага рахмат - деп. Экөө коштошоордо кичине үнсүз буйдала түшүп анан "Болуптур анда жакында кайра жолугушабыз да. Мен шаарга бат-бат каттайм" деп колун коомай кармап жалооруй тиктеп койду да кете берди. Кемелдин машинасы жүрүп кетээри мпнен Гүлсапра ээнсирей түштү. Жөн эле ээн талаа- эрме чөлдө калгандай болуп кетти. Аз эле жерден - Кемел токточу - деп аркасынан чуркай сактады.

х х х

Азият Кытайдан жаңы кабарды күтчү болду. Дым. Эч кабар келбейт. Россиянын бардык чоң шаарларын тинтип кыргыз, казак атуулдарды бүт териштирип жүргөн тыңчылары да Мыкы аттуу кыргызды табышпады.

Азият кийинки күндөрү табышмактуу жылан жана анын сыры жазылган китепти кошуш үчүн башкача бир ыкмасын, жолун, системасын ойлоп чыгыш керектир - деп баш катыра баштады. Анткени бир нече кылымдан бери бирин-бири издешип келатат. Так айтканда бул үч сырдуу дүйнөгө ээ болгондор издеп келатат. Ал эми үч сырлуу дүйнө тескерисинче бири-биринен түртүлүп кошулгандан качып келаткандай. Демек эгер Азият мурдакылоардын жолуна түшүп издөө, табатам да үчөөнү кошом деген аракет менен гана чектелип калса кылымдардан берки тапталган жолго түшүп чытырман токойду аралап, талаа кезип, чөл кезип акыры бир күн өзүнөн мурдакылар сыяктуу жыланга сорулуп кете бериши толук мүмкүн.

Кытайдын, тибеттин легендаларын, фольклорлорун казып окуй баштады. Кытай, тибет, япон, деги эле чыгыш акылмандарынын жазып калтыргандарын окучу болду. Анан күн сайын бир-эки саатка жакын "Бриллиант жыланды" лупа менен да өтө ири кылып көрсөтүүчү микроскоп менен да текшерип карап отурат.

Бизнестеги иштерин бүт иш башкаруучусуна берип койду. Ар кайсы өлкөлөрдөгү, соода түйүндөрүнөн ресторан, казинолорунан, фирмаларынан келип түшүүчү финансы эсеп-кысабын дайыма өзү текшерип чыкчу. Кийин аны да сырткы иштер боюнча экономист деген жардамчы алып ошого текшертип өзү жыйынтыгын гана угуп коюучу болду. Жумасына бир жолу түрлүү улуттагы тандамал сулуу кыздарды алдырып келип энеден тума жылаңач бийлетип коюп саунага түшүп сайран курмайы да калды. Айына бир жолу вертолет менен аң ууламайы да калды. Бир илимий ачылышты ача албай жаткан окумуштууча кабинетинен чыкпайт. Кабинетине эч кимдин киришине уруксат бербейт. Телохранителдери өзү чакырса гана кирет. Болбосо эч ким даап эшиктин да туткасын кармабайт. Өзү да кийинки эки жылдын ичинде картайа түшкөнсүдү. Элүүдөн жашы өтсө да кырктагы жигиттей кычырап турчу баягы Азият болбой калды.

Жаштык кумары күчүндө, ойносо оюнга тойбой турган жаш аялы Фаризат Азияттын мындай кылыгына кыйналып жүрдү. Азияттын Фаризаттан башка да эки аялы бар болчу. Элүүгө жашы таяп калган биринчи аялы өз турмушу менен алек болуп Азиятты унутуп да койгондой. Экинчи аялы күнөөнүн баарын Фаризаттан көрүп " _ Ушул шуркуяны алгандан бери Азият өзгөрдү. Бул сойку баш айлантма берди окшойт" деп келет. "Бриллиант жылан" жөнүндө үч аялынын бири да билген жок. Мурда Азияттын кабинетине каалаган учурунда кирип эркелеп жанында отуруп жүрчү Фаризатга да "Бриллиант жылан" келгенден бери эшик жабылган. Күйөөсүнүн эмне ишке мынчалык кыйналып жүргөнүнө кызыккан Фаризат нечен жолу чегип сураса да жооп ала албады.

Мурда Азият Фаризаттын келишкен сулуу келбет-турпатына кызыгып, көгүш махровый шейшептин үстүнө жып-жылаңач жаткырып койчу да сени эне төрөбөй эле мыкты скульптор ак мрамордон чегип жасагандайсың - дечү. Түрлүү түстөгү светтерди жандырып коюп ары оонатып бери оонатып түстүү фото сүрөткө тартчу. Фото сүрөт тартуу жагынан Азият чыныгы чебер болчу. Азмият тарткан сүрөттөрдү карап отуруп Фаризат өзүнүн чын эле сүрөттөгүдөй сулуу экендигине ишенбей да кетчү. Сүрөт тартып атканда Азияттын каардуулугу жоголуп жумшак адам болуп калчу. Чыныгы искусство жөнүндө кыялданып кетчү. Азыр анын бири жок.

Азиятты түйшүккө салган сырды сөзсүз билүүгө Фаризат чындап киришти. Бир эки жолу күтүүсүз үстүнө кирип барууга аракет кылды эле эшикти ичинен бекитип коет экен; атайын микрофон аркылуу уруксат сурамайын эшиги ачылбады.

Азияттын кабинетинин эшиги өзгөчө эшик эле. Кармагычын бурап койсоң дубалга өзү үнсүз жылып кирип кетип ачылчу да кайра өзү жылып келип жабылып калчу. Ал эми отурган орунтугундагы кнопканы басып койсо ичинен бекип калчу. Кайра өзү кнопканы басмайын ачылчу эмес.

Фаризат бир күнү Азият менен чогуу кабинетине келип кайра чыгып баратканда шабдалынын данегин босогонун кычыгына билгизбей таштап койду. Эшик жабылып келатып данекке келгенде кичинекей жылчык кала берди. Эшиктин дайыма так иштээрине ишенген Азият муну байкабады. Фаризат телохранителдерге Азият иштеп жатканын анын тынчын эч ким албашын катуу эскертти да өзү кычыктан шыкааламайга өттү. Үйүлгөн китептерден бир сөздөрдү көчүрүп компьютерге түшүрүп иштеп жаткан Азиятты тиктеп туруп тажап кеткен Фаризат жаңы эле кетейин деп жатканда Азият китептерди жыйыштырып коюп ордунан туруп керилип чоюлуп койду да бурчта илинип турган Айвазовскийдин "9-балл" деген картинасын алып жерге коюп аркасындагы дубалдын бетине сырты кафелденип билгизбей орнотулган сейфти ачты да ичинен жалтылдаган жылан сууруп чыкты. Жылан Азияттын колунда ойноп башын койкойто калып оозун ачканда Фаризат аз жерден өзүн жоготуп бакырып жибере сактады. Оозун колу менен басып көздөрү чекчейип кетти. Азият жылангдын оозунан ачкыч сууруп алганда ого бетер өзүн жогото таңданды. Чынында Фаризат жыланды тирүү экен деп ойлоп жаткан. Көрсө кымбат буюм тура! Ачкыч менен эми эмнени ачаар экен - деп ого бетер кызыгы аша көзүн албай демин ичине катып күтүп турду. Азият эч нерсе ачпады ачкычты колунда айлантып карап көпкө отурду да кайра жыландын оозуна салып койду. Жанатан оозу ачылган калыбында башын көтөрүп койкоюп турган жылан ачкычты жутары менен шылк кулап ийриле жатып калды.

Азият ордунан туруп жыланды кымкап менен ичтелген коробкасына салып ордуна койду да кайра баарын жымыйтып жаап койду.

Кагаздарын жыйнап бүтүп орунтугундагы эшикти ачуучу кнопканы басканда эшик үнсүз ачыла баштады. Беш-алты кадам артка баскан Фаризат жөн-жай келаткан кишиче кирип келатып бутунун учу менен шабдалынын кычыктагы данегин акырын тээп кетти да;

- Ого, эшикти ачып коюп иштеп жатасызбы. Биринчи көрүшүм. Эшигиңиздин ачык турушун. - Азият жактырбагансып сөзүн буза;

- Эмнеге келаттың эле? Мен жаңы чыгайын деп жаткам.

- А мен жана Сиздин кабинетке очкимди унутуп коюптурмун.

Чайпала басып кирип барды да үстөл үстүндөгү очкисин алды. Азият Фаризатты тикирейе бир карап алды. Көз карашында "Атайлап унуткан жоксуңбу? Бул шуркуя эмне эле мынча кылыктанып жатат?" - деген шектенүү турду. Кантсе да бир канча жылдар бою тыңчылык кесипте иштөө анын ички туюу сезимин күчтүү өнүктүрүп койгон эле. "Эмне болду" дегенсип моймолжуй караган Фаризат:

- Чарчадыңыз го. Балким биздин бөлмөгө кирсеңиз кичине массаж жасап бербеймби. Жарым саат, бир саатча эс алып алсаңыз кантет? -деди ого бетер кылыктана. Азият ичинен "Мунун эс дартынын баары бир гана нерседе. Эптеп эле эркек менен жатса" - деп ойлой Фаризаттын келишкен сулуу фигурасын бир карап алып "Кантсин. Жаштыгы деле ошону талап кылып турбайбы. Эки жумадан бери көңүл да бура элекмин. Минткеним болбос. Жок дегенде күйөөлүк милдетимди аткарып коеюнчу" - деген жыйынтыкка келип:

- Болуптур. Чын эле чарчагансып турам. Массаж жасасаң жасап берчи - дегенди укканда кубанганын жашыра албай кеткен Фаризат Азияттын мойнунан кучактап өөп жиберди.

Жанаша баскан экөө кабинеттен чыкканджа "Куюн" күтүп турган экен. Кожоюнуна ийилип учурашты.

- Эмне болду? Азият аярлап токтой калды. Куюн шыпылдап басып келди да Азияттын кулагына бир нерсе айтты. Өңү өзгөрүлө түшкөн Азият Фаризатга кайрылып:

- Сен бөлмөңө бара бер. Мен аркаңдан кичинеден кийин барып калам деди да жооп күтпөстөн "Куюн" экөө шашыла басып чыгып кетишти. Мына эми келет деп күткөн Фаризат бул түндү жалгыз өткөздү. Азият келген жок. Күтүүдөн, кусалыктан, эңсөөдөн, жалгыздыктан, бук болуудан жарыла жаздаган Фаризат ары оонап, бери оонап бирде терезеге барып түнкү гүл бакты карап, бирде жылдыздарды тиктеп, бирде көзүнөн жаш кылгыртып, бирде кичинекей назик муштумдарын түйө кыжырланып, бирде телевизорду коюп кайра өчүрүп өзүн коерго жер таппай уйку бетин көрбөй таң атырды.

Миң сан ой санаа менен аралашып баш-аягы жок суроолор жанын жеди. Азияттын колунан көргөн эмне жылан? Азиятты өзгөртүп түйшүккө салганына караганда бир сыры бар го... Кейпи дүйнөдөгү эң кымбат буюмдардан го. Азият баасын чыгарып сата албай жүргөн го. Балким башка да сыры бардыр. Кантип билсе болот?

Фаризат жөн эле сулуулугунун аркасы менен Азияттай байга тийип алып жан багып жүрө берүүчү катардагы төшөк катындардан эмес эле. Университеттин чет тилдер факультетин бүтүргөн англис, немец, фарс тилинде эркин сүйлөгөн дүйнөлүк адабият, искусство, маданият менен тааныш. Энергиясы денесине батпай турган аялдардан эле. Азияттын чыныгы жүзү ким экенин толук билбесе да божомолдоп акыл жорто түшүнүп, Азиятка жолуктурган тагдырына таарынчу. Азияттан кетем десе тирүү кубултасын да билчү.

Азият өзү айткандай "анын көзү" бардык жерден карап тураарын туйчу. Чындыгында Азият тиешелүү бөлмөлөргө микро- микрофондорду койдуруп койгон эле. Аларды күн ара текшерип угуп коюп турчу.

Эгер Азият өзгөрүп кетпей мурдагысындай чет өлкөлөргө өзү менен дайыма ээрчитип, күн ара конокторго кошо алпарып, көңүл бөлүп эркелетип турса эч убакта Азият жөнүндө жаман ойго бармак эмес. Анткени Азиятты өзү билген эркектердин ичинен чыныгы эркеги деп эсептечү. Жашынын өтүп калганынан карабай Азият кайда болбосун өзүн "чөйрөнүн борборунда" аялдардын кызыгып суктанган көзүндө алып жүрө алчу. Фаризат Азияттын жанында мына ушул силер суктанган адамдын колуктусу менмин деп сыймыктанчу.

Акыркы жылдарда эмне болуп кетти. Чын эле баарына жанагы жылан күнөөлүбү. Эгер ошол жылан күнөөлү болсо Фаризат жыланга кошуп ушул ак сарайды бүт өрттөп ийүүгө даяр эле.

Чиркин дүйнө жыланды жылчыктан көрүп койгондугу үчүн Фаризат ушул каргашалуу күнү өзүн азаптуу тагдырдын жолуна салганын билбеди. Өзүн кармап эле эмес көрүп койгондордун тагдырын, жанын оп тартып соруп коючу жылан анын жаратылыш бир берген укмуштуу сулуулугуна карабай тымызын соруп баратканын сезген да жок.

х х х

Азият Кытайдан кабар алды. Кытайдагы тыңчысы Хэ-Чан белгисиз себеп менен өлүптүр. Фаризатты күттүрүп койгонун унутканы ушунда жаткан. Хэ-Чан Азияттын өзүнүн ишин жакшы билген эң мыкты жигиттеринен болчу. Анын ордун басуучуну табыш эми кыйынга турат. Хэ-Чан бир топ изилдөө иштерин жүргүзүп, "жиптин учугун" таап китепке жакындай баштаган. Анын ордун басуучу ал билген сырларды изилдеп чыккыча көптөгөн убакыт өтөт. Балким Хэ-Чан өзү менен ала кеткен сырды эми эч кими да ачалбас.

Азият жанын коерго жер таппай каарданып турду.

х х х

Шаа (Мыкы) Бишкекке асмандан түшкөнсүп пайда болду. Алуучудан сатуучусу көп болуп кеткен Ош базарын кыдырып жүрүп Салкын эжесин араң тапты. Салкын төрт жылдын аралыгында он жылга картая түшкөндөй көрүндү. Баягы ак жуумалынан келген жайдары келин карарып, бети-башына бырыш кирип, жүдөгөнсүп калыптыр. Өзү байкаар бекен дегенсип маңдайына кичине турду эле байкабады. Базарда көп жыл отуруп көнгөн сатуучулардын адаты менен Шаанын товар кармаган колдорун гана карап көзүнө ким экен дегенсип бир да жолу тигилип койгон жок. Чындыгында Салкын үчүн колдорду кароо жетиштүү. Колдор чөнтөктөн капчык сууруп чыгып акча санай баштаса иштин оңуна айланганы, жөн эле товарды кармалай берсе катардагы бирөө. Алса да албаса да кармалай бермей адаты бар алуучулар саман. Кайсыл биринин жүзүнө карап үлгүрмөк.

- Саламатсызбы эже. Шаа үнүн көтөрө чыгарды.

Кантсе да чогуу иштеп жүрүп кулакка жат болуп калган тааныш үндү укканда жалт карады:

- Мыкы.. Мыкысыңбы?.. Ой тирүү барсыңбы деги? - Эмне дээрин билбей карбаластай түштү.

- Тирүүмүн эже, көрүп турбайсызбы.

Көздөрүн жалжылдата Шаанын башынан аягына сынай карады да:

- Такыр өзгөрүпсүң. Зыңкыйган жигит болупсуң. Деги кайда жүрдүң төрт жылдан бери?

- Россияда эже.

- Коммерция кылып жүрдүңбү?

- Анан эмне кылмак элем.

Сөздү көп узартпаш үчүн өзүнүн Москвадагы Эл аралык университетин чыгыш таануу факультетинин кытай тилинде окуганын жашырып койду. Деги эле кайда эмне кылып жүргөнүн, так дарегин эч убакта эч кимге айтпашы керектигин Кадыр атасы тээ кичине чагында эле үйрөткөн.

- Ишиң жакшы го...

- Түзүк. Россия кенен эмеспи. Андан көрөк өзүңүздөр кандайсыздар? Жезделүү болдукпу?

- Өзүбүздүн кандайын сурайсың. Жаман жагына ообосок оңолуу жагына кете элекпиз. Алуучудан сатуучу көп болуп кетти. Баягы экөөбүз чогуу иштеп жүргөндө бекер эле товар өтпөйт деп наалучу экенбиз. Анда элдин чөнтөгүндө акча бар экен. Азыркы абалыбызды айт... Кыскасы жыргаган жокпуз. Жезде жагына келсек сага жезде болууга жарачусу жок окшойт... Андан көрө өзүң жөнүндө айтчы?

- Өзүм эмнени айтайын эже. Базар кайда болсо базар да.

- Туура айтасың. Базар кайда болсо базар. Баса, жарым жыл мурдараак бир кытай келип сени аябай сурады. "Ой дайнын да билбейм" десем ишенбегенсип үйүмдү да таап барып калыптыр мен сени үйүмө катып койгонсуп. Кантип таап барды билбейм. Балдырап кыргызча-уйгурча аралаштырып сүйлөгөн неме экен. Ошондон улам сени Кытайга каттап жүргөн го деп ойлодум эле.

Шаа каштарын жыйра ойлоно калды да:

- Эже товарыңызды өнөгүңүзгө карата турсаңыз мындай чыгып бир жай жерге отуруп сүйлөшпөйлүбү.

Салкынды Шаа такси менен "Мина" ресторанына алып барды. Экөө өзүнчө кабинага кирип отурганда Салкын Шаарга чындап ыраазы боло:

- Мыкы сен чындап "крутой" болуп кетсең керек. "Мина", "Мина" деп угуп жүрчү элем бирок биринчи киришим.

- Эже "жакырдын бир тойгону орто байыганы" деп бир жакшы тамактанып коелу. Кантсе да көп жылдан бери жолугушпай калдык. Бир тууган эжемдей болуп калдыңыз эле.

- Рахмат Мыкы. Жөн эле төбөм көккө жетип отурам...

- Заказ бересизби? - "Менюну" Салкын жака жылдырды.

- Жок, мунуңа түшүнбөйм. Өзүң заказ кыла бер. Мен келип киргенибизге эле тоюп калдым.

Экөө шашпай тамактанып көпкө сүйлөшүп отуршту. Шаа Салкындан өзүн издеген кытай жөнүндө ийне-жибине чейин иликтеп сурап жатты. Салкын да колунан келишинче өң-түсүнөн бери сүрөттөп айтып берди. Ал түгүл шаардагы бир фирмага кытай товарын алганы барса ошол кытай ошол жерде жүргөнүн көргөнүнөн бери эстеп айтты. Акырында:

- Анда билбепмин да ал кытай сени кызыктыраарын билгенимде аты жөнүнөн бери билип, ал түгүл сыртынан сүрөткө да тарттырып калат элем - деди.

- Шаа Салкынды жайгарып - Мени издеген кандай кытай болду экен, - деп эле жайынча сурап атам - демиш болуп койду. Кайра базарга такси менен жеткирип келди да коштошоордо:

- Мени тааныбаган бирөөлөр сурап калса жолуктум деп да айтпаңыз. Аман болсок дагы көрүшөбүз. Муну базарда жүгүртүүңүзгө пайдаланыңыз деп 1000 доллар берди да кандай күтүүсүз пайда болсо так ошондой жылт деп жок болду.

Салкын колуна уучтаган доллардан апкарый түшүп жакшылыктуу кош бол деп да айтууга үлгүрбөдү. "Курган жаным кечинде үйдөн барып даам ооз тийип тамак ич дегенге да жарабаптырмын го" - деп калың элдин арасынан караанын таппай кала берди. Аялдык сезими менен Шаанын чоң ишке кириптер экенин туйду. "Деги эмне болсо да аман жүрчү" деп койду.

х х х

Реклама аркылуу таап алган өзүнчө бир бөлмөлүү мейманканага убактылуу берилүүчү үйдүн балконунан кечки Бишкекти карап отуруп ойго батты.

Төрт жыл билинбей өткөн экен. Бишкектин көчөлөрүндө иномарка машина батпай кетиптир. Англис тилинде жазылган, латын ариби менен түрк тилинде жазылган жарнамалар көбөйүптүр. Бишкектиктер жөн эле чет элдиктердей кийинип калышыптыр. Көчөдөгүлөрдүн кийингендерин карасаң москвалыктардан деле айырмасы жок. Ал эми базарды араласаң жалпы элдин турмушу жакырланганы көрүнүп турат. Кайырчы жокко эсе болоор эле. Толуп кетиптир. Шаардын элинин саны да көбөйгөнү байкалып турат. Уйкусу качып оо көпкө отурду.

Шаанын жүрөгүн катуу дүпөйүл кылган аркасынан сая түшүп издеп жүргөн кытай эле. Анын ким экенин Салкын айтканда эле билген. Кадыр атасы эртедир-кечтир изине түшкөндөр кыргыз жергесине келээрин, ал түгүл Шааны да таап алышы мүмкүн экенин нечен эскерткен. Кытайдын аты жөнү ким? Кайра Кытайга кеттиби же Кыргызстанда Мыкыны издеп жүрөбү? "Шаа" - деп атын өзгөрткөнүн билеби? Суроо көп, жооп жок. Жалгыз карындашыма барып учурашсам кантет? Балким кытай карындашымдын үйүн сыртынан аңдытып койгон болсочу?

Алгач Салкын айткан фирмага барып астыртан иликтеп билмек болду. Фирмада иштеген котормочуга Шаа сырткы келбетин Салкындын айтуусу боюнча сүрөттөп айтып бергенде эле шап жооп берди.

- Түшүндүм сиз Хун-Лини издеп жүрсөңүз керек. Ал киши сизден товар алам деди беле? Же Сиз ал кишиге карызсызбы? Себеби Хун-Ли эч убакта өзү эч кимге карыз болбойт жана жалган сүйлөбөйт. Буга мен толук ишенем - деп быдырап кирди.

Шаа тигинин толук укту да. Анан "Сиз туура айтасыз, Хун-Лиге мен товар тапшырып, чогуу иштешип көрөйүн дедим эле. Анткени анын ишеничтүү адам экенине ынанган элем. Анын үстүнө жакын таанышым да эле" - деди.

- Тилекке каршы Хун-Ли кайра Кытайга кеткенине жарым жылдан өтүп кетти. Эгер сизде товар бар болсо мен сизге Хун-Лидей эле чынчыл, ишеничтүү адамдарды таап бере алам - деди шыпылдай.

- Рахмат. Мен жакында Кытайга барышым мүмкүн. Сиздердин Кытайдагы фирмадан Хун-Лиге жолуга аламбы?

- Мен так айта албайм сөзсүз жолугасыз деп. Бизде коммерсанттар көпчүлүк учурда убактылуу алынат. Ошондой болсо сөзсүз жолуккуңуз келсе дарегин билсеңиз болот - деди да суурмасынан кытайдагы фирманын дареги жазылган визитканы суурууп Шаага берди. Шаа "рахмат" деди да шарт бурулуп чыга жөнөдү. Сайрап көп сүйлөгөндү жакшы көргөн тилмеч Шаадан "Сиз өзүңүз ким болосуз" - деп суроого үлгүрбөй калды.

х х х

Шаа билиминин калганын Пекинден улантууга жолдомо алган эле. Ал үчүн Пекин университетинде бир курс төмөн отурууга да макул болгон. Эптеп жүрүп көздөгөн максаты Кытайга кирүү болчу. Тааныштан тааныш салып, акчаны уучтап берип жүрүп жетти. Бишкекке Пекинге учаардын астында туулган жерин көрүп, бир тууган карындашына учурашып коюш үчүн гана кайрылган. Бекер келген эмес, минтип баасыз жаңылыктын ээси болуп отурат. Убактысы тар болгондуктан көп кармалбай жолго чыкты. Кантсе да каны бирге эмеспи карындашы байкесинин аман экенин көргөндө бир ыйлап, бир күлүп эси ооп калды.

Кетээринде "кем карчыңарды толуктап кичине бутуңарга туруп алгыла" деп 5 миң доллар берди. Карындашы да күйөө баласы да акчаны көргөндө эстери ооп кала сакташты. Кандай рахмат айтаарын да билбей калышты. Карындашы "Карызга белчеден баттык эле. Кудайдын да бизге боору ооруган экен" деп ойлоп жиберди. Байкуштар нанга араң өп-чап жетип калган турмушта экен. Ошентсе да күйөө балас бир козусун союп коноктоп жан-алы калган жок.

Шаа өзү жөнүндө эч нерсе айтпады. Атын өзгөрткөнүн да билгизбеди. Болгону Россияда коммерция кылып жүрөм. Бир шаарга туруктуу турбайбыз. Кыдырып жүрө беребиз. Кам жебегиле өзүм кабарлашып турам - деп койду.

Бул жолу Москвага самолет менен учту. Андан Пекинге жөнөмөк. Бүт документтери бүтүп ал түгүл билетин да алып койгон.

х х х

Кемелдин колуна "Бриллиант жылан" кандайча тийди өзүнчө таржымал. "Каражылан" астын ала айткандай Кемел түрмөдөн чыгып келгенден кийин жарым жыл өтпөй областын апийим даярдоо бөлүмүндө иштеп калды. Даярдалган апийимди республикага тапшырууга келгенде чогултулган апийимге атайын даярдалган кошулмалар кошулуп салмагы көбөйтүлөт. Ашкан салмак солго кетет. "Каражылан" ишти ушунчалык тыкан уюштурган экен, лабораториядагы ишенимдүү адам салмагы текшерүүдөн комиссия аркылуу өткөн товардагы кошулманы жалпы республика боюнча түшкөн апийимдерден чыккан калдык катары кайра бөлүп салат.

Кемел товарды мерчемдүү жерге жеткизет да акчасын алат. Тиешелүүсүн ай сайын "Каражыланга" жеткизет. Калганы өзүндө калат. Өзүнө жардамга көп да жигит күтпөдү. Болгону түрмөдө чогуу жүрүп ишенимине кирген Игорду алып жүрдү.

Кылмышкерлер дүйнөсүнө тереңдеп аралашып Казакстан, Өзбекстанда өткөн "разборлорго" катышып жүрдү. Чоң-чоң разборлор болгондо "Каражылан" Кемелди дайыма чакыртып алып Азиядагы "авторитет" катары катыштырчу.

"Каражылан" Кемелди сөзсүз тез келсин. Бардык ишти жыйыштырып коюп келсин" - деген чакыруусун алганда кезектеги "разбор" болот экен деп ойлогон. Андай болбоду тескерисинче "Каражылан" өлүм алдында жатыптыр.Балтырынын ички бетине бармактай жара чыккан экен. Катардагы жаралардын бири катары догдурга барып кестирип салса күчөп кетиптир. Көрсө рак экен. Кемелди эле күтүп жаткансып кыйналып араң айтайын дегенин айтты да көз жуумп кете берди. Кемел үчүн "Каражыландын" өлүмү жер көчөкөндөй болду. Бир тууган агасынан да жакын болуп калганын айрылгандан кийин билди.

"Каражылан" Кемелге "Бриллиант жыланды" калтырганы менен анын сырын толук түшүндүрүп жеткире айтып бере албады. Ошондуктан Кемел жыланды сактоочу гана болуп келди. Анын сырын ачууга кызыккан да жок. Кичине да аракет кылбады. Жыландын сырын ачууга кызыгыш үчүн анын тарыхын билиш керек эле. Ошондой эле фанатикалык ишеним менен жыланга арбалуу керек болчу. Кемелде мындай болгон жок.

"Каражыландын" Кемелден дагы бир суранычы - бирөөлөргө 600 кг апийим берет экен ошону сөзсүз берип коюуну өтүндү. 400 кг бергенде байланыш үзүлүп калды. Кийин байланыш уланганда Көл өрөөнүндө апийим айдоо токтоп калган. Ошентип 200 кг апийимин бере албай калды.

"Каражылан" өлгөндөн кийин Россия, Казакстан, Өзбекстан, Кавказ кылмышкерлер дүйнөсүндө чоң "разбор" жүрдү да кожоюндукту кавказдыктар алып кетти. Кемел бул "разбордо" көлөкөдө кала берип, астыга жулунбады. Ага Көл менен Бишкектин аймагын ыйгарышты.

Кылмышкерлердин дүйнөсүнүн да өзүнүн жашоо мыйзамы бар. Муну Кемел барган сайын мыкты өздөштүрө баштаган эле. Сыртынан уулдап-дуулдап акча дегенди уучтап жүргөнү менен ичинде бычактын мизинде турганын эч убакта эсинен чыгарчу эмес. Бир капталыда мамлекеттик мыйзам менен бийликтин тору жайылуу турса, экинчи капталында кылмышкерлердин сотуна түшкүчө мамлекеттик мыйзамдын сотуна түшкөн жакшы. Эртедир-кечтир жаңылыштык кетирээриңди да билесиң. Кайсыл жагына болсо да жооп берүүгө дайым даярдык болот.

х х х

Аялзатына анчалык терең маани берип көңүл бөлбөгөн Кемел үчүн сүйүү махабатына кабылуу күтүүсүз болду. Сүйүү Кемелди кылмышкерлердин сазынан сууруп алды. Сүйүү Азиядагы атактуу баш кесерди катардагы боорукер адамга айландырды.

Мындай бурулушка чыныгы жүрөктү жарып чыккан сезим гана жеткирмек.

х х х

Бир буту Көлдө, бир буту Бишкекте болуп иштей албасын түшүнгөн Кемел тааныш досторунун каршы чыкканына карабай борборго которулуп келди.

Канча бир жылдан бери жанында жүрүп бир чети телохранители, бир чети жан досу болуп калган Игор да Кемелдин күтүүсүз өзгөргөнүн түшүнө албай жүрдү. Жумуштан келет да китеп окумуш болуп ооналактап жатат. Игорь болсо досун бул "оорудан" кантип куткарып кетсем деп өз алдынча баш катырып жүрдү. Алгач маани берген эмес. Бир аз кызыгы тарагыча жүрөт да анан баарын унутат. Унутпай көрсүн андан да сулуураак кыздардан таап койнуна салып койсом Гүлсарасынын атын да таппай калат - деп ойлочу.

Бара-бара иштин андай эмес экенин сезе баштады. Бир-эки жолу кыздарды апкелип көрдү эле Кемел жолобой койду. Кирген буурадай күпүлдөгөн Кемел жок. Сопу. "Иштеген жерден отпуска алып Крымга эс алып келбейлиби" - десе да болбоду. Игорь өзүнчө "Тобо чын эле сүйүү деген да болобу" деп коет. Кайра ишенбей кетет да "Кайдан жөн эле убактылуу болуш керек. Баары өтүп кетет" деп өзүн сооротот.

Кемел шаарга келгенден кийин Гүлсара менен байма-бай жолуга баштаган. Өз ичинде: "Гүлсара деле мени жактырып калды окшойт", - деп кыялданып жүрчү. Ал түгүл эртерээк үй сатып алып үйлөнүү жөнүндө сунушумду айтайын деп камдана баштаганда күтүүсүз сокку жеп отурбайбы. Жегенде да ушунча эси ооду бир жума жумушка чыкпай үйдө ичип жатып калды. Кемел үчүн жашоо бүткөндөй болуп кетти. Нечен жолу бычактын мизинде, өлүм менен өмүрдүн ортосунда турганда да мынчалык өзүн жоготкон эмес. Эч убакта башка түшкөн убайды арак менен жууп салууга мүмкүн эместигин да билчү. Мыначалык жумалап арак ичип жатып калганын Игорь да көргөн эмес. Ичишине бешинчи күн болгондо Игорь эки яүик арак алып келди да бүт бөтөлөкөсүн бошотуп чоң мискейге куюп туруп мискейди Кемел жаткан дивандын башына көтөрүп келип койду да чоң чөмүчтү жанына коюп "Бул эмне кылганың" деп түшүнбөй тиктеп калган Кемелге:

- Мына бөтөлкөнү ачып убара болуп жүрөсүңбү. Чөмүч менен суз да ура бер. Түгөнгөндө айтып кой дагы апкелип куюп коем. Канчага чыдаар экенсиң көрөйүн. Мына ушинтип ичсең көп болсо үч күндө бооруң эзилип тиги дүйнөгө сапар тартасың - деди да жообун күтпөй чыгып кетти. Үйдүн ичи арактын жытынан жарылып кете сактагыдай болуп турду. Жүрөгү айланып көзү тунара түшкөн Кемел окшуп окшуп кусуп ийди да;

- Игорь алып кет. Алыпкет дейм азыр өтүңдү тирүүлөй суурам! Алып кет! - деп кыйкырган менен Игордон жооп болбоду. Калчылдап ордунан тура калып, мискейди тамтаңдай көтөрүп эшикке чыкты да арагы менен кошо акыр-чикир салган бочкеге ыргытты. Өзү үйдүн эшигинин алдындагы отургучка отура калып ичеги боору үзүлгүдөй окушуй окшуй кусту. Анан эси ооп жыгылып калганын билген жок.

Эсине келсе ооруканада экен. Ууланган канын тазалаш үчүн канына тамчылатып дары куюп жатышыптыр.

Көзүн ачты да маңдайында ак халат жамынып тиктеп турган Игорго:

- Игорь турарым менен өтүңдү тирүүлөй суурам. Буга ишеним кой -деди алсыз.

- Менин өтүмдүн эч кимге пайдасы жок досум. Аны сага суурттуруп убара кылбай эле ошончо керек десең өзүм деле кесип берем. Меникин коюп сени ушул абалга жеткизген жанагы шуркуянын өтүн сууруп жутуп ийсең оңолот элең.

- Тилиңди тарт Игорь. Ал шуркя эмес. Кантсе да сөзгө жыгылып шылкыя түштү.

Аңгыча эшик тыкылдап Гүлсара кирип келди. Аны жаман көзү менен бир тиктеген Игорь экөөнү калтырып эшикке чыгып кетти. Баарын Игордон укса да билмексенге салган Гүлсара;

- Эмне болду, Кемел байке?- деди жанына жакын отуруп колдорун кармалай. Кандай жооп айтарын билбей шаша түшкөн Кемел

- Билбейм тамактан ууланып калсам керек. А сен кайдан уктуң менин ооруканада экенимди.

- Игорь айтты.

- "Звер" сөзсүз сени соет экенмин. Гүлсара түшүнбөй калды да:

- Эмне дейсиз?

- Аа, жөн эле. Жанагы Игорь деген шүмшүктү биз "Звер" деп коебуз.

- А эмне айтпа дедиңиз беле. Мени көргүңүз келбей жатабы.

- Жок... Жок... Кемел калдастаганынан өзүн унутуп ордунан тура сактады. Кантсе да медик эмеспи. Гүлсара илгиртпей кармап калбаса каруусундагы ийне чыгып кетиши да мүмкүн эле.

- Жатыңыз... Жатыңыз... Сизге турууга болбойт. Кайра кыймылсыз жатып калды. Экөөнүн көз каректери чагылыша түштү. Мынчалык бири-биринен көздөрүн албай тиктеше элек болушчу. Кемелдин карегинен тамчы жаш сызылып чыгып ылдый тоголонду. Бычакты мизинен тайманбай кармай алчу баатыр сүйүү күчүнө кор болуп тизе бүгүп чөгөлөп ыйлап турду. Эх, өмүр табышмагың сансыз беле.

Гүлсаранын да карегинен сызылып жаш куюлуп, улам Кемелге жакындап баратты. Кыздын үлбүрөгөн назик эриндери жигиттин борбойгон калың эрдине тийгенде Кемел үчүн дүйнө астын-үстүн болуп бараткансып, ушунун баары түшүндө болуп жаткансып көздөрүн жуумп жиберди. Жүрөгү тим эле көкүрөк сөөгүн тешип сыртка атып чыкчудай уруп тыбырап-тыбырап турду. "Мына эми өлсөм арманым жок" деди Кемел. Эрдиңе эрдим тийип жытыңды искеп койгонумдун өзү да бир жашоо" -деди жигит.

- Мен сендикмин! Мен да сенсиз жашай албасымды түшүндүм. Ушуну айтайын деп атайы келдим. Кечирчи мени өткөндөгү терең ойлонулбай айтылган сөздөрүм үчүн деди кыз.

Кемел уккан кулагына ишенбеди. Көздөрүн бакырайта ирмегилей Гүлсараны тиктеп алды да:

- Гүлсара чын элеби? Жөн эле аяп айтып жаткан жоксуңбу?

- Чын сөзүм! Кемел экөөбүз жолугушпай калган эки жума мен үчүн эки миң жылдай болуп кетти. Өз күнөөм үчүн өзүм азап чегип эки жума көз жашым кургабады. Мен сенин кучагыңда гана бактылуу боло алам, Кемел.

- Гүлсара... Гүлсара... болду... Болду сүйлөбөчү. Мага аба жетпей баратат.... Өмүр тумарым менин. Ийне салынбаган колу менен имере кучактап өзүнө кысты.

Кемел үчүн мындан ашык дарынын кереги жок эле. Догдур кирээри менен "мен айыктым чыгарыңыз", - деди. Чын эле кубарган өңүнө кан жүгүрүп кызарып жадырап калган. Догдур Гүлсараны бир карап алып "Кийин догдур болгонуңда да оорулууларды ушинтип бат айыктырсаң сенден дүйнөгө аты чыккан догдур чыгат го" деди тамашалай. Мединституттун студенти катары Гүлсараны жакшы таанычу эле.

х х х

Бүгүн бири-бирине сүйүүлөрүн айтып эзилип турган экөө эки жумача мурда башкача сүйлөшүшкөн.

Кемелдин ким экендигин жашырбай так айтып берүүсүн Гүлсара сураганда, Кемел да төкпөй-чачпай бүт өткөн өмүрүн айтып берген да азыр да кылмышкерлер менен байланышы бар экенинин четин чыгарган.

Кемелден мынчалык терс жооп күтпөгөн Гүлсара дендароо болуп "Кимге жолуккам, кудай?" деп бир жумача жүргөндөн кийин Кемелге ата-энеси кудалашып койгон жигити бар экенин. Өзү да аны жактыраарын. Ата-энесин капа кылбашы үчүн ага турмушка чыгаарын айткан. Ал түгүл тойлору жакын арада болоорун эскерткен.

Өзүнүн ким экенин ачык айтып бергенден кийин кыздан жакшы деле жооп укпашын Кемел билген болчу. Ошентсе да үмүт деген чиркин өчкөн эмес. Бүт тилеги өчкөндөн кийин өзүн киши катары санабай күчүн арактан чыгарып отурбайбы. Кемел жумалап аракка чөксө Гүлсара эмнеге чөктү? Кыз жүрөгү жумалап эмнеге эзилди-махабаттын улуу табышмагы болуп кала берди.

х х х

Гүлсара Кемелден бир гана нерсени суранды "Эгер мени сүйгөнүң чын болсо бүт өткөндөрүңдү унут да кылмышкерлер менен байланышыңды үз. Сенден ушуну гана суранам. Бул суранычымды аткаралбаган күндө да мен сендикмин. Болгону өмүр боюу жүрөгүм ооруп санаа чегип өтөм го" деди.

Кемел Гүлсаранын суранычын бүт аткараарын болгону бир аз убакыт керектигин, анткени "Мыйзамдагы ууру" дегенге жеткендер жөн жай эле кылмыш дүйнөсүнөн чыгып кете албасын ачык айтып түшүндүрдү. Кылмышкерлердин да өздөрүнүн эч жерде жазылбаган бирок катуу сакталган мыйзамы болорун Гүлсара биринчи Кемелден укту.

х х х

Азият Хэ-Чандын ордуна Кытайга жиберүүчү кишини шашылыш издей баштады. Архивин көтөрүп, жигиттерин бирден тизмектеген менен ылайыктуусу чыкпады. Ары ойлонуп, бери ойлонуп Кытайга өзү өтүп барышы керектигин түшүндү. Бир чети Хэ-Чандын кайда кандайча өлгөнүн иликтеши керек. Экинчиден, Кытайдын өзүнөн китепти издөө боюнча изилдөө иштерин жүргүзүүчү киши табуу маселеси турду. Мындай ишти бирөөгө ишенип тапшыруу да мүмкүн эмес.

х х х

Кемел ооруканадан чыкканда Игорь тосуп алды. Кемелдин күлүп жайнап өңү өзгөрүп калганынан эле билди Гүлсара экөөнүн ортосунда жакшы сөз болгонун.

- Кана досум өттү качан суурасың? Кемелге күлө карады.

- Базар-вокзалыңды токтот Игорь. Өтүң азырынча өзүңө керек болуп калды. Экөөбүздүн астыда аткара турган иштерибиз арбын.

- Жашагың келип калган го.

- Жашаганда да адамча жашашым керек.

- Буга чейин айбанча жашап келаттың беле?

- Айбанча эмес кылмышкерлерче жашап келаткам.

- Түшүнбөй калдым...

- Түшүнүүгө мээң бөксөлүк кылат.

- Мунуң туура сөз. Баштын анчалык деле кыйын иштеп жибербешин дайыма мойнума алам.

- Ошол кемчилдигиңди билгениң үчүн мен сени дос кылып жүрбөймбү.

Кемел менен Игорь бул түнү таң аткыа уктабай Кемелдин кылмыш чөйрөсүнөн такыр кетээрин талкуулап чыгышты.

Кыргыз апийиминин аркасы менен Кемел кылмышкерлердин чөйрөсүндөгү жөргөмүштүн желесиндей жайылган жибинин эң орчундуу түйүнү болуп турган.

Каражылан күтүүсүз өлгөндөн кийин Кемелдин баркы төмөндөп чоң-чоң "разборкаларга" чакырылбай калганы менен "сырье" даярдап берүүчү катары дайыма көңүлдө туруучу. Кемел өзү да "чоң чөйрөдөн" кадыр-барк күтүүгө жулунбады. Игорь айткандай ал табийгатында тубаса кылмышкер эмес эле. Ал эми "чоң чөйрөгө" тубаса кылмышкерлер гана жулунчу. Эң коркунучтуусу Кемел "оюндан чыктым" десе эле "Хоп, бара бер" деген сөз укпайт. Иштин көзүн билип ушунча жылдан бери жаздым кадам жасабай иштеп келаткан "карышкырды" ким эле кое бере койсун. Экинчиден Кемел өтө көптөрдү тааныйт. Бул да коркунучтуу. "Көзүн тазалап койгула" деген жыйынтык чыгып калсачы. Бир гана үмүт "чоң чөйрө" Кемелдин ордуна Игорду кабыл алса балким иш оң жолго түшүп кетиши мүмкүн. Кемел Кавказдагы Каражыландын ордун ээлегендин өзүнө барып бетме-бет сүйлөшүүнү туура тапты.

Кемел "Каражыландын" ордунда калган "Алтын тишти" таанып калган эле. Чоңураак "Куш" алганды да жакшы көрөөрүн уккан. Ошондуктан барганга жараша жакшы даярданып барууну туура көрдү. Жалаң илбирстин терисинен келиштире тигилген ичик, эки волганын баасына тете келген тай туякка уютулган алтын алды да жолго чыкты.

Күтүүсүздөн келип кабыл алуусун суранган "Дьяволдун" (Кемелдин) атын укканда (Кылмыш чөйрөсүндө көбүнчө кличкасынан айтылат) "Алтын тиш" алгач чоочуп кетти.

- Эмне максат менен келиптир. Кимдер менен келиптир тактагыла. Көзөмөлчүлөрдүн санын арттырып кайтарууну күчөткүлө - деди.

- "Зверь" экөө эле келиптир. Максаттары жакшылык. Тартуулары бар экен. Жекече сөз дейт, дегенди укканда ойлонуп калды.

Ичинен эрдин тиштеп "Кезеги келип турат жайлатып салсамбы" деп нечен ойлоду. "Дьяволду" далай уккан. Кемелдин муштумунан жаны үзүлгөн "Баш кесер" жакын достордон эле. Досунун куну канын кызытканы менен артын ойлоду.

"Дьяволдун" аты кайда болсо белгилүү. Эртең "разбор" жүрүп кетсе өзүнүн башы топудай учуп жүрбөсүн. Каршылашкандар көп болуп баратат. Акыркы өткөн "чоң чөйрөнүн" разборунда аз жерден жайлап кое сакташты. Эгер эми бир кезеги келсе соо чыкпайт. Эмнеси болсо да Кемел менен бетме-бет сүйлөшүп көрүүнү чечти.

Кемел Игорду ээрчитип кирип келди да тайманбастан маңдайына басып келип кол суна учурашты. "Алтын тиштин" кыпкызыл көздөрүн, бычактан жырылып бир жагы үзүлгөн ээрдин эч ким батынып тиктей алчу эмес. Экөөнүн көздөрүн чагылыша түшкөндө "Алтын тиш" уулу заар жыландын көзүн көргөнсүп денеси дүр деп жалтайлап кетти.

- Келгиле меймандар... Отургула отургула деп ордунан тура калды. Өмүрү ордунан козголбогон "Алтьын тиштин" кылыгына күбөлөр таң калып калышты. Кемел отурбай туруп куржундан илбирс ичикти алып чыкты да "биздин элдин салты ушундай" деп үстүнө жапты. Андан соң тай туяк алтындарды астына койгондо "Алтын тиштин" көздөрү жайнап кетти.

Кемел орун алып отургандан кийин үнсүз эки жагындагыларды карап койду. Бул "Биз көзмө көз сүйлөшсөк болот эле" деген сөзү болчу. "Алтын тиш" айттырбай түшүндү да баарыңар чыгып кеткиле деген белги берди.

Экөө жекеме-жеке көпкө сүйлөшүштү. Чыдамы кетип күтүп отурган Игорь Кемел чыгып келгенде анын жайдары экенин көрүп иш жайында экенин билди. Бир күн конок болушту да кайра жолго чыгышты.

- Чын эле алкымы чоң экен деди - Кемел Игорь экөө өзүнчө бөлүнгөндө. "Биздин алып келгенди аз көрүп дагы 100 кг таза апийим бер дейт" - дегенде Игорь секирип кетти.

- Сен эмне дедиң?

- Макул дедим. Бир айдан кийин жигиттерин жиберип өзү алдырып ала турган болду.

- Акылың жайындабы. Кайдан табасың?

- Табылат - деди Кемел кебелбей. Эң башкысы менин ордума сен кала турган болдуң. Кийинки "чоң чөйрөнүн" "разборуна" сен келип кетесиң. "Алтын тиш" үчүн Кемелдин келип кетиши "Көктөн тилегенин жерден бергендей" болду. Катуу атаандашып бийлигине тоскоол болуп жүргөн экөөнү мамлекеттик бийликтегилер аркылуу жок кылдырып коюш үчүн каражаты тартыш болуп турганда минтип илбирс ичик менен алтын келип отурат.

Булардын чып-чыргасы коробой борбордогу ак үйгө кетсе, 100 кг апийим өзүндө калат. Кыйшаңдап турган оруну кайра зыңкыйа бекемделет. "Дяьвол... Дьявол сени "Каражылан" ушундайыңдан жакшы көрчү экен го". Мейли кылмыш дүйнөсүнөн кетсең кет. Жигит экенсиң өтө кымбатка сатып кеттиң. Сендей жигитке мен да жигитче мамиле жасап чекеңе черттирбей кылмыш дүйнөсүнөн чыгарып коеюн" деп ойлоду.

Кемелди чын эле кылмышкерлер дүйнөсү көптөгөн жылдар унутуп койду. Арадагы жылдарда бир да жолу сатпаган, качан болсо Кемел үчүн жанын коерго жер таппай жүрдү. Ал түгүл бир жолу бүт жыйгнан тергенин Кемелге алып келди да "Мына Кемел муну сага эмес сенин балдарың үчүн берип жатам. Албайм десең өрттөп ийем. Досум анда мени катуу тарынтасың. Өзүң билесиң менин сенден башка эч кимим жок. Мага сенин Гүлсараңдай пери да жолукпады. Менин күнүм бүтүп баратат окшойт" дегенде Кемел чындап чоочуп "Игорь койсоңчу. Балким кайрадан чогуу аракттенелиби. Чыныңды айтчы эмне болду?" дегенде Игорь жакын жуутпай "Жок. Кемел кылмыш дүйнөсүнөн сен чыгып кеттиң. Кайра кошулба. Кереги жок. Өзүм бүтүрөм. Бүтүрө албасам баштагы бир өлүм. Эртеби кечпи айырмасы да мен үчүн жок калды" деди. Көп өтпөй бычактан оор жаракат алып ооруканада үзүлдү. Кемел көрүүгө барса Кемелди эле күтүп тургансып "Кемел "Протездин" көзүн тазала. Ал сен жөнүндө бир нерсенин жытын билет экен. Мен анын кабарчысын жайладым. Өзүң, өзүң жок кыл. Уктуңбу. Сөзсүз жок кыл... Мен мынтип үлгүрбөй калдым" деди үзүлө кесиле сүйлөп.

- Эмнени айтып жатасың - деди Кемел эч нерсе түшүнбөй. Кылмышкерлердин чөйрөсүнөн чыгып кеткенден кийин алардын тилин да жакшы түшүнбөй калганын сезди.

- Кемел мен угушумча "Протез" жылан... жыл...а деп барып үзүлүп кетти.

Кемел акыры түшүндү. Игорь Кемелдин колундагы "Бриллиант жылан" жөнүндө билчү эмес. "Протез" аны кайдан билет. "Каражылан" айтканбы. Жок, андай болушу такыр мүмкүн эмес. "Каражылан" өзү Кемелге тапшырып атып жан адамга оозунан чыгарбай сактоону, кимдир бирөөлөр көрүп атүгүл шекшип калса көзүн тазалоону какшап айтпады беле.

"Протездин" кайда экенин сураштырса баягы өзү жаткан Сибирдин түрмөсүндө экен. Алгач баш кесерлерден жалдап жок кылдырайын деп ойлогон менен дити барбады. Чындап эле кылмыш дүйнөсүнөн алыстап тазаланып калган экен. "Бриллиант жыланды" болсо көрөйүн деген көзү жок эле. Аны эстеген сайын жан дүйнөсү тарый түшүчү. Каражыландын тилин алып аялыма да көрсөтпөсөм деп ойлочу. Көп жылдар чогуу жашап көчүп-конуп жүргөндө дайыма жашыра албады. Акыры ал сырды да ачты. Болгону балдарына сыр чыгарбоону Гүлсарадан суранган.

Арадан жылдар өтүп "Протездин" да өлү-тирүүсү билинбей калганда эки эли кагазга жазылган кат алды. "Дайнымды бир жолу сурап койбодуң. Таарындым. Менин оозумду басып коюугу мүмкүнчүлүгүң бар эле. Антпедиң. Сен жыргаган бейпил турмушта жашадың. Мен ит да чыдагыс турмушта жашадым. А чынында Каражыланга экөөбүз бирдей эле кызмат өтөдүк эле. Калыстык болбой калды. Ар ким өз эсебин бериши керек. Сага аз күндө жылан үчүн "чабандес" барат. Сак бол. Эр элең жеңсең мөрөй сеники. Жеңилсең тагдырга айла жок. Сени урматтаган "Протез" деген.

Катты Кемел окуп туруп өрттөп жиберди. Сырын эч кимге айтпай коеюн деп чыдабады. Жыланды алып кайдадыр безип жоголууну да ойлоду. Анте да албады. Бир чети жашы алтымыштан өтүп картайып калган да кайда барат. Акыры жаңы үйлөнгөн уулу менен аялы Гүлсарага айтты эле эр көкүрөк уулу: "Ата коркпо. Кайда бармак элең, ким келсе да өзүм сүйлөшөм. Автоматтын огу менен болсо ок менен. Муштум менен болсо муштум менен" деп күпүлдөп салды. Уулу кичинесинен чыгыш күрөшүнүн ыкмаларында акы төлөп жашыруун машыгуулардан өтүп "Кара курга" татыктуу болгон. Өзү да атасын тартып карылуу олбурлуу эле.

Кылмыш дүйнөсүнөн такыр алыстаган Кемел бир чети ким эле ушундай алыскы айылга батынып келсин деген өзүн-өзү алдаган ойго да кетти. Экинчиден чындап өздөрүнө да ишенди. Курал кудая шүгүр. Иттери чычкан кийирбейт. Кармашса-кармашып да коем деп эрдемсиди. Өмүрү качып көрбөгөн жаны качкысы келбеди.

Тыңчылардын жогорку мектебинде ондогон жылдар окуган "киши өлтүргүчтөр" үчүн иттери "борс" этип үрүүгө үлгүрөсүн. Өзү уйкудан да ойгонбой кете берээрин билбеди.

Ушинтип нечен жылдар өздөрү менен өздөрү болуп бирөөгө пайдасын тийгизбесе зыяны тийбей бейпил жашаган үй-бүлөгө мүшкүл түштү. Канга тойбогон жылан соруп койду. Мына ушундай өмүр таржымал жаткан кан төгүлгөн үй-бүлөнүн артында.

х х х

Кытайга барууга Азият тыкан даярдана баштады. Майда-чүйдө соодага кызыккан коммерсант катары өтүүнү туура тапты. Кытайдагы иштеп жүргөн жылдарындагы архивин кайра баштан карап, ал жакта учурда байланышы бар агенттерин көңүлгө түйүп даректерин тактап, эң керектүү дегендерин чөнтөк дептерчесине өзү гана билген шрифтер менен түшүрдү.

Тиешелүү документтерди, үч айга визаны даярдатыш Азият үчүн оорчулукка турбады. Жүрөгүн түпөйүл кылып ойлондурган бир гана маселе: "Бриллиант жыланды" калтырып кетип жаткандыгы. Чогуу алып жүрүү эч мүмкүн эмес. Жыландын Азиятта экенин жан адам билбейт. "Протезди" кошпогондо. (Фаризаттын жылчыктан көрүп калганын шекшиген да эмес) Экинчииден Азияттын жашыруун сейфи кайда экенин билишпейт. Эгер билишсе сейфти ачуу оңой эмес. Өтө татаал номерлер менен бекитилген. Чыныгы профессионал ачпаса катардагылар кыймылдата да албайт. Чакан сейф дубалды кармаган жоон арматура темирлерге ширетилип бекитилген. Сейфти алып чыгыш үчүн бүт дубалды, имараттын бир капталын бузуу керек. Ушундай тыкан жерге "жыланды" катканына карбай Азияттын тынчы кетип жүрөгү опкоолжуп турду. Өзү үйдөн алыс чыкса эле "жыланга" жан кирип, өзү сейфти тешип чыгып кайдадыр сойлоп кетчүдөй туюлат.

"Азият" эч убакта жөнү жок тынчсызданчу эмес. Эгер тынчсызданса аркасында күтүүсүз окуя болоору өзүнүн көп жылдык тыңчылык ишинде далай жолу дилилденген. Бардык камылга бүтүп мына Кытайга жөнөп кетүүгө даяр болсо да кылчактап жолго чыкпай түйшөлүп турду.

Өзүнүн эзелтен келаткан ыкмасын колдонуп "Коркунуч келтирүүчүлөр кимдер" деген тизмесин түзүүгө киришти.

1. "Протез" - табыла элек. Жок кылууга мүмкүнчүлүк түзүлө элек. Кабарды кимдерге таратат. Кайсыл тараптан, кимдер аркылуу сокку урулат белгисиз.

"Азияттын" башы ысып, мээси лукулдап чыкты. Кан ичмеси кармап "Протез" үчүн кимден ачуусун чыгарарын билбей калчылдап кетти. Өз ачуусун өзү басып, чыгыш күрөшүндөгү ыкмаларды колдонуп жатып эс акылына келди.

2. Дагы ким болушу мүмкүн? Фаризатбы... Эмнеге Фаризатка кийинки күндөрү шектүү карай берет. Тымызын бир нече күн аңдытып, ар бир баскан изин териштирди. Эрмек кылып күн ара магазин кыдырып, анан кийим-кече өңдүү тряпка менен күнүмдүк моданы сөз кылгандан башкага акылдары жетпеген үч-төрт келин-кыз менен ушак айтышкандан башка иши жок. Бош жүрбөй эрмек кылсын деп атайы сатып берип койгон шаардын борборундагы чоң дүкөндүн эсеп-кысабын бир жумада бир текшерип койгону болбосо барбайт дагы экен. Өзү тандап соода ишин билгендерди коюп койгон экен. Дүкөндүн иши жакшы жүрүүдө. Жөн эле тааныш катары сүйлөшүп жакындашкан да эркеги жок болуп чыкты. "Азияттын" телохранителдери, кызматтагы адамдары менен өтө суз. Кол астындагы кызматкерлер катары текебер мамиле жасайт экен.

Азият баягы улуу империя СССРдин учурунда тыңчылык кызматта жүргөндө, жүрөгү шекшиген адамды ал ага канчалык жакын болсо да изилдеп териштирип отурбай эле жок кылчу. Мындай иште "алтынчы туюм" дегенди үйрөткөн Кытайдагы окутуучусу сабак катары катуу эскертип талап кылчу.

"Жүрөк менен мээнин туюму эч убакта жаңылбайт. Алар астына ала бир нече күндөн кийинки болчу окуядан баштап бир нече жылга чейинки окуяны сезип кабар берет. Болгону биз ал кабарды туура кабыл албай, кургак акылга салып калчап көрөбүз да "Кантип ошондой болсун" деп коебуз. Мына ошентип нечен кабарлар өтпөй кала берип биздин "алтынчы туюу сезимибиздин" көзү бүтөлүп калат. Так ушундай күнүмдүк кургак акылдуусунууга алданып адам баласы табийгат берген, кудай берген "алтынчы туюмун" өлтүргөн" дечү. Окутуучусунун бул насааты Азиятты нечен өлүмдөн арачалап, нечен оор кырдаалдардан жупжумшак чыгарып кеткен.

Мезгилинде "туюу сезими" "Протезди" көрөрүң менен көзүн тазала дегенине көнбөй кечеңдетти эле эмне болду. Эми минтип Фаризаттан шекшинмейи башталды. Эмне кылса? Көзүн тазалатып койсобу? Эмне күнөөсү үчүн? Эки жумага чукул текшерүүсүнөн кылдай илинчек таппады. Кичине эле кылтыңы байкалса жок болмок. Анын үстүнө күндө "Бриллиант жыланга" алаксыганы болбосо Фаризатга болгон сүйүү сезими күчтүү болчу. Сыртынан көп билгизбегени менен ичинде Фаризатты көргөн сайын, аны менен болуп сүйлөшкөн сайын өзүнүн кандайдыр эс алып, көңүлү ачылып калганын сезчү.

Картайып баратамбы? Же "Бриллиант жыланга" өтө арбалып психологиям чарчап калдыбы? - деп ойлой баштады. Кейпи психологиялык жактан чарчоом туура болуш керек деп чечти. Ошондуктан "Бриллиант жылан" жөнүндө көп ойлонбостон жолго чыга берүү керек. Көпкө командировкалап сыртта жүрүү бир чети мээге эс алуу да болот деп чечти акырында.

Эртең жолго чыгам дегенде сейфин ачып "Бриллиант жыланды" колуна алып куйругун кармаганда дайыма тикчийип көтөрүлө калып оозун ачуучу жылан бул жолу демейдегиден башкача жорук көрсөттү. Башы шарт көтөрүлүп кыпкызыл көздөрү жана түшүп эмнегедир оозун ачпастан тескери толгонуп барып жатып калды. Оңдоп жаткырып экинчи жолу кайталаганда гана оозун ачты. Ар бир майда-чүйдөдөн бери аяр мамиле жасап көнгөн Азият "жыландын" бул жоругун да жөн кое бербей ой жоруп таңданды.

Толгон санаа жанын жегенине карабай баары бир жолго чыкты. Беттегенинен кайра тартпаган өжөрлүгү жеңип кетти.

х х х

Фаризат "жыланды" көргөндөн баштап башка "туюу сезимине" туш болду. Ар бир баскан изине сак боло баштады. Азият андан шектенип калгандай туюла берди. "Алтынчы туюу сезими" деген болоорун өзү да окуп билчү. Азият да "туюу сезимин" уга билүүгө көп үйрөткөн эле. Ал эми аялдардын туюму эркектикинен эки эсе күчтүүлүк кылат. Анын үстүнө Фаризаттын жаштык энергиясы чарчоого учурай элек, акыр-чикирге толо элек психологиясы ар бир белгини так ажыратууга мүмкүндүк берчү.

Азияттын анын аркасынан аңдытып койгонун ошол эле күнү билди. Болгону себебин түшүнө алган жок. Алгач ызалана түшкөн менен кайра өзүн сооротуп "Мейли, жакшы болот. Аңдытып көрүп, менин ак экениме ишенип көксөөсү суусун" - деп чечти. Болгону ажалдын кылычы төбөсүндө ойноп, кичине кылт этсе жарыкчылык менен кош айтышып кете берээрине ишенбеди. Фаризат үчүн өмүрүндөгү биринчи жолуккан эркеги Азият болчу. Ушул кезге чейин Азияттын көзүнө чөп салмак түгүл андай ойго да бара элек эле. Азияттын өзүнөн жыйырма жаштан да жогору улуу экенине карабай жан дилинен сүйчү. Баары кийин өзгөрүп баратат. Жан дүйнөсүндөгү буга чейинки куруп койгон кооз храмы талкаланып баратат. Күнөөкөр Азият өзү. Үчүнчү аялы эмес жөн эле адам катары да мамиле жасабай калды. Жаштыгынын суроо талабын канаттандырганды кой күнүмдүк көңүлүн да сурабай калды. Муну байкаган күнүлөштөрү ачык табалап жүрүштү. Алардын го Азияттан балдары бар. Азият аларды кыйса да балдарын кыя албайт.

Фаризатты эмне кармайт. Буга чейин төрөп алса болмок экен. Кийинки жылдары аракет кылган менен эч нерсе чыкпады. Текшерүүдөн өтсө өзүнүн ден-соолугу жайында экен. Кейпи кеп Азиятта болсо керек. Баягы Азият кайда барса чогуу дүйнө кыдырып саякат куруп жүрүп өтөм деген тилектери таш капты. Азият улам алыстай баштады. Өзүнөн Фаризатты түртө баштады. Экөөнүн ортосу сууп калды. Мамилелери жасалмага айланып кетти. Эртең Азият Фаризаттан да сулуу жаш селкини убактылуу алат да Фаризатты түртүп чыгарып коет же оңой жолу баш кесерлерине көзүн тазалаттырып коет дегенге -"Жок. Андай болбойт." деп ким кепил өтө алат. Азият үчүн адам өмүрү шапалак менен чымын чапкандай эле иш экенин Фаризат билип калган. Демек бүгүн өзүнүн келечеги жөнүндө тереңирээк ойлонуп бир чечимге келбесе эртең кеч болуп калышы мүмкүн.

Азият Фаризатга "Узакка командировкага кетип жатам" деп гана койду. Жок дегенде кайда экенин да, канча жүрөөрүн да айткан жок. Эмне жумуш менен экенин ансыз да сурабай көнгөн. Болгону мурда кайда бараарын, канча жүрөөрүн айтчу. Чет мамлекетке чыкса сөзсүз ээрчитип алчу.

Фаризаттын эң алсыз сапаты саякаттап жүрүүнү сүйгөндүгү болчу. Оюна койсо бир жерде бир жума да тургусу келчү эмес. Жолдо кыйналуудан, ач-ток болгон кыйынчылыктан да коркчу эмес. Азиятты сүйгөнүнүн башкы себеби да ушунда жатса керек. анткени Азият да бир орунга турбай кыдырып жүрчү эле.

Ички сезимиңдеги кырчылдашкан эки карама каршы күрөштүн башталганы Фаризат өзүн роботтой сезип жөн эле басып туруп жашап жүргөндөй туйчу болду. Анын аялдык күчтүү туюму, астыда күтүүсүз чоң өзгөрүү турганын, ал жакында болоорунан белги берип жатты.

Азият командировкага кеткенден кийин Фаризат өзүн жан дүйнөсү эркиндикке чыккандай, төрт тарабынан курчап турган темир тордун оозу ачыла түшкөндөй туйду.

Азият жигиттерине "Фаризаттын баскан изинен көзүңөрдү албагыла" деп тапшырып кеткенин жакшы билгени менен чыныгы "жыландын" өзү жок болгондон кийин аңдыгандар анчалык да коркунучтуу эмес эле. Эки кабат каңгыраган ээн имараттын ичинде Фаризат келечек жашоосу үчүн түрлүү пландарды түзө баштады. Бир жумага чукул эч жакка чыкпады. Акыры бир чечимге келгенден кийин оюн ишке ашырууга шымалана киришти.

Азият кийинки кездерде эң ишенимдүү деп дайыма жанында алып жүрүүчү жигити "Куюнду" үй жайын, Фаризатты тынымсыз көзөмөлгө алууга калтырды. "Куюн" Азиятка фанатикалык түрдө берилгенин жана сатып кетүү коркунучу дээрлик жокко эсе экендигин нечен ирет текшертип билген. Фаризаттын сулуулугуна, аялдык кылыгына "Куюн" кенедей да кызыгып койчу эмес. Деги эле "Куюнда" аялзатына кызыгуу жок болчу. Тыңчыларды даярдоочу жогорку мектеп кожоюну гана берген команданы так, жаңылбай аткаруучу тирүүлөй роботко айландырып койгон. Азият өзгөчө өзүнүн кабинетинин туткасын да эч ким кармабашын "Куюнга" катуу тапшырган. "Куюн" атына жараша жигит эле. Кайдан-жайдан экени белгисиз керектүү жерде шак пайда боло калуучу.

Фаризат гүлдөрдү текшеримиш болуп Азияттын кабинетинин кире беришиндеги бөлмөгө эки жолу баш бакты эле экөөндө тең жүзүндө эч өзгөрүү жок мостоюп туруучу "Куюн" пайда боло калды да акыркысында:

- Кечиресиз, сизди шефтин кабылдамасынан эмне кызыктырат? Гүлдөрдү өзүм да күн сайын текшерип жатам, - деди кичипейилденимиш болгону менен каардуу.

- Бул үйдүн ээси мен болсом керек. Кайсыл бөлмөгө кирсем өз ишимдир - Фаризат акырая карады.

- Кечиресиз, шеф кабинетинин кабылдамасына да жан киши жолобосун мага катуу тапшырган. Сиз аны угуп тургансыз. Мен "Сиздин балдарыңыз, колуктуларыңыз, туугандарыңыз эч ким жолобошу керекпи" деп сураганымда "Жан киши" деген. Сиз үн деген эмессиз. Ошондо "Менин эмне үчүн кирип чыгып турууга акым жок?" деп чечип алсаңыз болмок, - деди үнүн эч өзгөртпөгөн калыбында.

Фаризатга жооп айтпастан чыгып кетиштен башка арга калбады. Фаризат жалгыз өзү ойлогон планын ишке ашыралбасын түшүндү. Сөзсүз жардамчы бирөө керек. Болгондо да мыкты эркектерден. Андай адам көзөмөлүндө бар болчу. Азиятта экономист-эксперт болуп иштеген жашы кыркты таяп калган, Сирияда, Пакистанда, Афганистанда бир нече жыл иштеген, фарс, араб, түрк тилдеринде эркин сүйлөгөн Саид аттуу жигит бар болчу. Фаризатты көргөндө көзү агып кете сактоочу. Деги эле өңдүү, түстүү аял десе башын жоготуп коеру көрүнүп тураар эле.

Фаризаттын иликтөөсүнө караганда Азияттын Афганистан аркылуу жүргүзгөн нарко-соодасында чек арадан өткөрүүчү милдетти аткаруучу. Саид Азияттан өтө коркчу. Ошого да карабай Фаризатты көргөндө акылынан адаша жаздап Азиятты да унутуп коер эле. Өзү тараптан кичине "жумшак" белги болсо көзүн жуумп жүрөгүн чабарын Фаризат аялдык сезими менен туюп жүрчү. Бир тоскоолдук -"Куюн". Саид Азияттан кандай корксо "Куюндан" да ошондой коркот. Эгер "Куюн" кичине эле экөөнүн мамилеси жөнүндө шек билип калса Саиддин көзүн тазалап таштайт. Анда иш чатагына айланды дей бер. Азият келери менен өзү да жарык дүйнө менен кош айтышат.

х х х

Күндөрдүн биринде мейманканада жатып кытай элинин фольклордук чыгармаларын, легендаларын изилдеп жүргөн жаш окумуштуу жигит жөнүндө угуп калды. Өзү Москвадагы жогорку окуу жайынын чыгыш таануу бөлүмүн бүтүп, азыр Кытайда илимий иши менен алектенип жүргөнүн, айрым учурда жашоого каражаты жок калганда ар түрлүү жумуштарды котормочулуктан жүк ташыгычка чейин намыстанбай аткарып жанын багып жүргөнүн айтышты. Аты Шаа улуту монгол же алтайлыктардан болсо керек деген божомолдон бөлөктү билишпейт экен.

х х х

Азият Кытайга келгенден бери канчалаган убактысын жоготсо да өлгөн жигити Хэ-Чан жөнүндө жарытылуу эч нерсе биле албады. Тамактан ууланып өлгөн. Кейпи бузулуп кеткен балык жеп алса керек деген гана божомол менен чектелди.

Акыркы күндөрү Хэ-Чан көз айнек тагынган орто жаштан өтүп калган кытай менен соода иштерим бар деп жүрчү экен. Бирок ал ким деген кытай, каяктан келген, кайда иштейт эч ким билбейт.

Хэ-Чандын сырдуу өлүмүн изилдөөнү токтотпостон ошону менен катар эле Азият өзүнүн ишин улантуучу, Хэ-Чандын ордун алмаштыруучу кишини да тымызын издеп жүрдү. Эгер каражаттан кыйналып жүрсө менин кызматымды аткарып берүүчү чыныгы адам ошол болбосун деп ойлоду Азият. Балким чындап эле илимге берилип алган, акчаңа кызыгып да койбогон фанаттардан болуп калышы да толук мүмкүн. Андай болсо тыңчылыктын түрлүү жолдору менен коркутуп болсо да иштетип койсо болот. Себеби Москвада окуп келген болсо орус тилин жакшы билет. Балким азиядагы казак, өзбек, кыргыз тилдерин да жакшы билиши мүмкүн. Окумуштуулукка кызыккан неме кытай говорлорун, тибет тилин түшүнүп эски иероглифти окуй билет. Демек Азият издеген китептин маанисин чечмелеп окууга да жарашы мүмкүн. Эмнеси болсо да жолу ачылчуудай болуп кубанган Азият Шааны издеп жүрүп акыры тапты.

Азияттын маңдайында монголго караганда казак-кыргызга көбүрөөк окшош караторусунан келген орто бойлуу, чымыр денелүү, токтоо жигит турду. Окумуштуу, окумуштуу десе кагазды тиктеп жүрүп шимилип илмийген, көз айнекчен бирөөнү элестеткен. Бир караганда адамды аңтара-теңтере баа бере алуучу Азият Шааны тиктеп туруп эч нерсе түшүнө албады. Улутуң ким дегенде жөн гана "Алтайлык Хакасмын" деп койду. А эмнеге Шаа Кыргыз аталгансың дегенге -"Хакастардын түпкү теги кыргыздар болгон, ошондуктан тетимди кыргыз аташса керек" деди.

Сүйлөгөндө сөздөрү бир калыпта эч үнүндө эмоция жок, жүзүндө да эмоция жок чыгат экен. Сүйлөп жатканда сүйлөшүп жаткан адамынан көзүн албай тикчийип тиктеп турмай адаты бар экен.

Көпчүлүк адамдар Азиятты тикчийип карай алчу эмес. Тиктеше түшсө жалтайлап кетишчү. Шаа тиктешмей ойногонсуп каректерин да ирмебестен бейкапар тиктеп тура берди. Тескерисинче Азият көзүн тартып алды. Ушул кара тоголок жигиттин карегинде түпсүз тереңдик жатты. Укмуштай улуу сыр жатты. Азият өзү чөгүп өлүүчү мухитти тиктеп тургансып башы катып жүрөгү опкоолжуй өзүнчө "кимге жолугуп калдым" деп ойлой кетти. Бирөөнү жем кылам деп туруп өзүм жем болчу жерге учураган жокмунбу деген ой мээсине кылт дей түштү. "Мен окумуштуу десе кагаз кучактаган арык жигитти элестетиптирмин" деди жылмая.

- Окумуштуу боло элекмин. Балким келечекте чын эле кагаздан баш көтөрө албай жүрүп шимилген бирөө болормун. Азыр иликтөөчүмүн. Илимге киришүү үчүн материалдарды жыйнап жүргөн учурум - деди Шаа адатынча эч кандай Азияттын сөзүнө маани бербеген калыбында. Ал түгүл эски Союздун аймагынан келген "жердешин" көргөнгө кубанганын да билгизген жок. Кытайча сүйлөсө кытайча, орусча сүйлөсө орусча жооп берип жатты.

Жолугушуунун максаты эмнеп деп да сурабады. Эмнеге издедиңиз эле да дебеди. Кандай чечимге келерин билбей калган Азият жөн гана коштошууга аргасыз болду.

Чыгып бараткан Шаа эшикке жете бергенде чыныдагы алманын бирин алып аркасынан далы ортого мелжеп уруп калды эле Шаа көз ирмемде шарт бурулуп алманы шап кармап калды.

Экөө дагы тиктеше түшкөндө Азият;

- Чыгыш күрөшүндө кимде машыккансың? дегенде туңгуюк гана:

- Көп жыл машыгууга туура келген - деп алманы айландыра карап бир тиштеп чайнаган бойдон чыгып кете берди.

Азият табышмактуу Шаа менен дагы сүйлөшүү керекпи же кереги жокпу деп ыргылжың болуп туруп Москвага өтүп барып Шаанын бүтүргөн окуу жайынан ким экендигин аныктап билишим керек окшойт деп чечти.

х х х

"Куюн күтүүсүз өлдү" Фаризат менен Саид дайынсыз жок" деген кабарды алганда Азият башын мыкчып отура калды да: "Бүгүн кайтабыз. Бүгүнкүгө билет тапкыла!" деп бакырып жиберди.

Акчаң да кадыр-баркың да суу кечпей калган учурлар болот. Бу жолу да так ушундай каргыша басты. Азият күнү-түнү уйку көрбөй чабалактаган менен үч күн самолетко билет жок отурду. КМШнын бир да мамлекетине учууга болбоду.

Үчүнчү күнү Ташкентке деп самолетко отурганда да учарына жерден көтөрүлүп, булут үстүнө чыккыча ишенбеди.

Каргыш тийгирдики бул жакка кайдан да шайтан сайып келе калдым эле деп өзүн-өзү тилдейт.

Азиятты туура аэропорттон тосуп алган кара "Мерседес"чабалекейдей зыпылдап, эч жерге токтобой жүрүп отуруп үйүнө алып келди. Шеф келатат деп үрөйлөрү учкан жигиттери дарбазаны ачып коюп тосуп турушкан экен. Машина түз үйдүн эшигинин алдына келип токтоду.

Мурун астыда отурган телохранители жүгүрүп чыгып эшик ачмайын кербезденип отура берүүчү Азият бул жолу машина токтоп-токтой электе эшикти ачып атылып чыкты да тосуп чыккандардын учурашканын алик да албастан үйгө жүгүрө кирип өз кабинетине көтөрүлдү.

- Мен аларды жети катар жер түбүнө түшсө да табам деп кыйкырып жиберди кабинетине кирээри менен.

Бурчтагы дубалга киргизилип орнотулган сейфинин оозу ачып турган. Аны калкалаган картина жерде жатат. Сейфтин ичи каңгырап бош. Сейфте "Бриллиант жыландан" башка да миллион доллардан ашык баалуу бриллиант алтындан жасалган шакек сөйкө кымбат буюмдар бар болчу. Эгер "Бриллиант жылан" ордунда турса ал буюмдарга Азият кейимек да эмес.

Колдорун куушуруп баштарын жерге салган жигиттерине

- Көзүңөр аккырлар. Мен силердин көзүңөрдү оем деп бакырды. Бул бир аргасыз чамынуу болчу. Азият муну түпкүлүгүндө өзү да түшүнүп турду. Ошентсе да оозуна эмне келсе сүйлөй берди. Жанын коерго жер таппай калганда адам дайым ошентет.

х х х

Фаризат бизнеске чындап киришкендей түр көрсөтө баштады. Саидге жолугуп "Эгер мен өзүм башкарган дүкөндү сатып жиберип ордуна көп тармактуу, ичинде бүт тейлөө түйүндөрү бар "Супер маркет Универсам" ачсам экорномикалык абалым кандай болот? Үч-төрт вариантта эсептеп чык" деген баш аягы жок тумандуу тапшырма берди.

Ансыз да Фаризатка кантип жакындоону билбей жүргөн Саид тапшырманы жан дили менен кабыл алып. Жөн эле күнү-түнү иштеп жаткан кишиче суроо үстүнөн суроо жаадырып жаны тынбай калды.

Ишти чойбостон Фаризат дүкөнүн сатыкка койду да өзү сатылат делген чоң имараттарды кыдырып баасын иликтеп кирди.

"Куюндун" тапшыруусу менен аркасынан аңдыгандар Фаризат чын эле ири "Супер маркет Универсам" ачууга ниеттене баштады дешип ишенип калышты.

Өзүнүн дүкөнүн аябай талашып-тартышымыш болуп баасын көтөргөн түр көрсөткөн менен чындап алам деген биринчи кардарга эле сатып жиберди. Азияттын мыкты деген эки юристине он чакты имараттын дарегин берип, эгер сатып алса кандай болот. Баасы. Юридикалык тактыгы. Келишим түзүү боюнча тапшырмаларды берип салды.

Саидди ээрчитип алып өзү шаардагы чоң-чоң универсамдарды кыдырып иш стилдери, товар жүгүртүү жолдору менен таанышып чуркап жүрдү.

Азият жаш колуктусу бекерчиликтен эрикпесин жок дегенде бир нерсе менен алектенсин деп дүкөн ачып берип койгон эле. Кандай ишти болсо да тыкан уюштура билген Фаризат өз ишин мыкты билген сатуучуларды тандап алып дүкөнүнө иштетип коюп өзү болсо товар жүгүртүүнүн жыйынтыгын, түшкөн пайданы гана текшерип турчу.

Эми минтип коммерцияга чындап киришкенин эч ким деле көп эрөөн албады. Алгач бул эмне кылгысы келет деп аяр болушканы менен бара-бара "Эриккен катын акчасын кайда жумшаарды билбей оюна келгенди кылууда" дешип маани бербей калышты.

Так ушундай болорун Фаризат да алдына ала билген. Ал болгон аңдуу азайып тажай баштаганда экинчи планын ишке ашырууга кадам таштады.

Саид экөө лифте он экинчи кабатка көтөрүлүп баратканда үч жолу эмчегин анын каруусуна күтүүсүз тийгизип алгансып тийгизип-тийгизип койду. Бул күнү өзү да турпатын көрсөтө кийинген эле. Саид ансыз да аны карап алган сайын бир тердеп, бир кургап кыйналып келаткан. Сегизинчи кабаттан акыркы киши түшүп калып экөө ээн калганда "Мени өлтүрөсүңбү? Жок дегенде жылмайып карап койсоң боло?" дегенсип жалдырай тиктеди.

Фаризат да көздөрүнөн нур чача Саидди бир карап алды да

- Саид суранам антип карабачы. Мага ансыз да кыйын. Өзүң деле түшүнөсүң да, - деп жаш кыздарча жер карап калды. Саиддей катындардын кылыгын жакшы түшүнгөн эргулга ушул гана керек болчу.

Эгер азыр мүмкүнчүлүктү колдон чыгарсам анда өмүр бою арманда өтөм деп ойлогон Саид шаша эң акыркы кабат болгон лифтеги 16 деген цифраны басты да

- Жаным Фаризат! Сен үчүн өмүрүм садага! Сенин колуңдан бир өөп койсом армансыз өтө элем. Дилдирей сүйлөп каруусунан кармаганда Фаризат да ага ыктай калып, көздөрүн жума ээриндерин тосту.

Чиркин Саид жүрөгү жарылып кетпей кантип аман калганына кийин өзү да түшүнбөй маң болуп жүрдү. Бул дүйнөдө мынчалык рахат алган эместир. Канча аялды өпкөн бирок ошондо Фаризаттын ээриндерине ээрди жаңы тийип искегенде. Жаңы эле тили ымдалышып келатканда оңбогон лифт шуулдап 16-кабатка жетип эшиги ачылып кетип, умсунуп арманда болгондой абал башынан өтпөгөн. Күйүп кетти го чиркин.

Экөө тең чоочуй артка кетенчиктешти. Арытан лифт күтүп турган бирөө ылдам басып келип түштү.

Фаризат биринчи кабатты басты да;

- Кардарларга сиз өзүңүз эле барып сүйлөшүп коюңузчу. Мен кичине өзүмдү начар сезип турам деп Саидтен көзүн ала качып тескери бурулду. Ошол боюнча Саид Фаризатты үч күн көрбөдү. Кетип баратып, "Мен өзүм байланышам. Сиз издеп телефон чалбаңыз" деген.

Саид үч күн уктаган жок. Жанын коерго жер таппай телефондун жанынан чыкпайт. Ал түгүл туалетке баргысы келбейт. Ордунан турса эле Фаризат издеп калчудай кыпылдайт. Үчүнчү күн болуп ал балким мени сынагандыр. Ит болуп башымдан айрыламбы. Ушунчамда куйрукту түйсөмбү" деп ойлой баштаганда Фаризат телефон чалды.

- Саид аке саат ондо бир чоң соода борбордун иш стили менен таанышууга макулдашып койдум эле. Убактыңыз болобу? Сизди кошоала барып, экономикалык жагдайына караса дедим эле - деп үнүн башкача жумшак чыгарып өтүндү. Буга чейин жөн гана саат баланча жерде, баланчанын кабылдамасында мени күтүп туруңуз иш бар деп гана буйрук берип койчу.

- Убакыт болот... болот... кандай кылып... Сөзүн бүтө электе

- Туура саат тогуз жарымда мен сизди өзүм ала кетем. Жолго чыгып туруңуз - деди да трупканы коюп койду.

Тогузда эле жолго чыкты. Күткөн убакта акыркы маркадагы капкара "Вольва" келип токтоду да астыңкы эшиги ачылды. Кара күрөң түстөгү чоң көз айнек тагынган Фраизат рулда өзү экен. Ашыкча сексуалдуу кийиниптир. Саид машинага түшө электе эле көзү кыска мини юпкадан дээрлик бүт көрүнгөн аппак балтырларына жабышты.

Жүрөгү дүкүлдөп деми кыстыга түштү. Үстүндөгү жука кофтадан эмчегинин үрпү кадимкидей тирсийип тиреп бузгалтер тартынбаганы билинип турат.

Саидтин башына кан тээп кайра машинадан чыга кычкысы келди.

- Кандайсыз Саид аке?! - деди Фаризат жаркылдай күлүп. Кара күрөң көз айнегинен көздөрү көрүнбөдү.

- Жакшы Фаризат... Жүрөбүз - деди үнүн пасыраак чыгарып. Фаризат жакты көз кыйыгы менен да караганга батынбады. Ичинен "Бул катындын максаты эмне? Менин мээме кан куюлсун дегенибиз. Же чындап эле сынап жатабы? Бүгүнкүсү ашыкча го" деп ойлоду жол боюн максатсыз карай.

Зыпылдаган машина шаар четин көздөй бурулду. "Биз каякта" деп ойлогон Саид кайра "Машиналар көп жүргөн жолдордон качып айланып барайын деген го" деп койду. Магнитафондо жумшак музыка. Акырындан Саид да өзүнө келип карманып "Корксо да кой өлөт. Коркпосо да кой өлөт. Кепти кандай баштасам. анча-мынча жол ачылган соң ары же бери кылайын. Кылыктанышып, кысынышкандай бул жаш кыз эмес да. Мен жаш жигит эмесмин. Болор иш болуп калды" деген чечимге келди да.

- Фаризат өткөндө мен өзүмдү өзүм кармана албай кетип Сизди жаман абалга калтырдым. Кечирип коюңуз?!

- Сиз мени сынайын дедиңиз беле?.. Мага деген эч сезимиңиз жокпу?..

- Жо-о жоок... Фаризат андай түшүнбөңүз. Мен ошол сизге деген таза сезимиме ээ боло албай...

Аңгыча машина бак-шактуу короого кирип барып токтоду.

- Биз кайда келдик Фаризат?

- Аны көрөсүз! Фариза сырдуу жылмайды да - Түшө бериңиз. Эч нерседен кам жебеңиз. Бул жерде сиз экөөбүздөн башка эч ким болбойт - деди.

Бул жеке менчиктеги мейманкана болчу. Мындай жолугушууну уюштурууга Фаризат үтүр, чекитине чейин ойлонуп так иштеди. Бүгүнкү күндү тандаганы да бекер эмес. Кайда болсо куйруктай ээрчип аңдыган Куюндун көзүн жазгырууга эң оңтойлуу шарт түзүлдү.

Азияттын экинчи аялы бала-бакырасы менен эс алууга санаторияга кетип жаткан. Аларды алпарып жайгаштырып, бейкуттугун, бүт камылгасын түзүп бериш Куюндун жеке милдети болчу. "Азият кетип жатып "Өзүң барып жайгшаштыр. Жолдо ар кандай болобу. Балдарга сак бол" деп тапшырган. Бүгүнкү күндү астына ала билген Фаризат. Биринчи байбичесин да так ушул күнү алыстагы төркүн төсүнө барып келүүгө көндүрүп койгон. Баалуу белек-бечкек берип. "Көптөн бери бара элексиз. Барып келбейсизби. Карагандары, карманар-тутунары эле сиз болосңуз.." деп эпилдеп, жепилдеп так ушул күнгө даярдаган.

"Куюнга" болсо эки күн мурда саат онго Универсамдын жетекчилери менен жолугушайын дедим эле макулдашып кой деп тапшырма берген.

"Куюн" эртең менен сегизде ондогу жолугушууга макулдашып койгонун, өзү коштоп бара албасын. Анткени санаторияга балдарды коштоп барып, эки күн кармалып каларын айтты да шашылыш жөнөп кетти. "Куюн" улуу байбиченин төркүнүнө барарын билген эмес.

Арадан бир саат өтпөй ич-арага көз салып турууну "Куюн" тапшырган жигит Фаризатка чуркап келди да "Эже төркүнүнө барам дейт мен эмне кылышым керек. Куюн мындай деп айткан жок эле" - деди шаштысы кете.

- Өзү бара бербейби... Такси таап берип койбойсуңбу - деди Фаризат атайлап сыр бербей.

- Кантип. Андай болбойт да.

- Анда базада иштегендерден ал. Базада иштеген коопсуздук кызматындагылар үйдөгү коопсуздук кызматына келип иштегенге өзгөчө абалдан бөлөк учурда акылары жок болчу. Экинчиден аларга "Куюндан" бөлөк адам команда берип башкара да алмак эмес. Үйдү сыртынан кайтаргандар да Фаризат бир жакка чыкса коштоп жүрүүгө акысы жок эле. Тигил айласы кете;

- Сиз эч жакка чыкпайт белеңиз? - деди. Анткени "Куюн" Фаризатка көз сал, саат ондо жолугушусу бар. Кошо машинасын өзүң айдап бар. Эртең дагы бир жерге барат экен. Ал жакка да өзүң кошо бар деген.

- Менин саат ондон жолугушуум бар. Эгер бириң да бошобосоңор машинаны өзүм деле айдап барып келем. Көп болсо эки сааттык жолугушуу. Эртең дагы бир жолугушуум бар. Бир сааттык - деди бей капар.

- Эртең мен келип калмакмын. Эжени жеткизип коюп кайра качан алып кетеримди такташып алып түндөп келе берет элем.

- Анда бара бер да.

Тигинин башка аргасы жок болчу. Эшке чыгып кетип кайра келди.

Кейпи "сотка" менен "Куюнга" телефон чалып сүйлөшсө керек.

- Мен эжени алып кеттим. Кайра түндөп келип калам - деди да жөнөп кетти.

Ал кетери менен Фаризат өзүнүн магазиндеги экономист болуп иштеген өңдүү, бойлуу кызына телефон чалды да саат ондо Универсамдын директорунун кабылдамасына бар да кайсыл фирмадан келгениңди гана айт. Аты-жөнүңдү айтпа. Калган ишти мурдагы сүйлөшкөндөй жүргүзө бер деп тапшырды.

Кызга жанына сатуучу болуп иштеген жигиттерден бирди ээрчитип алып, барып Универсамдын иш стили, товар жүгүртүүсү, экономикалык абалы менен таанышып. Эртең даяр информацияны мага бер деген.

Минткен себеби Куюн "сотка" менен кайдан болсо да кабылдамага телефон чалып иш боюнча убадалашкан фирмадан кишилер келдиби деп текшериши толук мүмкүн эле.

Чындыгында ошондой болду. Саат ондон 20 минута өткөндө телефон чалды. "Ооба келип кирип кетишкен. Али чыгаша элек" дегенди укканда, тынчтанып калбай "Кандай кишилер" деп сурады. Секретарша суроого таң кала түштү да. "Кымбаттуум мен бул жерде кирген чыккан кишилерди сүрөттөп бериш үчүн отурган жокмун. Ошондо да кичипейилдикке айтып коеюн узун бойлуусунан келген өтө сулуу келин жана шыңга бойлуу сулуу жигит" - деди да телефонду коюп койду. Куюн даана тынчтанды. Фаризат менен Саид деп ойлоду.

Бул маалда Фаризат менен Саид мейманканага жаңы жайгашышып али шампан ачыша элек болчу.

Иштин мынчалык чукул бурулушун күтпөгөн Саид жакшылап ой жүгүртүүгө да жарабады. Мейманкананын ээси сулуусымак келин ийилип тозуп алды да,

- Баары сиз айткандай. Эгер мен керек болуп калсам мына бул кнопканы басып коюңуз. Сиздердин тынчыңыздарды эч ким албайт -деди да чыгып кетти.

Эки кишилик стол үстү мыктап жасалгаланыптыр. Түрлүү ичимдик. Түрлүү жемиш. Түрлүү суусундук. Түрлүү салат. Экинчи бөлмөсүндө эки кишилик аппак мокровый шейшеп салынган диван. Ваннасы, ажатканасы менен. Үй ичи аябай жасалгаланган. Түстүү телевизор, музыкальный центр. Жумшак музыка чыгып турат.

Тигил аял чыгып кетери менен үйдү бир карап алып, баарын баамдаган Саид сүйлөйүн деди эле көз айнегин алып стол үстүнө койгон Фаризат колу менен анын оозун баса ыктады да

- Эч нерсе сүйлөбөй эле коюңузчу - деп көздөрүн жума ээриндерин тосту.

Башка башка бирок аялзатын ыраазы кылыш жашынган Саид чыныгы устат болчу. Махабат рахаты, төшөк рахаты тууралуу окубаган да китеби калган эмес. Өзүнүн керт башына да куудай бул жагынан аябай берип, сулуу өңү шыңга боюна жараша башка эркектик мүчөсүн да төп келиштирген эле. Өмүрүндө далай сулуу менен болуп махабат кумарын шимип келатып, биринен да "Сен мени ыраазы кыла албадың" деген каймана сөз да укпаган. Тескерисинче далай сулуулар Саид менен бир жолу жаткандан кийин дагы бир жатыш үчүн отко-сууга түшүүгө даяр болушчу.

Түнү түшүнөн. Күнү эсинен кетпеген Фаризат үчүн чиркин Саид чапчылып кеткиче иштеди го. Көптөн бери эркек көрбөй буулугуп калган Фаризат да балыктай туйлады. Өзүн такыр жогото эси ооп көп учурда Азияттын атын атап Саидге жалынып жалбарып жатты. Өмүрүндө биринчи жолу Азияттын көзүнчө чөп салышы эле. Өмүрүндө биринчи жолу ала жипти атташы эле.

"Жаратылыш кудай. Анын астында баарыбыз алсызбыз" деп тегин айтылбайт. Фаризат мынчалык эркек кумарына качан канарын жыргаганын да унутуп калыптыр. Арадан беш саат кантип жылт этип учуп кеткенин экөө тең билбей калды.

Канчалык ажырашкылары келбесе да убакыт деген шаштыра баштаган.

Ваннага жуунуп өзүн ирээтке келтирген Фаризат,

- Жаным кетели. Убакыт ансыз да кеч болуп кетиптир. Мен көп болсо үч саат деп пландадым эле, биздин келгенибизге беш саат болуп кетиптир дегенде Саид үнсүз ваннага кирди.

Саидди эртең мененки салып кеткен жерден түшүрүп жатып,

- Мен өзүм кабарлашмайын сиз телефон да чалбаңыз. Издеп да барбаңыз - деди үнүн токтоо чыгарып.

- Фаризат мен эми сени көрбөй кантип жашайм? .. Жалбара сүйлөдү Саид.

- Саид мага эле оңой дейсиңби. Туура түшүн. Эгер биз сак болбосок экөөбүздүн башыбыз тең топудай эле ыргып кетерин билесиң го... дегенде эсине келе түштү да,

- Макул. Күтөм. Күт десең кылым болсо да күтөм, - деп көздөрүн жашылданта кала берди.

Фаризат шашыла баштады. Убакыт күтпөйт болчу. Саид менен эртесинде кайра мейманканадан жолугушту.

Саид өлгүдөй корккон Куюндун жок экенин, деги эле Азияттын бөрүдөй жигиттеринин баары сыртта жүргөнүн укканда өзүнчө эрдемсип калган.

Анын үстүнө Фаризаттын "Чыныгы эркек экенсиң. Мен Азияттан бөлөк эркек жок деп жүрсөм сендей шумкарлар да бар турбайбы. Эркиндик анан байлык гана жетишпей жүргөн экен" деген мактоолорун укканда төбөсү көккө жете толкунданды.

Кечөө эле эчкимдин колу жетпестей, бул дүйнөдө жалгыз гана Азият рахатын көрүүгө буюргандай болгон сулуунун кучагында эркелөө ийгилиги башын ого бетер айлантып турганда Фаризат үрөйдү учурган сунушту айтып салды.

Фаризаттын колунда бир топ байлык бар экенин билчү, бирок ал опоңой эле өзү менен кошулуп колуна өтүп кетери жөнүндө ойлогон да эмес.

- Миллионго чукул накта доллар бар. Дагы орточо баада сатсак миллиондун аржак-бержагы болчудай баалуу буюмдар бар. Эң башкысы бери дегенде 15-20 миллионду чапчый турган бриллиант жылан бар. Качанка Азияттан бүрүшүп коркуп, айдаган жагына басып өзүңдүн кызыкчылыгыңды ойлобой жүрөсүң. Эгер чет өлкөгө жылт койсок экөөбүздү эч ким таппайт. Тил жагынан деги кыйналбайбыз. Акча болсо баары болот. Өзүбүздүн чакан фирмабызды ачып алабыз да чардап жата беребиз. Жыл сайын дүйнө кыдырып сайран курабыз. Ак сөөктөр эс алган жайларда эс алабыз. Башкысы экөөбүзгө тең башка улуттун өкүлдөрү деген, аты-жөндөрүбүз да башка документ табышыбыз керек. Анан эр болсо бизди бирөө таап көрсүн...

Саид жооп айта албай мукактанып калды. Ал түгүл кубарып да кетти.

- Эмне коркуп кеттиңби. Эгер корксоң ачыгыңды айт. Анда ушунчабызда бири-бирибизден кол үзүшөлү. Анткени Азият келсе анын көзү төртөө экенин билесиң. Кичине эле шегибизди билсе экөөбүздү тең кумурскадай гана ушалап салат.

- Кеп корккондо деле эмес. Мындай ишти терең ойлонуп жасаш керек. Жаш кыз менен жаш балача азыр экөөбүз кол кармашып качалы. Азияттын шимшүүлөрү эртең 200 км жүрө электе кармашат да өзүң айткандай экөөбүздү мышык чычканды эрмектегендей эрмектешет. Беш күнкү жыргалчылык үчүн өмүрдү сатып кереги барбы? Тамекисин терең соро тартып токтоо сүйлөдү.

Чыны Саид коркок жигиттерден эмес эле. Кантсе да тыңчылык жогорку мектепти бүтүп бир топ чет өлкөлөрдө иштеп калгандыктан жеңил ойго берилчүлөрдөн да эмес. Көгүш одеялдын үстүндө энеден туума жылаңач суналып кыры менен жаткан Фаризаттын сулуулугу менен тумандай көп акча акылдан адаштыра кытыгылап жатты.

Фаризатга Саиддин токтоо сүйлөгөнү жага түштү.

- Туура! Ойлонуш керек. Мен муну бүгүн эле чече салган жокмун. Мындай ойго келгениме ого көп болду. Керек болсо сени биринчи көргөндөн эле түрлүү жолдорду ойлой баштагам. Саид "Чын элеби. Кантип элде. Ушунуң ашып кетти го" дегенсип жалт карады.

- Буга ишенсең, ишенбесең өз эркиң. Азият мени акчасынан мурда да бийлигинин күчүнө салды. Барымтага сатып алган буюмдай гана мени баш кесерлерден сатып алды. Кийин билсем мага жетиш үчүн бүт өзү уюштурган экен. Өзүңдөн 29 жаш улуу адамга, үчүнүчү аял болуп зордук менен тийсең. Сени менен тиесиңби-тийбейсиңби. Каалайсыңбы-каалабайсыңбы деп да адам катары санап эсептешпесе. Жүрөктө так калат да.Туура, кудай турат аябай эле эркелетип, кийбегенди кийгизип, ичпегенди ичкизип катуу сөз айтпай келет. Ошондо да түрмөдөгү адамдаймын. Өз алдымча жок дегенде аялдардан тааныш күтүп сырдаша албайм. Кайда болсо кайтаруудамын. Бассам турсам артымдан аңдуу. Мындай жашоодо качанка чыдап жашоого болот. Ошондуктан өз алдымча даярдана баштагам.

Саид унчукпай угуп отурду да ичинен "Мунуку да туура" деп койду. Фаризат ордунан туруп шашпай кийине баштады.

Чиркин эмне деген буттар. Эмне деген көкүрөк. Тим эле мыкты скульптор кол менен чегип жасагандай. Шилекейин жута тамшанып койду. Бир ашык жер жок.

- Ойлон. Ойлон да жообуңду айт. Куюндун көзүн тазалашты өзүм алам. Сейфти ачканды кантсе да эркек эмессиңби өзүң бүтүрөөрсүң. Менин оюмча Түркия аркылуу Канадага же Австралияга чыгып кетсек деп ойлойм. Экөөбүз тең түрк тилин мыкты билебиз. Болгону мени кыйнаганы" кантип паспорт табабыз?" деген суроо.

- Документ табыш татаал деле маселе эмес - деп койду Саид кайра жаңы тамеки тутантып жатып.

- Эмнеси болсо да ойлонуп көр да жообун айт. Эртең жок бүрсүгүнү телефон чалам, эгер менин оюма кошулсаң, "Баары жайында ишти баштай бер" деп гана кой. Өзүң менен ашык жүк алба. Бир сыйра киймиңди кийип ал. Калганын керектүү жерден сатып алабыз.

Анан түшкү саат 12де сейф ача турган жарактарыңды алып түз үйгө кел. Тыштагы дарбазаны кайтаруучуларга айтып коем. Эч бейкапар кире бер. Азыр болсо мен өзүмчө кетейин. Сен такси менен жетип ал" - деди да бир тутам акчаны стол үстүнө таштады. Саид акчаны көрүп оңтойсуздана түштү. "Өзүмдө деле бар дейин" десе акчасы жок. Балким мейманканага да төлө деп калсачы.

- Акчаны тим эле койбойсуң да...

- Майда чүйдөңө керек болуп калышы мүмкүн. Алыс жолго чыгууга даярданыш да керек болуп жатпайбы. Баса мейманкагага толук төлөнгөн. Убара болбо - деди да али да кийинбей шейшепке оронгон боюнча отурган Саиддин көзүнөн өөп коюп шартылдай басып чыгып кетти.

х х х

Куюн келери менен үй ичин, Азияттын кабинетин текшерди. Эч өзгөрүү болбоптур. Өзүнүн жашыруун койгон белгилери калыбында туруптур. Фаризат үч күндө кайда жүргөнүн иликтеди. Баары жайында. Иш менен тынбай жүргөн экен. Узак жол жүрүп машинада урунду болуп чарчаган эме уктап алууну чечти. Өзүнүн бөлмөсүнө барды да душка шашпай жуунуп чыгып, мемирей уйкуга кетти. Ушул боюнча кайра ойгонбой каларын билген жок.

Убадалашкан күнү эртең менен Фаризат Саидге телефон чалды. Саид телефонду алары менен "Баары жайында. Ишти баштай бер" - деди. Фаризат башка эч нерсе сүйлөбөстөн трупканы коюп койду. Саид Фаризат кетери менен эле анын чеңгелине оңой менен чыккыс болуп түшкөнүн түшүндү. Эгер Фаризаттын тилине кирбей кыйшаңдаса "Мага көз артып сөз ыргытып жүрөт" деген сөздү Азият келгенде айтса Саидден эч ким себебин сурап чынбы-төгүнбү деп отурбайт. Жөн гана жок кылып коюшат. Балким Азият келгиче деле Куюнга "Менин жанымды койбой жүрөт тынчытчы" десе деле жарыкчылык менен кош айтышышы мүмкүн. Булар үчүн кишини дайынсыз кылып коюш, өзгөчө Саиддей аягы сай таппагандарды жоготуш жан кейитпеген көнүмүш иш. Астында эки гана жол турду. Көздү жуумп Фаризаттын тилине кирип эсепсиз байлыкка ээ болуп качып кетүү. Же жеке керт башын коргоп жалгыз кастюм шымы менен үч көйнөгүн көтөрүп качуу.

Бар тобокел деди. Байлыкка да сулуу катынга да ээ болуу кызыкчылыгы азгырды. Фаризат Саиддин жообун угары менен ишке киришти. Куюн уктаганы жатканын. Эгер шашылыш иш чыкпаса тынчымды албагыла деп үй ичин жыйнап жүргөн кызматчы келиндерге айтканын угары менен "Мен да өз бөлмөмдө тынч отуруп иштешим керек. Силер калган ишти эртең жасагыла" - деди да тигилерди кетирип жиберди.

Иш бөлмөсүндөгү сейфинен пистолетин алып чыкты да башына "глушитель" такты. Өзү чачын түйүп жынсы шым куртка кийди. Шкафтын ичинен газ толтурулган балонду алып чыгып Куюн жаткан бөлмөгө барды да балондун башына күн мурунтан тагылган ичке түтүктү бөлмөгө телефондун проводу киргизилген тешиктен акырын киргизди. Куюн бул провод киргизилген тешик демейдегиден чыпалак баткылдай кеңейип калганын байкаган эмес. Ичке түтүктү туура ак шакекече болгон белгиге чейин киргизди да газды кое берди. Балким Куюн ойгонуп кетип чыкса анда атышка туура келмек. Ошондуктан пистолетин дайындап бир саат сыртынан кайтарып отурду. Баары тынч өттү. Бөлмөдөн чыккан да кирген да абаа жок болчу. Астына ала фортучкасынын сыртын жаап таштаган. Чарчап келген неме аны да байкабады. Жаны жер тартып карайлай жаткыча шашты. Бир сааттан кийин барып балонду караса бошоп калыптыр. "Желмогуз Куюн эмес шайтан болсоң да жайыңды тапкандырсың деп балонду түтүгү менен кошо чыгарып алып кабинетине алпарып кайра ордуна катты.

Ошентсе да сактык үчүн текшерип ички телефондон чалып көрдү эле жооп болбоду. Барып эшигин тартса ичинен бекитпептир. Ачары менен газдын жыты мурунга урду. Мурдун баса дем албастан барып, терезени чоң ачып жиберип бөлмөнү желдетти. Куюн эчак эле түбөлүккө мемиреген экен. Мойнунун күрөө тамырын кармаса какмак түгүл денеси муздайын деп калыптыр. Бөлмөнү шамалдатып газдын жытын кетирди да такыр шектүү жыт калтырбаш үчүн кагаз жагып туруп артынан арча түтөтүп койду. Куюнду болсо кымтылап жаап, "Уктай бер. Далайдын канын ичтиң эле. - деди да өзү шашылыш даярдана баштады. Бир чакан чемодан гана кийим алган. Документтер даяр. Куюн айдап жүргөн "Максимканын" документи, эки номери бар болчу. Жолго "Максимка" менен чыгууну туура көрдү. Түндө келип гараждагы машина ондогон мастерлерге бир сыйра текшерип карап чыккандан кийин айдап келип койгула деген экен. Эртең менен саат 10до бары жайында деп токтотуп кетишкен. "Максимканы" айдоого Фаризаттын эки номерге тең ишеним каты бар болчу.

Акча, баалуу буюмдарды салыш үчүн атайын өзгөчө кулпусу бар өзү темир, сырты булгары колго көтөрүүчү сейф өңдүү чакан дипломатты дайындады. Туура саат 12 дегенде Саид жетип келди. Өңү бозоруп кичине корккону билинип турат. Татынакай кийинип алыптыр. Көзүндө кара көз айнек. Алактап коркконум билинбесин десе керек. Кирери менен

- Куюнду... деп аржагын айта албай мукактанды.

- Уктап жатат...

- Эмне дейсиң.. Кантип...

- Чочуба. Түбөлүккө уктап жатат, деп Саидди кыса кучактап туруп оозунан соро өөп койду. Саидге бул чоң дары эле.

Саид сейф ачкандын чоң мастери экен, темирди тешкен тешкич, араасы менен ала келиптир. "Кимдир бирөөлөр келип калбас бекен" деп ууруга киргенсип чоочулады эле да Фаризат ички телефон менен "Өзүнүн жеке уруксаты болмойун үйгө эч ким кирбесин, деген катуу тапшырма берди. Сейф ачылганда Саиддин көзү таңгак-таңгак долларлардан өттү. Баалу буюмдардын баркын түшүнчү эмес. "Сен долларларды сал" деп Фаризат тиге дипломатты карматты да өзү баалуу буюмдарды, каропкадагы бриллиант жыланды өзүнчө дипломатка салды. Көзү алактаган Саид "Бриллиант жыланды" көрөйүнчү деген да жок.

Саат 1.30да кочкул кызгылт "Максимка" дарбазадан чыгып кетти. Эшик тоскондор рулда Куюн отурабы же башкабы байкоого да үлгүрбөй калышты.

Куюндун өлгөнүн, Фаризаттын дайынсыз жоголгондугун эртеси эртең менен келген үй кызматчылар айтышты. Ага чейин үйгө эч ким даап кире алган жок.

Баарын күндүз, чаламандын чак түшүндө жасаса эч шеги жок бүтөрүн Фаризат астына ала пландаган.

Чабалекейдей зыпылдаган "Максимка" шаардан чыгып, Чыгышка бет алган чоң трассага түшкөндө;

- Кайсыл тарапка бет алдыңыз мырзам. Билсек болобу - деди Фаризат Саидге жодурай карап.

- Биз бүгүн түндөп жүрүп отуруп эртең менен Алматыга жетишишибиз керек.

- Ого... Сизди түз эле мени Америкага алып жөнөйт го дептирмин...

- Америка... Америка... ал качанкы Америка. Америка карыды. Чыгышта Гонконг, Тайван, Малайзия өңдүү укмуштуу жаш өлкөлөр бар.

Саид "Максимканы" рахатка батып айдап келатты. Мына ушундай машиналуу болсом деп канча эңсечү эле. Өзүнүн эски "Москвич-412син" Фаризаттын "Вольвасына" түшкөндөн кийин карагысы да келбей калган.

Кенен трассада машина 160-170 менен баратса да рулга күч келип катуу жүргөнү сезилген жок.

Саиддин машинаны мыкты айдарына, деги эле тыңчынын мектебин бүткөндөр кандай техника болсо да шайтандай айдарына ишенгендиктен Фаризат көп кам жебеди.

- Мен да эки күн жөн жатпадым. Саид сөзүн улады. Жолдон көзүн албаган калыбында. Кичинекей башымды болушунча күн-түнү кубалап иштеттим. Азият экөөбүздүн качканыбызды угары менен бизди кантип кармоонун планын түзөт. Ишти, бизди кайдан издөө керек дегенден баштайт. Биринчи орунда Пакистан, Түркия, Араб мамлекеттери. Англия, Италия, Америка Канада турат. Анткени экөөбүз тең түрк, фарс, араб тилдерин билебиз. Сен англис, француз тилинде сайрайсың. Демек аталган мамлекеттердин бирине жашынган болобуз. Менин баамымда бизди Монголия, Кытайдан издеш Азияттын башына да келбейт. Биз алгач Монголияга өтөбүз. Андан Кытайга андан Гонконгго. Калганын бара көрөбүз. Буюрса түндөп жүрсөк эртең мененки саат 7лерде Алматыда болобуз. Саат 10дон баштап мен казак, сен казашка болосуң. Документ бир саатта даяр болот. Сүрөтүбүз бир саатта даяр болот. Бир саат тамактанабыз. Эки күндөн кийин эркин бизнесмен болуп Уланбатордо же дагы бир чакан шаарчада жүрөбүз.

Фаризат барын унчукпай укту да. "Тынч сазда шайтан уялайт" дегендей мында жаткан экен го" деп ойлоду. Өзүнүн планы кандай да болсо Түркияга өтсөк андан аркысын көрөрбүз деген. Азыр таразалап көрсө Саиддики жөндүү көрүнөт.

- Сенин башың иштерине ишенгем да туйгунум деп чын дилден эркелей сүйлөдү.

- Абайла, алтыным! Машина 180 км менен барат, - деди Саид.

Учкан куштай зымыраган "Максимка" улам бир жеңил машинаны зуу-зуу артка таштап чыныгы "Король дорога" экенин көрсөтүп баратты.

х х х

Азият Фаризат менен Саидди алты ай бою издетти. Атайы жалданган 20 тынчы улам бир мамлекетке өтүп шимшип жүрүштү. Дайындары жок. Сууга чөккөндөй жоголушту. Ушул жарым жылда Азият кадимкидей карып кетти. Барган сайын Фаризатты сагынчу болду. Аны сүйгөнүн, "Бриллиант жыландын" арбоосуна алдырып аны көңүлүнөн чыгарып койгонун, эми минтип колдон учкандан кийин билди. Аларды издетем деп чачыла берип жүгүртүүдөгү байлыгы өксүдү. Фабрикасы иштебей туруп калды. Өнөктөш фирмалар биринин артынан бири чыгып кете баштады. Минте берсе колдо бардын баарынан айрылып, жалгыз коколой башы каларын билсе да издөөнү токтотподу. Көзүн жумса Фаризат менен "Бриллиант жылан" түшүнө кирет. Ойгонгон сайын Азият ызаага буулугат. Какчыйып арыктап да кетти. Аялдары такыр көңүл бурбай калышты. Балдары баш болуп ар кимиси өздөрүнө тиешелүү дүйнө байлыктарын Азияттан коруй башташты. Ал түгүл улуу аялы менен балдары чогулуп келип, кайдагы бир сойкуну издетип ушунча дүйнө чачып жатканына ачык нааразы болушту эле. Азият "Силерге тиешелүү энчиге тийбейм. Калган байлыгым бүт түгөнгөнчө издетем. Анда да табылбаса өзүм жөө калсам да колума таяк алып издейм", - деп көгөрүп койду. Ушундан кийин ага кийлигишпей да калышты. "Бир жерде Фаризат Саид менен рахатка батып жатса керек" дегенди ойлогондо тирүүлөй өрттөнүп секирип-секирип кетет. Күн-түнү кабар күтүп, өзү чалып телефондун жанынан кетпейт. Тыңчылары чын дилден издеп жүрүшсө да кээде өзүнчө ишенбей кетет. Саид менен Фаризат аларды акчага сатып алып жөн эле издемиш болуп жүргөндөй арам ой пайда болуп жанын коерго жер таппайт. "Сениби Африканын токойлорун да тинттирем" дейт жер тепкилей. Дегеле эч ким мынчалык бирөөлөргө издөө салбаса керек.

Бул издөө эмес эле өзүн-өзү тозокко тирүүлөй куйкалоо экенин Азиятка эч ким айткан жок.

х х х

Шаа Азият менен жолугушкандан кийин түпөйүл ойго түштү. "Азият дегениң ким? Эмне үчүн мага кызыкты? Эмне үчүн аны кытай легендаларын, фольклорун, кытайдын өткөн кылымдардагы сырдуу дүйнөсүн изилдегендер кызыктырат? Андай эле кызыккан экен нак кытай окумуштууларынан эмне жалдабайт?

Азият жөнүндө иликтей келгенде чоң бизнесмен экенин. Кытайдын Кашкар өңдүү чоң-чоң шаарларында соода түйүндөрү бар экенин укканда ого бетер таңданды. Бизнесмен соодагердин фольклор менен кандай тиешеси бар деп. Мунун артында кандайдыр бир сыр бар экенин туюп турду.

Шаа Кашкарлык Кирсан аттуу калмак жигит менен жакшы тааныш болчу. Кирсан газетада иштөөчү. Өзү криминалисттик хрониканы алып барчу. Шаага Кирсан Азият жөнүндө күтүүсүз жаңылыкты айтып берди. Азияттын Хэ Чан аттуу жигити Кытай легендаларына, фольклорго кызыгып изилдеп жүрчү экен. Кирсан менен жакын тааныш да болуптур. "Бриллиант жылан" жөнүндө жазылган укмуштуу китеп бар дейт. Кантсе да журналист эмессиңби уккан, көргөндөр болобу иликтей жүр деп суранган да экен.Тилекке каршы күтүүсүз өлүптүр. Эмнеден өлгөнүн текшергенде сол далысынын астынан бармак басым көгүш тактан бөлөк эч нерсе табышпаптыр.

Чан өлөрүнөн бир жумача мурун Ли аттуу легенда, фольклорду кыйын билген, Тибет медицинасында түшүнүгү бар адамга жолукканын айткан экен. Көрсө Ли да "Бриллиант жылан" жөнүндө кызыгам, укканым бар деген имиш.

Шаа Кирсан менен башка бул темада сүйлөшпөөнү туура көрдү. Эгер өзү да "Бриллиант жылан" жөнүндө кызыгарын ачыкка чыгарса ишти теңирден тескери бузуп алышы мүмкүн экенин учурунда Кадыр акеси жакшы эле үйрөткөн.

- "Бриллиант жылан" жөнүндө мурда укпаптырмын. Балким чын эле мыкты легендадыр. Мен тибет медицинасындагы чөп менен, укалоо менен дарылоолорго кызыгам. Анан тибеттеги көзү ачыктык жөнүндөгү легендалар кызыктырат. Балким Лиге жолуксам ушул темада кызыктуу бир нерсе табат белем деп койду кайдыгер гана.

Чандын сол далысынын алдындагы сырдуу кара так жөнүндө угары менен жүрөгү зырп дей түшкөн. Ли менен жолугушар күн алыс эмес экенин сезиминде туйду. Ал баягы өзүн Кыргызстанга издеп барган кытай экенин да билди. Кытайга келгенде быягы Кыргызстандан алган дарек боюнча Ли иштеген фирмага барса Ли иштен чыгып кеткенин кайда жашаар дарегин билишпесин айтышкан. Ошентип Лини жоготуп алган болчу.

Азияттын шашылыш мекенине кеткенин укканда өкүнүп калды. Эгер көзүн тапса бул акча мешогундагы бизнесмендин байлыгын да бийлигин да өзүнүн кызыкчылыгына пайдаланса болот беле.

Кайра Азиятка жолугуп тамырын терең тартсамбы деп чечти. Арадан айча убакыт өткөндө Кирсан телефон чалып "Баягы Лиге жолуктум. Чын эле тибет көзү ачыктары жөнүндө, медицинасы жөнүндө укмуштарды билет экен. Өзүнчө эле жаткан энциклопедия. Сен жөнүндө айтсам кызыгып калды. Азыр ден-соолугу жакшы болбой айылда экен" деп дарегин берди. Көрсө Линин бир коммерсант баласы чоң чатакка кабылып ал жөнүндө Кирсан изилдеп жазам деп күтүүсүз жолуккан экен.

Шаа менен Ли жолугушканда эле бири-биринин ким экенин түшүнүштү. Оорумун деп төшөктө жаткан Ли ыргып тура калды. Шаанын алдында териси сөөгүнө жабышкан арык чокчо сакалы бар кичинекей чал турду. Кичинеге тикирейе тиктешишти. Көздөр ирмелбеди.

- Мен сенин акыры келериңди билгем - деди Ли токтоо.

- Мен да сени акыры табарымды билгем - деди Шаа. Экөө дагы үнсүз тиктешип турушту.

- Сен китепти мага бер? Анткени карыдың. Китеп сырын ачууга менин гана мүмкүнчүлүгүм бар. Адамзаттын тарыхындагы ал эмне деген укмуш сыр чечели. Мен сенин укум тукумуңду да бул ачылыштын себепкерлери катары кошойун. Китеп сырын чечкенден кийин "Бриллиант жыланды" издөө түйшүгү турганын билесиң да. Көп тырыша бербе. Өзүң да оорулуу болуп калыпсың. Карасам кайгы тартыпсың. Анын кесепети сөөктөшүп айыккыс дартка чалдыгыпсың. Муну өзүң да жакшы түшүнөсүң, - деди Шаа.

Бул бир бири-бирине алдоого жасалган куру далалат эле.

- Китеп менин укум-тукумумдан бери келаткан улуу сыр. Байлык. Сен болсо ортодо жолуккан китепке эч тиешең жок табакташсың. Ошондуктан китепти сен бер мага. Ал эми сырын ачууга мендеги ден-соолук жетиштүү. Керек десең "Бриллиант жыландын" да дарегин билем. Демек, мендеги таразанын ташы оор - деди Ли.

- Китепти мен ушул жердин түбүндөгү айылга чейин издеп келген соң албай койбойм. Күчкө салсам да алам. Өзүңдү кыйнабасаңчы. Аз күн болсо да жарыкчылыкта жашаганың оң го деген сөзүн бүтө электе шуу секирген Ли Шаанын үстүнөн учуп өттү. Шаа жатакалганга араң үлгүрдү.

Линин бир башкача архитектурада төбөсү бийик тоголок курулган үйүнүн ичинде кармаш башталды. Бул кармаш адамдардыкына эмес эки ок жылан бири-бирине түйүлө секирип жатканга окшогон тири укмуш кармаш болчу. Улам убакыт өткөн сайын Ли чарчай баштады. Анын үстүнө акыркы эки айдан берки муундарындагы оору да күчүн алып койгон эле.

Канчалык картаңдык куулукка салайын десе да Шаа алдырбады. Кайра улам күчөп баратты. Ченемсиз мыкты машыгуудан өткөнү көрүнүп турду. Акыры максатына да жетти. Омуртканын талуу түйүнүнө урулган бармак Лини кыймыл күчүнөн ажыратып шал кылып койду. Акыл эси, тили кадимкидей, болгону буттары, колдору кыймылдабай шалак жерге кулап түштү. Маңдайына чөгөлөй отурган Шаа,

- Мен омурткаңды кайра ордуна салганды да билем. Эгер жан керек десең китепти бер - деди.

Көздөрү чекчейген Ли өзүн өзү өлтүрөйүн десе колдору да буттары да кыймылдабайт.

Мындай мертинүүдөн омуртка ордуна келбесин эгер ордуна келген күндө да буттары өмүр бою шал болуп колдору гана кичине-кичине кыймылдарын Ли жакшы билчү. Ошондуктан үн дебеди.

- Чал жок дегенде балдарыңды ая. Алардын балдарын ая. Жакшы көргөн кызың бар экен аны ая - дегенди укканда Ли чыдамы кетип баратканын туюп тилин астыга сунуп туруп болгон күчү менен тиштегенде тилинин жарымысы бычак менен кескендей кесилип түшүп калды.

Башка жол жок экенин түшүнгөн Шаа кыйналбасын деп эки күрөө тамырын басып койду.

Үйдү үч көтөрө издесе да эч нерсе таппады. Демек китеп балдарында болушу мүмкүн. Бул жака келерде Линин тукумун аябай изилдеген. Китеп бир да баласында эмес кызында болсо керек деген ой мээсине кайта-кайта уруп жатты.

Линин кызы Америкада Гарварт университетинде окуурун. Чыгыш күрөшү боюнча мелдештерге катышып жүргөн мыкты спортсмен экенин. Эң башкысы атасы Ли кызын өзгөчө жакшы көрөөрүн билгенде эле ушул ойго келген. Үйгө өрт коюп жатып ишти Линин кызынан башташ керек деп чечти.

Айылдагы атасынын жыгач үйү өрттөнүп кетип өзү да кошо күйүп өлгөнүн уккан Линин балдары бүт чогулуп айылга барып аза күтүштү. Жалгыз гана Америкадагы кызы келбеди. Шаа күткөн эле. Сөзсүз келет деп күткөн. Ойлонгон ой ишке ашпады. Демек кызды издеп табуу да оңойго турбайт окшойт.

Биринчи китептин аягы Бишкек - 97


Поделиться

Экинчи болумго отуу учун картинканы басыныз