Айгүл ШАРШЕН


"Күтүлбөгөн байлык"


- Ээ балам иштебей эле койо турсаң боло? - Сейде уулуна өз оюн айтты.

- Апа, кантип иштебей койом, сиз картайып баратасыз, үйлөнүш керек болот, анан да жашоо керек.

- Келгениңе аз эле болду, кичине эс алып анан деле иштесең болот да?

- Жо-ок апа, иштей берейин.

- Мейли өзүң бил балам, - Эне уулун өз оюна койду. Эртеси документин алып барып тачка алды да иштей баштады. Күндө бир аз иштеп тапканын алып келип жүрдү. Бир күнү түшкө жакын эс алмак болуп туруп калган. Тачкасын токтотуп коюп балдардын жанында турса Толик деген неме келип ага тийишип калды:

- Ээ дос, тың окшойсуң, ишке киргенден бери менин энчимди бере элексиң, - деп чыйт түкүрө бөйрөгүн таянып туруп жанындагыларга көзүн кысып койду.

- Эмне болду, азыр ар ким өзүнө тың, - деди Эмил эч нерсе оюнда жок.

- Тилиң узун го, балдар кантип сүйлөштү буга үйрөтүп койгулачы, - Толик керсейе тамекисин чычайта тиштеп башын чулгуй ары басты. Үч төрт бала аны тегеректеп бириси:

- Жумуштан кийин базардын артына кел, сүйлөшөбүз, - деп ары кетип калышты.

- Барам, эмнеден коркот элем, сүйлөшсө сүйлөшүп койобуз, - Эмил алардын артынан карап жооп берип койду. Алар кеткенден кийин жанында турган балдар ага:

- Эй, алар бул базардагы тачкисттерден взнос алышат, сени соо койбойт го? - деп бири айтса дагы бири аны мыскылдай күлдү.

- Сөз кайтарбай койсоң болмок, күндө ар бирибизден 30 сомдон алат, теңелбей эле бере берсеңчи.

- Алар адамдан чыккан айбандар, этият бол.

- Айтканынан кайтпаган немелер, - дешип аны аяп жатышты.

- Көрөбүз... - Эмил өз тачкасын айдап кетип калды. Кечке иштеп акчасын жанына салып алып болжогон жерге барды эле бир топ балдар күтүп туруптур, кызыккандары да жок эмес эле.

- Бул баатыр менен сүйлөшүп койгула, өзү келип берип тура турган болсун, - деп Толик керсейе карап калды. Он чактысы тегеректеп алды. Эмил үндөбөй ортодо туруп:


- Балдар, бул эмне деген, жакшылыкча эле сүйлөшпөйлүбү? - дегенде бир келип кулак түпкө уруп калды, жыгыла жаздап оңолду да алар менен бир топко мушташып, тигилер көптүк кылып сабап коюшту.

Үйүнө кеч келди. Эртеси ордунан туралбай жатып калды. Сейде күйпөлөктөп үстүнө үйрүлүп сураса эч нерсе айтпады: "Ооруп атам" деп гана койду. Бир жумадан кийин кайра чыкты. Бул жолу ал атайын ошол балдардан өч алуу үчүн келди. Ал күнү да эч нерсе бербей үйүн көздөй кетип атканда дагы тосуп калды.

- Сен эмнеге керсейесиң? Эсиңе келгендирсиң, мындан ары күнүгө элүү сомдон бересиң да жолуң менен бол! - Толик буйрук бере сүйлөдү.

- Эмнеге берем, өзүң иште! - Эмил аны атайын тоотпогондой айтты.

- Дагы эле түшүнө элек го мобу макоо, түшүнбөсө экинчи бул базарга келбес болсун.

Аңгыча ай-буйга келбей эле туш тарабынан соккуга алып киришти. Адегенде үлгүрбөй калган Эмил бул жолу ар биринин соккусун тосуп, ар кимисин ар тарапка жыга коюп бирөөсү менен алышып жатты. Бир аздан кийин аны ичке бир коюп, бир тепти эле түйүнчөк болуп жатып калды. Аргасы кете түшкөн Толик өзү чыкты, канткен менен ал тажрыйбалуу экен, Эмилдин соккусун тосуп, өзүн эки-үч жолу жыга койду. Жарым сааттай алышкан соң Толик чарчагандай шалдая түштү, аны байкаган Эмил тегеренип келип көк желкеге тепкенде талп этип жыгылып кетти. Карап турган балдардын баары Эмилди кубаттай кыйкырык чуу түшүп калды.

- Азаматсың!

- Эмил азамат!

Кыйкырык чуу түшкөн балдарды Толик акырая караганда алар бири-бирин тиктеп үндөбөй калышты. Эмил басып кеткенде тачкисттер да акырындык менен тарап кетишти. Ошондон кийин Эмилге эч ким унчукпай калды, ал арабасын кылдыратып жүрө берди. Ошол күнү үйүнө келгенде Сейде эне:

- Балам, чарчадыңбы? Кыйналсаң иштебей эле окууңду улантып бүтүрүп алсаң боло, - деди.

- Апа, окууну сырттан бүтүргөнгө аракет кылам, быйыл жазда өзүм барып котортуп келем.

- Ошентсең ошент балам, жалгыз жаныңа кыйналбай турган бол, менин болсо өсөөрүм калган жок, өлөөрүм калды.

- Койчу апа, сиз али жаш элесиз, - Эмил апасына эркелей жанына келип жылмая карап:

- Апа, бир сөз айтайынбы? - деп сырдуу күлүмсүрөп койду.

- Айта гой каралдым, - Эне уулун маанилүү сөз айтчудай кулак түрүп калды.

- Сиз азыр кырк алтыда эле турбайсызбы?

- Эмне болду, элүүгө жакындап калбадымбы, сени орун алдырып койсом, колумдан келишинче сенин турмушуңа кам көрүп койсом арманым жок садага, кана айта турганыңды айтчы?

Эне уулуна күлүмсүрөй карап жаагынан жыттап койду.

- Мени багам деп кыйналдыңыз, канча өмүрүңүздү жалгыз мени чоңойтууга кетирдиңиз, али да болсо жашсыз, ылайыктуу адам болсо...

- Ий-ий арам десе, айтып турганын кара, сен кичинеңде болсо бир жөн балам, эми баары бүттү го, сенин аманчылыгың менин бактым...

Сейде эне ойлуу өткөндөрдү эстей телмире отуруп калганда Эмил акырын туруп сыртка чыгып кетти. Сейде эненин өткөн өмүрү, уулун үйлөндүрөм деп машакатка түшүп уулун оорутуп алып тарткан азаптарын эстеп отурган ордунда оор улутунуп алды...

***

Сейде он жетиге чыгып буралып өсүп калганда айылдан чыгаргысы келбеген атасы:

- Кызым, окуйм-чокуйм дебей үйдө эле бол, кыз кишинин талаада жүргөнү болбойт, андан көрө үйдө бол, - деди.

- Ата, менин классташтарым кетип жатпайбы, аттестатым болсо жакшы, эчтеке билбегендер деле барабыз дешип документ даярдап жатышат.

- Кызым, болду токтот, экинчи окууга барайын дегениңди укпайын, андан көрө апаң менен сүйлөш.

Айылчы ордунан туруп сыртка чыгып кетип калды. Сейде мелтиреп оюндагысын айта албай туруп калды. Апасы Алыйма кызынын оюн түшүнүп турса да эчтеке дебей анын жанына келди:

- Кызым, атаңды ук, анын бир сөзүнөн кайтпаганын билесиң, сен улуу кызыбызсың, эки иниң менен сиңдиң жаш, - ойлуу отуруп анан кызына жалтайлай карады, - Атаңа тигил Токтомурат келип кетиптир...

- Эмнеге? - Сейде апасын таңгала карады.

- Токтомураттын жалгыз баласы бар экен, ошого сени алып бермек болуп, атаңа келиптир...

- Жок-жок, апа, эмитен күйөөгө тийбейм, келсе келе берсин, андай болсо мен качып кетем! - дегенде Айылчы кирип келди да жай аялына бурулду:

- Өзүн өзү билген баланы азыр кетем десе кетир, экинчи ата-энем бар экен дебесин!

- Атасы, балалык кылып атпайбы, ата-энеден кечип, айтканын укпаган бала болобу? - Алыйма кызын кучактай күйөөсүн жалооруй карады.

- Анда кызыңды күйөөгө кеткенче даярда, эгер сөздү укпаса үйдөн биротоло кетсин, менин сөзүм бүттү!

- Ата! - Сейде көзүнүн жашын көлдөтө башка сөз айтууга кудурети жетпей отуруп калды.

Ошентип Токтомураттын жалгыз баласы Бектурсунга турмушка чыкты. Эмнеси болсо да жашоого кайдыгер болуп атасынын сөзүн кыялбай күйөөгө тийип жашап калды. Бирок Бектурсун абдан жакшы күйөө болду. Сейденин көзүн карап, жүрөгүнөн сүйүп жашады. Уулдуу болуп, Эмил төрткө чыкканда кайнатасы, андан көп узабай кайненеси, алардын жылдыгы боло электе Бектурсун өлдү. Бир жылдын ичинде үч өлүктү чыгарып жалгыз Сейде уулун кучактап кала берди. Ыйлап-сыктап, жалгыздыктын азабын тартып Эмилди мектепти бүтөөрү менен айыл чарба институтуна киргизип койду. Үчүнчү курсунда аскерге кетти. Аскерден келгенден кийин үйлөнмөк болду. Айылдын өзүнө жакын сиңдисинин кызын алып бермек болуп сүйлөшүп көп өтпөй эле үйлөнтүп ала качтырып алды. Эгер ошондо Айжамалдын абийири таза чыкканда Эмил аны менен жашап калат беле?..

Топураган эл, жоро-жолдоштору менен шаан шөкөттүү оюн күлкү, шаңдуу ыр, бий өкүм сүрүп Айжамалдын "отурбайм" дегенине карабай жоолук салып, жеңеси жаткырмай болду. Кеч кирип кыз намысын коргоочу жеңеси төшөк салып жатканда Айжамал ботодой боздоп ыйлап жатты.

- Кыз, сага эмне болду? Күйөө бала өзүңө теңкур экен, жалгыз бала, эмне ыйлайсың? Бол эрте, мен дагы өз милдетимди аткарайын.

- Жеңе, мен жатпайм, алып кеткилечи, мен буга тийбейм! - Айжамал көзүнүн жашын көл кылып ыйлап жатты.

- Эсиң менен болчу, татынакай жигитти чанам десең азабыңды тартасың, кызды ушинтип алакачып эле алат, "таш түшкөн жеринде оор" деген ошол, эми эшик аттап кайра кетем дегениң кантип болсун?

- Жеңе-е, жеңекебай, - Айжамал жеңеси Саиданын бутунан кучактап жалдырап ийди, - Абийиримди төкпө жеңе, мени алып кет, мен... мен бул жерде кала албайм! - Эшикти карап алды.

Эмил сыртка чыгып кайра кирип келаткан, колукту менен жеңесинин сөзүн тыңшай туруп калды.

- Жеңекебай, мени жаткырам деп уят кылбаңыз, мен алданып калгам!!!

- Эмне дейт, кокуй?! - Саида кыздын оозун баса калды, - Сен мени шерменде кылганы турасыңбы?

Буларды угуп турган Эмил андан кийинки сөздөрүн угалбай бир азга туруп: "Бул мени уят кылып жатпай кетип калып абийирин жапканы турат окшойт, шыбырашып атышат. Эртең досторум, туугандарым Айжамал Эмилди теңсинбей кетип калды дешип кеп кылат, андан көрө мен сенин абийириңди төгүп туруп жеңеңе кошуп берейин" деп ойлоп кирип келди. Аны көрүп чоочуп кеткен Саида:

- Күйөө бала, кыздын көңүлү болбосо зордогондо эмне, атасынын сөзүн кыялбай отуруптур, сен да буйруган кызга жолугаарсың! - деп тайсалдай кеткенде Эмил Айжамалды колдон алып төшөктү көздөй тартты:

- Жеңе, кабатыр болбоңуз, Айжамал жаштык кылып уялып жатат, сиз бара бериңиз, өзүбүз эле жатабыз, - дегенде Саида эмне кылаарын билбей:

- Эмил айланайын, кызды кыйнабай эле койчу, эртеңкисин да ойло...

- Эртеңкиси жакшы болот жеңе, мен Айжамалды кор кылбайм, - Эмил болбой ыйлап каршылык кылган Айжамалды көшөгөнүн ичине алып кирип көшөгөнү түшүргөндө Саида эчтеме дей албай босогону аттап сыртка чыга жөнөдү.

Эмил атайын кызды төшөккө жыгып өз намысы үчүн мүдөөсүнө жетти, чалкасынан түшүп жатып алды да:

- Эми кете берсең болот Айжамал, мени теңсинбей кетти дегиче, - деп ары оодарылып жатып алды.

- Мени ушундан көрө өлтүрүп коюңуз, сизде адамгерчилик болсо абийримди жаап, жок дегенде бир-эки жума калайын, - Айжамал ыйлап отуруп буулуга сүйлөдү.

- Келгенде неге мага айтып койбодуң, жеңеңе айтканча мага айтсаң сыр экөөбүздүн ортобузда калат беле?

- Корктум, кетип калсам билинбей калат деп ойлогом...

- Эмне болду эле? - Эмил андан көңүлү калгандай кийинип жатып сурап койду.

- ? . . .

- Макул, азыр кетпесең кетпе, бирок мен чындыкты айтуум керек!

- Эмил, мени өлтүрбө, атам абдан катуу киши, балким кан басымы көтөрүлүп өлүп калышы мүмкүн.

- Эмне-е? Менин апамчы, ал укса эмне дейт, анын да намысы бар да, келиниң кордолгон неме экен десе анын абалы кантет?

- Жок дегенде бир жума Эмил, абийримди төкпө, отуң менен кирип күлүң менен чыгайын, кулуң болоюн, мени калкалап кой, абийримди төкпө?!

Айжамал эми Эмилдин бутуна жыгылып боздоп жатканда Саида кирип келди:

- Эмне болду, деги эми эмне кылабыз? - деп экөөнү алмак-салмак карап туруп калганда Эмил:

- Эми кете берсеңиздер болот! - деди ары карап.

Саида эчтеке дей албай Айжамалды жетип жаакка чаап жиберди. Эмил аны көрүп боору ооруп кетти, бирок үн дебеди: "Кой, тим койойун, апама деле билгизбейин, муну да аяп койойун, адам эмеспизби" деп ойлоп:

- Айжамал, мен да пендечиликтен кетпейин, бирок биротоло жашап калам деп ойлобо! - деди.

- Рахмат күйөө бала, ыраазымын айланайын, ушул жерден бозоруп чыкпайын, эки дүйнөдө ыраазымын! - деп сыртка чыкты.

Айжамал солкулдап ыйлап жатты. Эмил аны өзүнө каратты да:

- Айжамал, эгерде мындай сырыңды катпай, биз жолугуп жүргөндө ачык айтсаң болбойт беле, неге жашырдың? - деди жүзүнө тигиле.

- Эмил, мен сага айтайын дедим, бирок айта албадым, - Бетин жаап ыйлап жатты.

- Эми эмне болду? - Эмил саал ага жылмая карады, - Ушундан көрө ошондо чындыкты айтсаң ойлонмокмун, кеңешип иш кылат элек, балким өз жолубуз менен болмокпуз.

- Кечирип кой Эмил, ушунуңа эле ыраазымын, ата-энемдин төрүнө шерменде болуп барбай жөн эптеп кетип калсам болду...

- Айтсаң Айжамал, эмне болду эле?

- ? . . .

- Мейли, айтпасаң өзүң бил, ыйлабай эс ал!

Эмил анын үстүн жаап коюп сыртка чыгып кетти, түнкү муздак абада ары бери басып жүрүп: "Мен туура эмес кылдымбы, балким тим койсом болмок, абийирин ачпай кетирип койсом болмок беле? Анда апам байкуш төгүлүп чачылып баарын аябай мен үчүн жүгүрүп жүрсө, келини келип алып отурбай кете берсе эмне болот эле, эми эмне болот?", деп ойлонуп атты. Акыры Айжамалга кеңешип көрүп аны бир жумадан кийин үйүнө кетирейин деген ойго токтоду.

Саида эртең менен эрте туруп эч жанга билгизбей кетип калган. Муну Сейде эне эмне деп түшүнөөрүн билбей калды. Ошентип Саида кайненесине ыйлап-сыктап айтып жатканда кайнатасы угуп калып жүрөгү кармап ооруп калды. Үч күн жатып жарык менен кош айтышып кете берди. Айжамалды Сейде эне алып калды, ошол бойдон кеткен жок. Эмил апасына жөнөп жатканда:

- Апа, келиниңди ошол бойдон калтырып кел! - деп кала берген.

Өзү койордо барып топурак салып коюп кетип калды. Ошентип Эмил шылтоо менен Айжамалдан кутулду. Айыл апага бат эле Айжамалдын кыз эмес келгени кеп болуп айтылып атты: көрсө Саида кайынсиңдисине өч экен, өзү баарына жайып жибериптир...

Сейде эне ушуларды ойлоп отуруп көзүнөн жаш куюлуп кеткенин сезбей калды.

- Эмне болду апа? - Эмил кирип келип апасынын ыйлап жатканын көрүп чоочулай сурап ийди.

- Эчтеке эмес балам, өткөндү эстеп кеткен турбайынбы, - Сейде эне жоолугунун учу менен жашын аарчып өз ишине киришти.

Эмил өзү окуган окуу жайга барып документтерин каратып сырттан окуу бөлүмүнө арыз таштап контрактын акчасын төгүп бир эки жумадай жумушка чыкпай калып келсе тачка түрткөн балдар аны менен сүйлөшүп отуруп өздөрүнчө капаланып атты.

- Энеңди, карачы кечээ жумуш болбой болгон акчамды берип кеттим.

- Мен дагы, бүгүнкү акчамды түштөнүп койсом кечинде акча тап деп дагы урушат.

- Ушулар жинге тийди, күндө иштегенимдин жүз сомун атайын бөлүп коюп анан иштейм мен, - деп кейип аткан балдарды карап турган Эмил түшүнбөгөндөй сурады:

- Кимди айтып жатасыңар?

- Жанагы Толик дегенчи, ошо да...

- Бизден жумуштан кийин жүз сомдон алып турат.

- Бербегиле да...

- Кантип, биз сизге окшоп мушташа албайбыз да, - Жашы он бештердеги бала кабак чытый сүйлөдү.

- Бербесек урат.

- Бүгүндөн баштап бербейсиңер, каерден жолугасыңар?

Эмил алар менен макулдашып алып, кечки жолугушууну күттү. Жумуш бүтүп базарда эл калбай калганда мерчемдүү жерге келип жашынып турса Толик алдына кутуча коюп отурду, тачкисттер кезек менен кутучага акча салып өтүп атты, көпчүлүгү он үч, он төрттөрдөгү балдар. Элүүдөй тачкисттер бүткөндөн кийин Толик кагазын карап дагы бирөөлөрдү издегендей тигилерден бирдеме деп сурап анан кутучаны көтөрүп жөнөгөндө Эмил жашынган жеринен чыга калып алдында турду, аны көргөн Толик чоочуп кетти.

- Келе кутучаны, - Эмил ага колун сунду.

- Эмнеге, бул менин эмгегим, - Толик тайсалдай кутучаны артына катты.

- Бер дегенден кийин бер да, жолуңа түш, кайдагы эмгек? Бирөөнүн эмгегинде сенин кандай акың бар?

- Сенин кандай ишиң бар анда? - Толик моюн бербей өтүп кетмек болгондо Эмил анын колун кайрып туруп кутучаны алды да басып кетти. Толик ага даай албай артынан сөгүнүп кала берди.

- Көрөсүң, бул үчүн жооп бересиң!

- Көрөбүз, - Эмил артын карабай кетип жатып жооп берди да үйүнө жөнөдү.

Жолдон токтоп акчаны санаса беш жарым миң сом экен. "Оңойдон акча тапкысы келген акмактар" деп жинденип алып үйүнө келди. "Булар эми жөн жатпайт, күндө жеп турчу нанынан айрылганга ичи атышкан немелер дагы бирдеме ойлоп чыгат, даяр болушум керек" деген ойдо кечки тамагынан кийин машыгып жатты, мурда көтөрчү штангаларын көтөрүп түнгө чейин машыгып, эртең менен эрте туруп жүгүрмөк болду. Эртеси балдарды чогултуп алып ар кимисине акчаларын бөлүп берип:

- Дагы кысымга ала турган болсо мага айткыла, эми эч ким силерге тийишпейт, - деди.

- Оой аке, Толик өтө жаман бала, чоңдугун салганды гана билет.

- Бүгүн бизди тосуп алып кадемибизди катырбаса болду... - дешип тачкисттер өздөрүнчө күдүктөнүп Эмилди карап ар кимиси ар кайсыны сүйлөп жатты.

- Коркпогула балдар, эгер дагы Толик же башка бала тийишсе мага айткыла, коркпой эле айтсаңар экинчи сүйлөгүс кылам, - деген Эмил тачкасын сүйрөп басып кетти...

Тачкисттер Эмилди көтөрө чаап мактап катар басып баратканда айлана күүгүм тартып калган. Эмил тигилерден бөлүнүп эми үйүнө кетчү жолго бурулганда кайдан-жайдан союл көтөрүп кайрадан Толиктер пайда болуп аны тегеректеп калды. Союл менен чапканы келатканда биринин союлун секирип кармап жулуп алгыча жонуна, бутуна таяктар тийип жатты. Дароо таяк колуна тийгенде алардан жазганып, улам бири менен чабышып өзүн коргоп отуруп эки-үчөөнү тоголото койду. Толик экөө алышып калганда милиция келип калды. Аны жанагы тачкисттер чакырып келген экен. Эмилден бөлүнгөндө алар Толиктин таяк көтөрүп Эмил кетчү жолго түшкөнүн көрүп калышып, милиция чакырууга жүгүрүшкөн.

- Мына, буларды кармагыла, бирөөнү жалгыздап жатышат! - деди бири энтиге.

- Токтогула! - деп милиция тапанчасын сунганда экөө качып жөнөдү эле узатпай кармап калышты.

Толик баш болгон алтоону колуна кишен салып кармап кетишти. Эмилдин башы томуюп, жонуна, карысына тийген таяктын уусу оорутканына карабай үйүнө кетип калды: "Кудайга шүгүр, бетимде көгала жок экен, апама билгизбей эле койойун" деп денесинин ооруганына карабай тамагын ичип жатып алды.

- Атакем, чарчадыңбы садага? - Сейде эне уулунун чачынан сылай маңдайынан өөп койду.

- Бүгүн чынында чарчадым апаке, эртең эс алайын.

- Иштебей деле койсоңчу, өлбөгөндөй оокат бар.

- Жо-ок болбойт, - Эмил чөнтөгүндөгү акчасын апасына берди.

- Көп го балам, чарчаганыңча бар тура.

Эне акчаны алып ороп жанына салып, уулун кымтылап коюп сырткы бөлмөгө чыкты: "Садагам ай, иштебе десем болбой кыйналды, окуусун бүтүп алса жакшы болот эле, жакшы жумушта иштесе көңүлү да көтөрүлөт беле?" Эне ойлуу көпкө телмирип отуруп анан өз ордуна жата кетти.

Күндөгүдөй эле эрте турду Эмил: "булар өтө тартипсиздер экен, койо берсе дагы тийишет, сак болушум керек" деп ойлонуп өзүнчө бирөөгө жакшылык кылганына ичинен кубанып алды. Арадан бир жума өткөндө кайра чыкты, негедир жумуш жок ары бери тачкасын сүйрөп жүрүп түштөнүүгө тачканы токтотмок болуп келатса:

- Аке, бошсузбу? - деп артынан кыздын үнү угулганда карай койсо бажырайган кара каш, кара көз кыз өзүн карап жылмайып туруптур.

- Ооба-ооба, бошмун, - Эмил токтой калып буйрук күтүп калды.

- Жүрүңүз! - Бейтааныш сулуу аны ээрчите базар аралап жүктөрүн тачкага жүктөп алып автоконушка алып чыгып кызыл машинага жетти да, - Багажга жүктөй салыңыз, - деди жылмайганынан жазбай, арыдан карап.

- Мына чоң кыз, баары жайында - деди Эмил багажды жаап.

- Рахмат, мынаңыз.

Кыз жүз сом сунду эле Эмил аны албай:

- Чоң кыз, бул көп, мен жыйырма сом алсам болот, - деди.

- Ала бериңиз, клиент болом, мындан ары ошол жерден саат он бирде сизди тапкандай болоюн, - деди да кыз машинасына отуруп оталдырып жылдыра баштаганда Эмил тачкасын түртүп жөнөдү: "Татынакай кыз экен, жаш сулуу..." деп ойлонуп кетип атты.

Күндө кыздын жүгүн ташып жүрдү, негедир кызды эсинен чыгара албай кыйналып, андан акырындап кача баштады: "бир байдын кызы болсо мени карамак беле? Кой, сүйүп калып азап тарткыча көрүнбөй эле койойун" деп жумушка чыкса да эс алчу жерин өзгөртүп алды.

Арадан бир ай өткөндө таксиге жүк алып чыгып кайра жөнөп жатканда ал кыз жолугуп калды:

- Кандайсыз аке, көрүнбөй кеттиңиз го? - деген дабышты угуп карай коюп кызды көрүп токтой калды.

- Аа-а жакшы, кичине сыркоолоп чыга албай жаттым, - Эмил башка сөз таппай оозуна ушул сөз келди.

Анан токтобой кете бермек болгондо кыз:

- Токтой туруңуз, али мен жүгүмдү ала элекмин, - дегенде жалт карай берди Эмил.

Экөө үнсүз базар аралап бир аз буюм алды да, машинасына келди. Жүк салмак болуп Эмил багажды ача берсе толо экен, ал кызды карады эле кыз күлүп жиберди: - чочубай эле коюңуз, буларды биякка салабыз, - деп кыз арткы эшигин ачты. Эмил үндөбөй жүктөп болуп анан кете бермек болду, бирок кыз аны дагы кетире койбоду, - Акыңызды алыңыз!

- Жок, бул жолу жардам бергеним болсун, - Эмил тачкасын түртүп жөнөмөк болгондо кыз тачканы кармап калды:

- Муну алып коюңуз, дары-дармегиңизге жаратыңыз, бирок менден качпай жүрүңүз, жарайбы?

Кыз аны карап жылмайганда Эмилдин жүрөгү лакылдап бүткөн боюн калтырак басып тердеп кетти: "бу сулуу мени ажалсыз өлтүрөт го, такыр иштебей койсом кантет?" деп ойлоп кыз сунган акысын ала коймок болуп, чоочуп кетти: кыз бир кагаз миң сом сунуп турган эле.

- Жок. Кереги жок, мынча акчаны албайм!

- Эмнеге, мен сизге дайым клиент болоюн, ошондуктан алдын ала сизге берген "премиям", - кыз жылмая колуна салып коюп машинасына отуруп жөнөй берди.

"Деги бул кызга менден эмне керек, базарда тачки түрткөндөр толуп атпайбы, мага эмне мынча жабышып калды?" деп ойлогон Эмил арабасын көңүлсүз түртүп баратканда аны толмочунан келген аял токтотту:

- Тачки, бошсуңбу?

- Жок! - Эмил ары бурула бергенде ал аялга башка тачкист жетип ээрчип кетти.

Эмилдин көз алдына суйкайган көздөрү карагаттай, оозу бойогондой кызыл, мойну койкойгон аппак жүзүнө чачтары сеңселе жарашып турган сулуу кыз тартыла калды: "ашыкча сулуулуктун жоосу көп, чоңдун же байдын кызы болсо өзү кааласа да ата-энеси мени жактырбайт го, мендей араба түртүп жүргөн жалгыз аялдын баласын теңсинмек беле?" деп ойлоп кабак бүркөй үйүнө сабыры суз келди. Улам эле кыз жамалы жылт эте көз алдына келе берип жүрөгү ээлигип алат да кайрадан сууй түшөт. Ошентип кыздан качып иштегиси келбегени менен, аны кайра эле өзү көргүсү келип кыйналчу болду. Түшүнө да кирчү болду. Акыры жумушка чыкты. Эне уулунун эмнеге бушайман болуп жүргөнүн биле албай жүрөкзаада. Кантсе да сырын айтпайт Эмил.

- Кагылайын, эмнеге эле башкача болуп кеттиң? Же сырыңды айтпайсың, иштебей эле кой десем болбойсуң, - деди бир күнү.

- Апа, кыйналган жокмун, окууну бүтүп алсам жакшыраак жумушка орношсом, сизди кейитпей баксам деп эле ойлоном, - Эмил сөздү башка нукка буруп койду.

- Ээ садагаң кетейин атам десе, мен эмнеге кейимек элем, сенин бүркөлгөнүң көрбөсөм эле болду, ушу сени үйлөнтүп-жайлантып келиндин колунан чай ичип, неберемди жонума салып алып эркелетип отурсам болот эле.

- Апа, болот ал дагы, жумушту ылайыктап, үй-жайды оңдоп алсак анан үйлөнөм.

- Мейли каралдым, өзүң эле бил, - Ошону менен эне бала унчукпай калышты.

Эрте чыккан Эмил арабасын сүйрөп түшкө чейин жумуш жок жүрдү. Саат экиге чейин жүрүп эки клиент чыгарды да эс алганча эми токтогондо крутой кыз келип калды. Эмил аны үндөбөй ээрчий жөнөдү. Жүгүн алып машинага жеткенде кыз кайрыла калып бажырая:

- Менин атым Шахзада, сиздикичи? - деп сурап калды.

- Эмил... - Эмил дулдуя жүктү багажка салып атып унчукту.

- Мына эмесе, биз таанышпыз, мындан ары мени күтүп туруңуз, кыйналып иштебей, жумуш болсо иштейт белеңиз?

- Кандай жумуш?

- Мисалы бухгалтерликке...

- Көрүш керек.

- Анда, Эмил аке, эртең бул дарек боюнча барыңыз, сүйлөшөлү, макулбу? - Шахзада кагазга жазып колуна бере койду.

- Макул, - Эмил кагазды бир сыйра окуп анан кызды карады.

- Рахмат Шахзада, эртең сөзсүз барам, - Эмил ага жылмайып карап коштошту.

Шахзада аны токтотуп:

- Муну алыңыз да, керегиңизге жаратыңыз, - деп акча карматканда ал тайсалдай түштү:

- Шахзада, мунуң болбойт го, мен ашыкча алганды каалабайм, өз эмгегиме жараша алсам жетет.

- Жо-ок, бул менин сизге таанышкандыгыбыз үчүн бергеним, - Шахзада жардамым деп айтуудан тартына жымсалдай сүйлөдү.

Ал кетээри менен Эмил үйүнө жөнөдү. "Жакшы жумуш болсо иштеп алам" деп кудуңдай жетти үйүнө. Ал күнү жуунуп таранып таза кийимдерин даярдап атканда уулунун көңүлү ачык экенин көргөн эне өзүнчө кудуңдап алды. Күндөгүдөй эле кечки тамактарын ичип алып жай сүйлөшүп отурушканда эне уулуна күлүңдөй карады:

- Бүгүн маанайың жакшы го уулум, жакшы кабарың бар го дейм?

- Ооба, бүгүн бирөө мени бухгалтерликке жумуш бар деп чакырды, эртең барып билип келейин.

- Жакшы болгон тура, таза жумуш экен, жакса иштей бер балам.

- Иштей берейин, айлыгы канча экенин билип келем эртең, - Эмил ойлонуп отуруп калды.

Ойлонуп, эртеңки күндү күтүү ага өтө оор болду, уйкусу качып түнү бою жумушту бир, Шахзаданы бир ойлоп кирпик какпады. Аны ойлогон сайын жаны жай албай: "Мен аны сүйүп калдым, эми кантем? Ал мени теңине албай койсо... андан көрө аны көрбөй эле жүргөнүм жакшы эмес беле" деп кыжаалат.

Эртең менен уйку көрбөй түнү бою ойлонуп чыкканга ордунан зорго турду. Сейде эненин кайнаткан чайын ичип алып кийинип алды да жөнөп кетти. Дарек боюнча келгенде заңгыраган үйгө туш болду, дарбазага келип кнопканы басканда: "кире бериңиз" деген үн чыкты ичкериден. Эмил эшикти ачып кире берип делдейе туруп калды. Шахзада кооз жасалгалуу сөрүдө отурган экен.

- Келиңиз, - деп ордунан тура калды.

- Кандай Шахзада? - Эмил баш ийкей сылык учурашып жанына жетти.

- Жакшы, төргө өтүңүз, - Шахзада төрдөн орун көрсөттү.

- Рахмат, - Орун алып отуруп эки жагын карап койду, - Мен жумушту билейин, мүмкүн болсо тезирээк.

- Шашпаңыз, адегенде чай ичиңиз, анан сүйлөшөбүз, - Шахзада адатынча аны жылмая карады. Аңгыча улгайган аял самоор менен чайды алып келип калды. Табакка плов менен үстүнө үйүлгөн этти дасторконго койгондо Шахзада Эмилди карап:

- Жайыраак отуруп тамактаналы, - деди.

Кызматчы аял баарын алып келип коюп кирип кетти.

- Бул аял болбосо жалгыз жашагандан коркмокмун. Өзү билип баарын жасай берет, абдан жакшы эже, - Шахзада Эмилди аны караганынан улам муну айтып отурду, - аты Жамал.

- Жакшы экен, эмнеге жалгыз, ата-энеңдер башка жакта турушабы?

- Мен төрөлгөндөн жалгызмын, Эмил аке, - Шахзада ойлуу ичип аткан чайын мелтирей карады.

- Кечирип кой Шахзада, мен сени капа кылайын деген оюм жок эле сурай койдум эле, - Эмил ыңгайсызданып кетти, уялганынан аргасыз жылмая.

- Жок-жок,, бейгам болуңуз, мен капа болбойм.

- Ошентсе да...

Экөө тең үнсүз отуруп калышты. Бир топко ыңгайсыздык ортодо өкүм сүрүп анан кайрадан сөзгө өтүштү.

- Мен сизди жумушка алам, менде тогуз дүкөн бар, товардын көпчүлүгүн Ирандан, Германиядан алып келишет, ошолордун отчётун жума сайын алып мага берип турасыз.

- Аа-а, - Эмил эмне дээрин билбей калды.

- Чоочубаңыз, айына он миң сом төлөп турам.

- Көп го? - Эмил аны таңгалгандай кызыга карады.

- Көп деле эмес, эгер жакшы иштесеңиз кошуп берем, макулсузбу?

- Макул, иштеп көрөйүн.

Эмил ушинткенде Шахзада жанындагы кнопканы басып койду эле Жамал сумка көтөрүп келип койду да кайра кетти.

- Бул сиздин айлыгыңыз, алдын ала беш миңин берем, анан иштешсек дагы болот.

Шахзада жылмая караганда Эмил кыздын көздөрүнөн жалтана жүрөгү зырп этип, көздөрүн тартып алды.

- Шахзада, мен иштебей туруп алалбайм, анткени адагенде таанышып чыгышым керек.

- Бүгүн бара бериңиз, эртең отчёт ала турган күнүм, жалгыз көп акча менен жүргөндөн чочулап калдым, жаныңда эркек киши жүрсө жакшы экен.

- Маакул, мен иштешем, сенин кандай кызматың болсо да даярмын, - Эмил күлүмсүрөй тамашага чала сүйлөп койду.

- Рахмат, сизге ыраазымын, - Шахзада да жооп кылгандай жадырай карады. - Эртең ушул жерге келип түз эле кире бериңиз, күтөм.

- Сүйлөштүк анда, - Эмил ордунан туруп эшикти көздөй басканда Шахзада кошо басып узатып койду.

Жолдо келатып: "Жалгыз жашаса, ата-энеси болбосо мынча байлыкты кайдан тапты?" деп ойлоп келатып жолдон базарга кайрылып апасына бир сыйра кийим-кече алды, анан эт аш алып үйүнө кубанычтуу келди. Сейде анын алып келген кийимдерин көрүп:

- Атам, буларды кайдагы акчага алып келдиң? - деп сурады.

- Мен бүгүн жумушка орноштум апаке, алдын ала беш миң сом берди, айына он миңден төлөмөк болду.

- Сонун болгон тура, таза жумуш, шефиң дурус эле бекен?

- Жакшы эле... - Эмил кыз алдында иштегенине намыстангандай аны жашырып койду.

- Ошондой эле болсун каралдым, - Эне ойлуу отуруп кездеме менен жоолук, туфлини кармалай, - оо садагам, буларды кийип кайда бармак элем, андан көрө өзүңө бир-эки сыйра алып алсаң болмок экен, - деди уулуна.

- Апа-а, сиз бар, менин ырысым бар, элдин көзүнчө кийинип айылга чыгып туруңуз, а менин кийимим бар, жетет азырынча, - деп апасын карап кийин унчукпай калды.

Эмилди жумушунан да мурун жамалы жанган сулуунун жанында болуу өрөпкүтүп, өзүнчө толкунданып атты: "Балким ал мени сүйбөсөчү? Азыр ага жөн гана иштеп бергенге адам керек, убакыт жеткенде жигит таап алса мени кетирип ийиши мүмкүн" деп да күдүктөнүп атты. Бирок тачка сүйрөгөндөн көрө айына он миңден кыйналбай иштеп турууну да ойлоду, канткен менен ар кайсы ойго берилип өзүн алаксыткан менен баары келип Шахзаданы жүрөгүнөн сүйүп калганына жандүйнөсү жай албай уктаса түшүндө, күндүзү оюнда болуп, жанына келгенде сөз сүйлөөдөн айбыгып иш боюнча сүйлөшкөндөн нары өтө албады: "Мен өтө мокок окшойм, бирок сүйүүмдү билдирбей далилдешим керек, сүйүүм үчүн күрөшөм" деген ойго токтолду.

Шахзада бара-бара Эмилге таянып алды, эсеп-кысабынын баарын өткөрүп берип, алып келген акчаларын санабай сейфке салып койот. Эмил таңданып жүрдү, бир күнү түштөнүп отурушканда Эмил аны жылмая карап сурап калды:

- Шахзада, сенден бир нерсе сурасам болобу?

- Сураңыз...

Кыз аны жадырай карап кулак төшөп дилгирлене көздөрүн бардап койгондо Эмилдин жүрөгү ток жүргөндөй зырп этип алды.

- Жалгыз турсаң, бир үйдө мынча көп акча болсо коркпойсуңбу, балким...

- Эмне, тоноп кетет дейсизби? - Шахзада ого бетер көздөрүн жоодурата карады.

- Балким, байкап калгандар болсо, үйдө экөөңөр эле.

- Аны да ойлойм, бирок арга канча Эмил аке, жалгыздык жаныма батты, жашоом ойдогудай болгону менен жүрөк өйүткөн арманым көп. Кимге даттанып, кайда катам, кимдир бирөө менен сырдашсам, сыр бөлүшсөм дейм, бирок кимге? - Шахзада муңая отуруп калды.

- Кечирип койчу Шахзада, санаага салып койдум, дегиңкисин айтканда азыр заман башка, тоноочулар четтен чыгат. Эгер күйөөгө чыгып алсаң болбойбу? - Эмил кызды тамаша чала күлө карап сынап сүйлөдү.

- Кимге? - Шахзада анын тамашасын түшүнгөндөй ага жылмая карады, - Мага күйөө бол деп кимге айтам? - каткырып койду.

- Сендей сулуу кызга ашык болгондор толтура чыгаар, өзүң тоготпой жүргөн болбо?

- Көңүлгө толсо, жүрөккө толбойт, баарына кайыл болуп башымды байлап алайын десем кандай адам туш келет... - Шахзада ойлуу мелтиреп аны жалжылдай карады, - Өзүмө жаккан адам мени тоотпогондой сезилет.

- Деги көңүлүңө толуп, жүрөгүңө жаккан бирөө барбы?

Эмил кызды кунт койо кулак төшөп кызыга тигилди.

- Бар го дечи, бирок ал мени жактырабы же...

- Сени жактырбаган жигиттин жүрөгү жок го?

- Жок, андай эмес, менимче ал жигит башкача адам, жүрөгү таза, адамгерчилиги бийик.

- Шахзада, сени ойго салып койдум, кой мен барайын, бүгүнкү жумуш бүттү го дейм?

- Аа-а кетсем дейсизби? - Шахзада аны томсоруңку муңая карады, - Бир азга отура турсаңыз боло?

- Отурганда эмне, осолдугум кармап туура эмес суроо берип жүрөгүңдү оорутуп алдым, ушул осолдугумдан кыздар менен да мамиле түзгөндөн корком, - Эмил анын көзүнөн көзүн ала качып сүйлөгөндө Шахзада бырс этип күлүп жиберди.

- Ошончолук эле осолсузбу?

- Көрүп турбайсыңбы... - Эмил да күлүп калды.

- Мен сиздин осолдугуңузду көргөн жокмун, ниетиңиз таза, түз жүргөнүңүздү гана баамдадым.

- Рахмат, мактай сүйлөп туздаганыңа баракелде!

Эмил аны чын пейли менен ыраазы болуп карап жүзүндөгү мээримдүүлүктү, митайымдыкты билбеген ачык-айрымдыкты байкап жүрөгүнөн кубанып алды: "Шахзада мени сүйөт экен, демек мен буга ак ниетим менен жардам беришим керек, буйруса менин жарым болуп калса…" деп ойлонуп калганда Шахзада:

- Эмил аке, - деп анын өзүн жалдырай караган көздөрүнө колун шилтеп, - Эмил аке, сизге эмне болду? - дегенде уйкудан ойгонгондой селт этип алды.

- Ий-ии?

- Сизге эмне болду отуруп эле уктап кетмеңиз барбы? - Шахзада бырсылдай күлдү, - Эч нерсени укпай же сүйлөбөй калдыңыз го?

- Жок-жок, Шахзада, - Эмил ыңгайсыздана кызарып кетти.

- Эч нерсе эмес, а сиз апам менен турам дедиңиз беле? - Кыз сөздү башка жакка буруп сурап койду.

- Ооба, менин апамдан башка байлыгым жок, чоң кыз, - Эмил өзүн колго ала күлүп койду.

- Ананчы, ата-эне табылгыс байлык экени чын, жок дегенде мени төрөгөн энемдин жүзүн билбейм...

- Шахзада, эгер капа болбосоң өзүң жөнүндө айтып бербейсиңби?

- Оо, ал үчүн сиз экөөбүз бир күн, бир түн сүйлөшүп отурушубуз керек, убактыңызды бөлө аласызбы? - Шахзада адатынча ага суроолуу бажырая карады.

- Болуптур, убакыт табабыз, - Эмил дилгирлене анын тагдырына кызыккандай жооп берди, - Бирок бүгүн жумушу бар, эгер туура көрсөң кете берейин...

- Ма-акул, зарыл ишиңиз болсо барыңыз, - Шахзада ага ойлуу карады, - Эмил аке, мүмкүн болсо апаңыз менен таанышсам болобу?

- Эмнеге болбосун, тааныштырам.

- Анда эртең ала келиңиз.

- Мейли, экөөбүз чогуу келебиз, - Эмил ордунан туруп дарбазаны көздөй басты.

- Жакшы барыңыз, менин тапшырмамды унутпаңыз! - Кыз анын артынан аста үн салды, - Күтөм!

- Жарайт! - Эмил дарбазадан чыгаары менен эшик өзү эле бекилип калды.

Адамга көңүлү көтөрүлүп турганда өмүр кандай таттуу да шаңдуу, дүйнө кооз, сулуу айланаң канчалык көркөмсүз болсо да баары кызык болуп көрүнүп туруп алат. Эмилге башка күндөн бүгүнкү күнү башкача сезилип канат бүткөндөй эргип, дүйнө жүзү ушунчалык кооз, сулуу көрүнүп турду: "Демек Шахзада мени сүйөт, апам менен таанышкысы келгени анын мени сүйгөнү, мен сүйүүгө кабылдым, мен сүйүүгө кабылдым!" деп аба жарып, ааламды жаңырта кыйкыргысы келип үйүнө жетти. Жеткирген машина кайтып кеткенден кийин апасына карап:

- Апа, Шахзада сиз менен таанышам дейт, эртең эрте мени менен барасыз, - деди кубанычтуу жылмая, - Ал сизди көргүсү келет.

- Берекем, ал мени эмнеге көргүсү келет, деги ишиң жакшы элеби, атам?

- Баары жайында, ал сиз менен жөн эле таанышкысы келген го?

- Мейли, каралдым, - Сейде унчукпай калды.

Ошол бойдон эне бала унчугушпай кечки тамагын ичип жатып калышты. Эртеси эрте туруп экөө кийинип алып машина келгенде жөнөп кетишти. Алар келгенде адаттагыдай дарбаза ачылып атайын күтүп тургандай Жамал алдынан тосуп чыкты. Ээрчишип кирип келаткан эне-баланы Шахзада заңгыраган үйдүн босогосунан каршы алды:

- Келиңиздер! - Шахзада Сейде менен эски тааныштардай кучак жая учурашты, - Төргө өтүңүздөр.

- Жакшы жүрөсүңбү кызым, жаңы көрүшүп атсак да ал-жай сурамай биздин салт эмеспи, - Эне Шахзаданы жүзүнөн сүйө төргө өтүп орун алды.

- Жакшы, жакшы эне, кудайга шүгүр, - деп, жайланышып отургандан кийин, - Эмил акемдин апасы кандай адам экенин билгим келди, ушундай жакшы уулду тапкан энени көргүм келди, - деди Шахзада ойлуу экөөнү алмак-салмак карап, - Мен эненин жүзүн көрбөдүм, мээримин, жылуу мамилесин сезбедим, - деп жанындагы кнопканы басканда даяр тургандай Жамал дасторконун алып келип жайнатып койду, андан кийин тамагын алып келди. Дасторкондо булоолонгон аш менен үстүндө чучук баштаган эт үймөлөнүп үчөө аны-муну сүйлөшүп тамактан алып отурушту. Шахзада Сейде менен эне-баладай көпкө кобурашып атты. Алар сүйлөшүп отурганда Эмил короонун ичинде ары-бери басып жүрүп анан Шахзадага кайрылды:

- Шахзада, мен жумушту бүтүрө берсем болот го?

- Аа-а Эмил аке, барсаңыз барып бүтүрө бериңиз, энем болсо мени менен калат, бүгүн жакшылап сырдашып отуралы, - Шахзада каштарын кере Эмилге жалжылдай карады.

- Мейли өзүңөр билгиле, мен кеттим, - Эмил колун көтөрө кош дегендей жылмая чыгып кетти.

- Эне, Эмил акени кыздай кылып тарбиялапсыз, - Шахзада Сейдеге жылмайып койду.

- Садага кетейин десе, ашыкча деле эркелеткеним жок, болгон мүнөзү эле ушул, боорукерлиги айрыкча, - Эне уулу менен сыймыктангандай мулуңдап койду.

Экөө бир биринен тартынгандай, сый гана отуруп анан Шахзада:

- Эне, сизди бүгүн театрга алып барып келейин, эс алып кетиңиз, - деди эле ал макул болду.

Мурунтадан даярдап койгонбу, Шахзада бир сыйра адеми кийим алып чыгып Сейденин алдына койду:

- Буларды кийиниңиз, заматта өзгөрүлө түшөсүз, Эмил аке келсе сизди тааныбай калсын, - деп күлүмсүрөп койду.

- Алда-а садагаң кетейин ай, тим эле койсоң болбой беле, - Эне аны кысына карап кейип койду, - Бул кийимиңдин баасы өтө эле кымбат го, убара болупсуң да...

- Ой энеке, мен ат-эне сыйлабадым, аларды көрүүгө, угууга зармын, төрөгөн энемдин го жүзүн көрбөпмүн, атамды өгөй энем өлтүрүп койгондо өзүм да билбейм, ак-караны тааный элек жаш экемин. Бир гана атамдын кызыл жаян болуп жерде жатканы алигиче көз алдымда... - Шахзада көз кычыгынан мөлт эткен жаш тамчылай ары бурула берди, - Жок дегенде менин жүрөгүм менен сыйлаган сыйымды көрөөр болсо гана?!

- Кайгырба кагылайын, өз энеңдей көрө албасаң да эне болуп бергенге жарайм садага, толгон балам деле жок, Эмилимдин бир тууганындай болуп жүр! - Сейде Шахзаданы жүзүнөн сүйө ыңгайсыздыкты жогото кучактап калды, - Сенин ушул сыйыңа эки дүйнөдө ыраазымын!

- Мен дагы, энекебай!

Шахзада бугу чыкканча эненин көкүрөгүнө башын коюп алып көпкө солкулдап ыйлап жатты. Анын азыркы көз жашы кайгынын да, кубанычтын да көз жашы болчу. Анткени ал ата-эненин мээримин көрбөй, өгөйдүн ызгаарын тартканына өкүнүп тагдырына таарынса, тагдыр ага кудайы момун, адамгерчилиги бийик эне-баланы кезиктиргенине, өзү каалап, көңүлү жактырып жүрөгү менен сүйүп калган адамынын ички сезимин билбесе да анын жанында бет маңдай отуруп чыны чайды чогуу ичип жатканына ыраазы эле.

- Кой садага, көп ыйлай бербе, адам баласынын башынан нелер гана өтпөйт, кудай өзүн сүйгөн пендесин кыйнайт экен тирүүлүктө, сенин да алдыда көрөөр күнүң, ичээр сууң, бак таалайың, айтып бүткүс кооз жашооң бар, андан көрө кудайым бак берсин, ырыс-кешиктүү бол балам, таалайлуу бол! - Сейде кызды энелик мээрими менен кучактап чачынан сылап өзү да жашып турду, - Андан көрө Эмил келгиче экөөбүз эс алып отуруп туралы, жүр жүрө гой.

Эне Шахзаданы бөлмөдөн колтуктай сыртка жөнөдү. Алар сыртка чыгып сөрүгө келгенде жадыраган күн нуру дүйнө жүзүн жарык нуруна, мээримине бөлөп төбөдөн оой баштаса да ысык илеби тарай элек эле.

Көпкө отурду, убакыттын өткөнү сезилбей жаркырап жандуунун баарына мээримин чачкан күн да уясына жакындап тээ алыстан кызарып турду. Ошол кезде Эмил келип калды. Ал чоң сумканы көтөрө кирип, Шахзада экөө үйгө киргизип кайра чыгышты.

- Эне жүрүңүз, биз даярбыз, машина күтүп калды, - Шахзада энени колтуктай ордунан тургузуп жөнөгөндө Эмил апасын көрүп таңданып калды, - Эмил аке караңызчы, энем кандай сулуу аял, - Шахзада Эмилди карай кудуңдап койду.

- Чын эле, мен да тааныбай кала жаздадым, - Эмил аны кубаттай апасына жетип бетинен өбө бир жагынан колтуктай басты.

- Окшошкон садагаларым десе, мен эми кайдан жашармак элем, келечек силердики, силер бактылуу болсоңор болду.

Сейде эне ушинткенде экөө бири бирин аста көз кыйыгынан карап тим боло өз ойлору менен алыша кетти. Аңгыча машина драмтеатрдын алдына токтоп, үчөө ээрчише театрга киришти. Түнкү он бирлерде чыгып үйүнө келсе Жамал тамактарын жайнатып күтүп турган экен. Бир үйбүлөдөй чогуу тамактанып көпкө отуруп Сейде менен Шахзада экөө бир бөлмөдө, Эмил башка бөлмөдө жатып калды. Шахзада энени эки-үч күн алып жүрдү, кетиргиси келбейт, бирок үйүн тиричилигин ойлогон эне акыры кетүүгө мажбур болду.

Эне үйүнө келгенден кийин көңүлү көтөрүлө жүрөгү өрөпкүй: "Ээ кудай, пендем деп жаратканың ырас болсо уулума ушул кызды кошуп койо көр, келиним да кызым да болуп, эне баладай оңуп калайын, жакшы келин келген жерине дөөлөт дегендей жалгызым бактылуу болсо көктөн тилегеним жерден табылгандай болоор эле" деп улам-улам жамалы жанган кыздын жоодурай караган көздөрүн, назик, жумшак мүнөзүн, аялзатына тиешелүү жакшы сапаттарын көз алдынан өткөрүп кубанычы койнуна батпай жүрдү. "Эмилим келсе Шахзаданы келин кылып бер деп айтам, уулум менин тилимди алат, сөзүмдү кайтарбайт" деп ойлонуп, кылган ишинин жыйынтыгы жок, үстүндөгү кымбат баалуу кийимдерин чечкенди ойлонбой ошол бойдон кирип чыгып атканда коңшусу, өзү кырдуу Чачыкей кирип калды:

- Ой-ууй Сейде, сен тим эле кулпуруп алгансың го, бу Эмил жакшы жумушка кирген го? - деди аны көрүп эле.

- Ооба, Эмилим бир мекемеби билбейм, деги бир жерде бухгалтер болуп иштеп атат, - Эне кубанычын аны менен бөлүшкүсү, сүйлөшкүсү келгендей ага мулуңдай карады, - Кир үйгө, ошол барган жерден бирдемелер келген эле, ооз тий.

- Болсун, ушул Эмил деп кара жаныңды карч уруп, жаштайыңда жесир калып эрге тийбей, серпилип көчөгө чыкпай бактың, эми ошенткен уулуң эмгегиңди актаса эле болду, - Чачыкей шыпшына төргө отуруп калды.

- Уулумдун окуусу эмки жылы бүтөт буйруса, анан дагы өзүнө жаккан иш табаар, дипломун алып алса.

- Ооба-ооба, окуусун бүтүп алса жакшы эмей, баса деги келин алып колуң узарса болот эле байкушум, неберелүү болсоң абыдан кубат болмок, чиркин, баланын баласындай ырахат болобу?

- Буйруса Чачыкей, келинди да алам, жаман уулум аман болсо менин бактым, ырысым ошол, - Сейде кубанычтан жүзү албыра көздөрүнөн бактылуулуктун нуру чачырай сүйлөп атты.

- Ошондой эле болсун, колуң узарып оңуп калат элең, уулуң дагы жакшы киши болот, аман болсун.

- Чачыкей, - Сейде маанилүү сөз айтчудай болуп ага карап күлүмсүрөй кайра эшикти сактана тиктеп койду, - Эмил абыдан бай кыз менен сүйлөшүп атыптыр, мына буларды ошол кыз мага белекке берип, коноктоп анан жөнөттү. Билесиңби, анын сулуулугу бир башкача экен, менин шаарды кыдыртып белек-бечкекти алып бери атпайбы!

- Ой сен ага эмнеге бардың эле?

- Менби, ал өзү Эмилге "апаңды алып кел, таанышайын" дептир, анан Эмилим мени жасап-түзөп алып ээрчитип барды. Тим эле укмуш ай, үйүнүн кан сарайдай чоңдугун айт, ичинин чет элдик буюмдарга толосун айт, - Эне кубанычын жашыра албай ичтегисин төгүп атты.

- Болсун байкушум, ата-энеси бар бекен деги?

- Ата-энеси жашында өлгөн экен, байлык ошолордон калган го?

Сейде өзү да түшүнө бербегендей жооп берип, эмнеси болсо да уулунун бактылуу болушун тилеп жүргөнүн билдирди. Экөө көпкө отуруп, алып келгендерин анын алдына жайып жетине албай атты. Чачыкей сыртынан кубаттаганы менен ичинен "Желпилдеген байкуш, дагы бир шуркуяга жолугуп баласынын башы айланып калган го, болбосо ошончо колунда бар кыз чекесинен чертип өзүнө окшогон бардар бирөөнү таап алмак" деп култуңдай ордунан тура жөнөдү.

- Мейли курдаш, эмнеси болсо да мээнетти тарттың, эми урматын көрсөң эле болду.

- Кудайга шүгүр, ушул күздө келинди киргизип алсам көөнүм тынып калат эле. Баса, жакында келин-кесекти чогултуп алып жууркан төшөк тиктирип, эки килем соктурсамбы дедим эле, баары даяр.

- Ошент, ошентпей анан, айылдын килем соккон кыз-келиндерин эле чогулта койосуң да.

- Ооба, буйруса жакында баштайм.

Экөө жылуу коштошуп, Сейде кайра үйүнө кирди. Ошол күнү Сейде жер баспай эле көкөлөп учуп жүргөнсүдү: "Шахзада Эмилди жактырып калган үчүн ишенип жумушка алып, мени менен таанышкысы келген чыгаар, буйруса ыймандуу келин болчудай, мен ага өз энесиндей камкор болом, келиним эмес кызымдай көрүп "кызым" деп айтам" басса турса ушуга окшогон ой мээсинен кетпей өзүнчө эле кудуңдап кобуранып, күлүмсүрөп коюп кеч кирип баратканын сезбей да калды. Анан кечки тамагын жасап уулун күттү. Ошол күнү Эмил кечигип жатты...

Шахзаданын кароолчусу бар эле, ал аны сыртынан гана көзөмөлдөп, үйүнө караан жолосо текшерип баарын так аткарчу. Өзү милиция кызматкери. Ашык дөөлөт баш жармакпы, жумушунан сырткары кыздын айына берген он миң сомуна кызыгып жоопкерчилигин алган. Аны Эмилге кыз айткан эмес, кароолчусу Мелиске Эмилди түшүндүрүп сыртынан көрсөтүп аны да көзөмөлгө алып чоочун бирөөлөр тийишпегендей болсун деген болчу. Эмил Шахзадага жолугуп эсептешип коюп үйүнө жөнөмөк болгондо шофёр кечигип калды.

- Койо туруңуз келсин, шашпаңыз, шашкан шайтандын иши дешет го? - Шахзада Эмилди жалжылдай карады, - бир аз күтө туруңуз.

- Күткөндө не Шахзада, кете берейин, андан көрө ушул сенин жадыраган жамалыңды эртең күн чыга көрсөм арманым жок, - Эмил кызга сырдуу жылмая колунан кысып коюп өз жолуна түштү.

- Жакшы барыңыз!

Шахзада жигитти ушунчалык бир мээрим толгон көздөрү менен карап узатып кала берди. Убакыт адам баласына билинбеген менен бир мезгилде чексиз өзөк өрттөгөн өкүнүчтү, орду толгус кайгыны, арылбас арманды тартуулачу табышмактуу нерсе экенин адамзат кылымдар бою чече албаган, түшүнбөгөн туңгуюк суроо экенин пенде закымдап өтүп жаткан кылымдарда сезбей келебиз, сезбейбиз дагы, биз пенделер жумурткадай ак карасы бөлүнүп, кыйын татаал мезгилде, кылдын учунда турганыбызды сезбей бирөөдөн өйдө, бирөөдөн ылдый сезип өзүбүздүн ыйык атыбызды булгап атпайбызбы?

Болбосо адам ыйык, анын ичинде кыргыз ыйык, керек болсо кыргыз деген ыйык улутубуздун атын ыйык тута албай не деген шумдуктарга бай башка улуттун салтын, үрп-адатын колдонуп жүрөгүбүздү уйдун бөйрөгүндөй бөлүп атабыз.

Эмилдин көз алдына кыз жамалы жайнап кетпей, үйүн көздөй шашыла кетип жатты. Ал үйүнүн жанына жете берээрде артынан жарык көрүндү. Жолдон өтүп бараткан машина экен деп Эмил жол бошотуп, жол жээгине өтүп туруп калганда ал жарык тушуна токтоп эки караан аны көздөй жөнөдү.

- Эй сен кайдан? - Бирөөсү аны тааныгандай үн салды, - Крутой кыз сени жеткирбей койдубу? - Үнү кекээрлей чыкты.

- Кандай ишиңер бар, жеткиреби же жеткирбейби, жумушуң канча? - Эмил анын кекээр сөзүнө жараша жооп берди.

- Бу күчүк, крутой кыздын жугундусуна тоюп калган го? - деди бири.

- Анын жугундусуна да, сулуулугуна да мас болуп энчиктеп жүргөндүр, - Дагы бири жанына жете келди.

- Силер кимсиңер? - Эмил жанына келген эки караанды тааныбай турганын сезип: "Демек, булар Шахзаданы кызганган немелер, мүмкүн шофёр атайын кечигип буларды тукургандыр" деген ой заматта анын мээсин көзөп өттү.

- Кимди эмне кыласың, кыскасы мындан ары Шахзададан алыс жүр, аны мен алда качан өзүмдүк кылып койгом, - Үнү жоон, бою узуну анын тике маңдайына тура калды, - Экинчи анын үйүнө бара турган болсоң мынабу жарыкчылык менен кош айтыша албай каласың!

- Менин жумушума тыюу салгыдай сен кимсиң? Мен ага жөн гана иштеп жатам.

- Ха-ха, жалданма жумушчубу? Акыңды жакшы төлөгөнгө кул болуудан качпаган немесиң го? - Мыскылдай күлдү, - Демек анын кулумун дечи?

- Оозуңа карап сүйлө, - Эмил жини келе сүйлөдү, - Балким өзүң бирөөнүн кулу болуп жүрбө? - деп оозун жыйгыча тиги тумшуктан ары коюп калды. Күтүүсүз соккудан Эмилдин көзү караңгылай, теңселе түшүп оңолду, мурдунан кан жая берди.

- Кана, жанагы сөзүңдү кайталачы?! - Өктөм унчукту тигил.

- Өзгөнү кул дегендин өзү кул! - Эмил да өчөшкөндөй ага тикелеше калып аны менен мушташууга даяр экенин билдирди.

- Азамат, айбатың бар жигит экенсиң... - Тигил мыскылдай аны тегерене басты, - Кой жигит, мен сага бир гана шарт койом, Шахзаданы жайына кой, экөөбүз душмандашпайлы. Ал кызды жакында мен алып кетем, жумушуңду жасасаң да мындан ары үйүнө кирбей сырттан кетип жүр, кокус бир эле үйүнө киргениңди көрсөм жашоодон үмүтүңдү үзүп кой! - деди да токтоп турган машинага отурганда жанындагысы аны ээрчий түшүп машина ордунан жылып кетти.

Эмил мурдунун канын тазалап, эки жагын каранып алып үйүнө жетти. Ал кирип келгенде тынчсызданып күтүп отурган эне уулунун түрүн көрүп чоочуп кетти.

- Эмне болду садага, түрүң кантет?

- Эчтеке апа, коркпой эле коюңуз, келатып жыгылып кеттим, - Эмил көңүлсүз чөөгүндү алып сыртка чыгып бетин жууп кайра кирди.

- Катүгүн ай, этият болбойт белең каралдым, көзүңө тийсе эмне болот? - Сейде күйпөлөктөп суу чүпүрөк алып келди, - Муну басчы, эртең көгөрүп кетип жүрбөсүн.

- Мейли көгөрсө, эртең эч жакка чыкпайм.

Эмил апасы берген суу чүпүрөктү баары бир долдойо түшкөн жерине басып жатып: "Чын эле тим болсом окшойт, жалгыз жаныма душмандын эмне кереги бар, крутой кыз деп башымды балээге салбай өз жолумду табайын" деп бир ою айтса, бир ою: "Эмнеге, мен эркекмин, өз сүйүүм үчүн күрөшө албасам анда менин эркектигим кайсы? Мен суу жүрөктөн эмесмин, Шахзаданы эч кимге бербейм, ал меники гана болот" деп жаны жай албай атты.

Уулунун сабыры суздугун байкаган эне ичинен сызып, бир шойкондон шекшигендей санааркап, бирок үн дебеди. Эртеси эрте Шахзаданын айдоочусу келгенде Эмил ойгоно элек болчу, Сейде ага эмне деп айтаарын билбей уулун ойготту, анын бети шишип кеткен эле.

- Мен баралбайм, өзүңүз эле айтып коюңуз, мени көрбөй эле койсун, - Эмил тескери карап жатып алды.

- Алда-а кагылайын ай, - Эне кейий сыртка чыкты да, - Уулум, бүгүн Эмил бара албайм дейт, сыркоолоп калыптыр...

- Мейли анда.

Шоопур мыйыгынан жылмая машинасын жылдырып жөнөдү. Ал билет, анткени болгонун болгондой айтып, ошол Шахзаданы Эмилден кызганып атайын аларды тукурган. Муну Эмил ачык билбесе да туйду, анын көз карашын алдыртан байкап жүргөн.

Ал кеткенден кийин Эмил ордунан туруп жуунуп, бети-башын күзгүдөн көрүп: "Алар дагы мушташканда көргүлүгүн көрсөтмөкмүн, неге унчукпай кетип калышты? Балким мени коркутуп койдум деп ойлогондур. Анча келгенден кийин мени сабабай кетмек эмес, суу жүрөк коркуп калды, экинчи кызга жологус кылдым деп мактанып калгандыр. Бетимдин шишиги таркап калса барам да, кызганыч кандай экенин көрсөтөм аларга" деп чайын ичип алып сарайдагы машыкчу темирлерине жабышты. Ал машыгып жатканда машина келип токтогону угулду, чыга калса Шахзада айдоочусу менен түшүп бери көздөй келатыптыр. Эмилди көрүп эле:

- Сизге эмне болгон, бирөөлөр менен уруштуңузбу? - деп сурай кетти Шахзада.

- Жок-жок, капысынан чалынып жыгылып кеттим, эч нерсе эмес, - Эмил жылмая жооп берди.

Ошол убакта айдоочу Асандын кытмыр жылмайып өзүн шылшыңдагандай түр менен карап турганын көз кыйыгынан байкап калды. Өткүр көздөрү менен аны жек көрө өчөшкөн адамындай караганда Асан ары бурулуп, машинаны чукулап туруп калды.

- Катуу жыгылыпсыз, этият болбойт белеңиз, бир аз күтө турсаңыз Асан келип калмак, - Шахзада чын пейили менен кейип сүйлөдү, - Дары алып келип жакшылап караңыз, жарылган жери жок, сөөккө катуу тийген го?

- Ооба, мурдумдан тийдим, ташпы же цементпи, билбей калдым.

Эмил сүйлөп жатканда түндөгү адамдын үнү, москоол денеси көз алдында турду, калп айтып жатканына уялгандай жер карады. Аңгыча Сейде ары жактан келатып Шахзаданы көрө коюп:

- Ии-ий кагылайын келе гой, биерде турбай үйгө кир, - деп Шахзаданы эки бетинен өөп үйгө карай жол баштады.

- Мен ушул жерден эле кетейин эне, Эмил акени ооруп атыптыр дегенинен жетип келген элем, - Шахзада ыңгайсыздана энени карап тарткынчыктай сүйлөдү.

- Ошо кантип болсун кызым, менин көңүлүм, Эмилдин көңүлү үчүн да даам ооз тийип чык.

Сейде болбой эле аны колунан ала ичкери киргизди. Сыртынан жупуну көрүнгөн үйдүн ичи аял колунун чеберчилигинен улам тартылган кооз туш кийиз, шырдак, колго согулган килемдер, ар түрдөгү курак төшөктөр менен кооздолгон эле. Шахзада босогону аттап кирээр менен башка дүйнөгө баш баккандай болду. Туш кийиздеги сайманын чеберчилик менен кооздоп сайылганын таңгала карап, гүлгө конгон куштардын канаттарынан укмуштай келтирип сайылганына ичинен кызыгып:

- Эне, бул туш кийизди өзүңүз сайдыңыз беле? - деди күлүмсүрөп.

- Ооба кызым, жаш чагымда сайгам, эми көзүм талып кетчү болду, - Сейде дасторкон жайып атып божурап атты, - Келин алып калсам деп дагы бир туш кийиз бүтүрүп жатам, уул келиним менин бергендеримди кастарлап урунаар деп ойлойм.

- Колунан келген эне берет мындайды, колунан келбегендер сатып берип атпайбы эне, сиз уз турбайсызбы?

- Кайдагы уз кызым, жалгызыма колуман келгенин өз колум менен жасап калтырайын деген эле тилегим да-а? - Сейде чай сунуп атып Шахзаданы жылмая карады, - Кайнененин бергенин баалаган да, баалабаган келин да болот, кандай келинге туш болоор экемин.

Ойлуу чынысын карап отуруп калды. Эмил үйгө кирген жок, ал Асандын жанына барып машинасын чукулап жатканын карап көпкө турду да анан:

- Асан, чыныңды айтчы, кечинде мени жеткиргиң келбей кечиктиңби?

- Эмне, ошондой деп ойлоп калдыңызбы? - Асан шашкалактай ага бурула берди.

- Кайсактабай ачыгыңды айт, эркекче сүйлөшөлү? - Эмил аны сүрдүү көздөрү менен тигилип караганда ал көздөрүн ала качып, - Кана Шахзаданы менден кызганган ким?

- Кайдан билем, мен эчтеке билбейм.

- Билесиң! - Эмил ачуусу келе аны жакадан алды, - Сен баарын билесиң, дагы ошентип жолумду тосчу болсоңор менден жакшылык күтпөгүлө! - деп колун силкип аны койо берди.

Асан эч нерсе дебей кала берди. Эмил үйгө киргенде Шахзадага Сейде жаңы сайып жаткан туш кийизин көрсөтүп жаткан эле. Шахзада туш кийизди суктана кармалап жиптеринин кооздугуна таң калып:

- Ой-ий эне, сиз чебер уз турбайсызбы, мындай өнөрүңүз менен кантип унчукпай жашап жатасыз? Мен сизге ишкана ачып берейин, кыз-келиндерди чогултуп өнөрчүлөрдүн көргөзмөсүн ачсаңыз болчудай экен. Билгениңизди башкаларга үйрөтсөңүз атыңыз чыгат, эл-жер көрөсүз, - деп кубанычтуу күлүмсүрөдү.

- Аа-а садага, эми мен ишкана ачып кыз-келинди иштетмек кайда-ан?

- Коюңузчу, сиз болгону билгениңизди үйрөтөсүз, мен керектүүнүн баарын даярдап берем.

- Мейли, өзүң эле бил, билгенимди үйрөткөндүн эмнесин оор көрмөк элем.

Шахзада бир топко чейин Сейденин саймаларын, курактарын көрүп отуруп анан үйүнө кайтмак болду. Эмилди карай:

- Үч төрт күндө барып калыңыз, мен сизди күтө берип тажагандай болбоюн, - деп жарк эте күлүп машинага отурду, - Үйүңүздү көрүп алдым, эми өзүм эле келип турам.

Эне бала менен коштошо жүрүп кетти. Эмил машинанын караанын узата карап туруп: "Сени күттүрбөй калайын, өзүм да сени көрбөсөм чыдай албайм го, сен үчүн баарына кайылмын! Алдымдан кан ичээр чыкса да сен үчүн өлүмгө дуушар кылса да сенден кол үзбөйм, сен меники гана болушуң керек" деген ой көңүлүндө ойногондо жылмайып алды. Бир жумадай көгөргөнү кетпей үйдө жүрүп тажап да кетти, Шахзада келип кетип жатты. Эмил болсо убакытты өткөзбөй Шахзадага өз сүйүүсүн билдирип андан оң жооп алса үйлөнүүнү чечти. Кандай тоскоолдук болсо да баарына даяр болуп чыдамак болду. Он күн өткөндө ал Шахзаданын айдоочусу менен үйүнө барды. Ал күнү экөө көпкө сүйлөшүп отурду.

- Бүгүн үйдө эле эс алыңыз, сизге бир нерсени ачык айтып коюшум керек, бирок аны айтуудан мурун өз башымдан өткөнүмдүн баарын айтууга тийишмин, анткени сиз мен жөнүндө угууга ынтызар экениңизди билем, - Шахзада ойлуу жер карап калды.

- Ооба Шахзада, билгим келет, бирок сага оор болсо айтпай деле койчу.

- Жо-ок, айтуу мен үчүн өтө оор болгон менен сиз үчүн маанилүү, өтө керек.

- Андай болсо кулагым сенде.

Эмил анын көздөрүнөн жалтана эки жагын карана оңдонуп отурду. Ошол кезде Шахзада жанында турган сумкасынан чылым алып чыгып күйгүзгөндө Эмил аны таңгала карап суроолуу туруп калды.

- Таңгалбаңыз, кээде чеге койчу болдум, тагдырымдын оор сыноосу мени алып келип дал ушул ак сарайдай үйгө туш кылып, жашоомо чек койду. Азыр менин сыртымдан кайтарып турчу кароолчум да бар. Ал үйбүлөлүү, орган кызматкери, бирок жакындан бери бир адам менин колумду сурап тынчымды алып жатат, ал адам жөнүндө кийин кезеги менен айтаармын... - Шахзада чылымдын түтүнүн үйлөй жарымына жеткен бөчөктү ары таштап сөзүн улантты, - Менин ата-энем өтө жарды, экөө тең ичкен адамдар эле. Мен алардын эң улуусу болгондуктан баардык түйшүк менин мойнума түшүп эки иним менен сиңдимди карап окууга жетише албай бир күн барсам бир күнү барбай сабактан аксап калдым. Ошондо он үч-он төрттөрдөгү курагым. Жаз жадырап айлана көркүнө чыга баштаган. Ар түркүн куштардын үнү көңүлдү сергитип жазгы жел ыргагы менен жагымдуу гүлдөрдүн аңкыган жыты каңылжарды жарып жарпты жазган убак. Мен бала кезден таңга маалкы куштардын сайраганын угууну абдан жакшы көрчүмүн. Ошол күнү да эрте ойгонуп таң агара элек болсо да терезени ачып куштун кубулжуган үнүнө моокумумду кандыра ойгоо жаткам. Апам менен атам кечинде аябай мас болуп келип жатып калышкан болчу. Бир кезде апамдын:

- Ошондо неге айткан эмессиң, чыныңды айтканда мен бакмак эмесмин, - деп кыйкырганын угуп эмелеги таңкы куштардын үнүн угуп ырахаттанып өзүмчө кыялданып жаткан жаным, жүрөгүм болк дей түшүп кулагымды түрүп калдым.

- Акин, сен мени түшүнчү, сен төрөбөй жүрүп калдың, анан анын өмүрү кыска экен, болбосо бизге бермек эмес, - Атам күнөөлүдөй үн катты.

- Өлмөктөн өлбөйбү, мени алдап бактырганыңды эч качан кечирбейм, кызыңды ал да жогол! - Апам айкырып жатты.

- Койчу башты оорутпай, - Атам бул жолу тажагандай жиндене сүйлөп жатты, - Эгер ал өлбөсө мен аны менен жашамакмын, сен баланын жытына зар болуп какшап жүрүп өтмөксүң, ушул кыздын артынан уул-кыз көргөнүңө сүйүн!

- Эмне-е, мен сенин арам сийдик кызыңдын артынан көрүптүрмүнбү, мага кудай берди!

- Арам дебе, керек болсо молдого нике кыйдырып койгом, кызым менин адал канымдан жаралган, тил тийгизбе ага!

- Андай болсо азыр да кете бергиле, - Экөө акыйлашып атты.

Балалык туюмум менен ким, кайсы кыз жөнүндө сөз болуп жатканына түшүнбөй жата бердим. Деги эле алар күндө ушинтип чабыша беришчү, бүгүнкү урушу башкача башталып казан аяк калдырап ызы-чуу түшүп эле жатты. Унчукпай башымды катып жатып чаңырган үндөн улам туруп сырткы бөлмөгө чыга калсам атам башынан кан жайылып жерде жатат, апамдын колунда кан болгон балта! Бакырып барып атамдын башын өйдө кылмак болдум эле апам жинди болгон немедей чачымдан ала:

- Шүмшүк, ушунун баарына сен күнөөлүсүң, сени да атаң менен кошо жайлайын! - деп мени түртүп ийип жыгылып кеткенимде балта менен чапмак болуп калганда көздөрүмдү жумуп ийдим.

- Ай-ай Акин, сага жин тийдиби?! - деген үндөн калчылдап турган денемди калкалап алып көзүмдү ачсам коңшу аял кирип келип апамдын колундагы балтаны алып, атамды көрүп кейий, - Кудай урган турбайбы сени, бул эмне кылганың? Тур Шакы, коңшуларды чакырчы! - дегенде көзүмдүн жашын он талаа кылып сыртка жөнөдүм.

Заматта эл чогулуп, участковый келип апамдын колуна кишен салып алып кетмек болгондо эл чуулдап:

- Жок дегенде сөөк жашырганча тура турсун, - дешсе да болбой койду.

Ошентип атамды коюп, апамдын кийим-кечесин даярдап таенем экөөбүз жеткирмек болдук, эң кичүү сиңдим үч жашар эле, ал апамды билчү да эмес, мен кайда бассам ээрчип артымдан калбай ыйлап турчу. Таенем аларды да кошо алып бармак болду. Жолугууга киргенде мен апамды кучактап ыйлап ийсем менин бекем кучактап алган колдорумду түртүп коюп сиңдимди көтөрүп алып ыйлап, инилеримди өөп атты. Мен шагымды сындырган апама ичим муздай томсоруп туруп калдым. Ал ошол бойдон мени карап да койгон жок. Ыйлагым келип үйгө келдим, ошондо атамды эстеп тамдын артына барып боздоп ыйладым. Таенем мага негедир көз карашы бузула баштады, менин балалык сезимимде апамдын мени кучактап өөп койбогону, таенемдин жаман көзү менен карап кагып-силккенинен мен эми чындап жетимдиктин жолуна түшкөнүмдү боолгодум.

- Шүмшүк, ушул сенин айыңдан Акиним түрмөгө түштү, сен каражолтой кайдан да жолуктуң, - Таенем Бааркан бир күнү таң атпай эле мени каргап-шилеп жатты.

- Тайне, минеге антип атасыз, мен эмне кылдым? - Мен эч нерсеге түшүнө бербей ага жалдырай карадым.

- Оозуңа таш, сен шүмшүктү кайдан бага койду, өздөрү менен өздөрү жашай бермек.

- Антпечи тайне, экөө ээрчишип ичип алып жүрө берчү, биздин ачка экенибизди да ойлоп койчу эмес, - Мен ыйлап отуруп ошенттим.

- Ичкендин балакетин аласыңбы, ичсе деле тынч өз жашоолорун өткөрө бермек! Чык эшикке, бүгүндөн баштап бул үйдөн көрбөйүн, - деп өзүнчө эле жинденип мени жонго дүк эттире уруп түртүп эшикке чыгарып койду.

Ыйлап короонун оозунда турсам коңшу аял жаныма басып келди.

- Эмне болду, Шакы?

Мени ата-энем ар дайым Шакы дечү.

- Эчтеке, - Мен сүйлөй албай соолуктап ыйлай бердим, ал мени башыман сылай койнуна катты:

- Ыйлаба кагылайын, атаң сени кандай гана жакшы көрчү эле?

- Эже, мени кет деп таенем үйдөн чыгарып койду, - дедим ага эрээркей.

- Эмнеге, сенин бул үйдө ордуң бар, - ал менин көз жашымды аарчый бетимен өөп үйгө жетелеп кирди.

- Ой эже бу муштумдай кызды каякка кубалап атасыз, Турат менен Акин ушул кыздын артынан балалуу болушпады беле, атасы жок болсо эле муну кордогонуңар болбойт да?

- Ой айланайын, сен бизге киришпе, андай бооруң ооруса үйүңө киргизип ал! - Таенем алкына аны менен урушканда ал да куру калбай:

- Кусуруна калсаң сени кудай каргайт, кызың туубас болоордо ушул уул-кызды ээрчитип, куу башын май баш кылган! - деп жатканда кичүү таэжем кирип келди.

- Эмне болуп кетти?

- Имине болмок эле, бул шүмшүккө боору ооруп кеткен имиш, - таенем кекеткендей сүйлөдү.

- Шүмшүк дебе, ушул кызды баккандан кийин Акиндин согончогу канаган, сотко барса мунун бул үйдө үлүшү бар!

- Эй сен кимсиң, өз жолуң менен болчу! - Таежем да апасына болуша кетип мага жетип келип жонго чаап, башка уруп-уруп жиберди, - Өлбөгөн шүмшүк, сенин айыңдан ушул болду, эжемдин түрмөгө отурушуна сен гана күнөөлүсүң!

- Тарт колуңду, ушунун чекесинен чертсеңер мен сотко берем, Акиндин артынан дагы бириң түрмөгө отурасыңар! - Коңшу аял Керемет эже экөөнө моюн бербей, - Шакы, сен эч жакка чыкпа, мен буларга азыр милийса алып келем, сени үйдөн чыгарууга булардын акысы жок! - деп эшикке атып чыкты.

Менде жан жок, уруп койобу деп бүжүрөп турам. Тайнем Бааркан өзүнчө булкунуп атты:

- Колунан келгенин кылсын, өлүгүңдү көрөйүн шүмшүктүн азабы өтө турган болду, өлбөгөн жетим, энесин жуткан жексур!

- Ушул өлөт дейсиңби, Акин эжемин убалына калды, эми коңшуларга арызданып барганын кара, күйбөс катындын күйүтү күч болуп кеткенин кара.

Асылкан таежем апасынан кур калбай сүйлөнүп жатты. Арадан канча убакыт өттү билбейм, эшиктен Керемет эже менен кошо милиция кирип келди.

- Мына айланайын, Турат менен Акин ушу кызды бала көрбөй ак этип так эткенден багып алып анан балалуу болушкан, эми атасы жокто муну үйүнөн кууп атышыптыр, - Керемет эже күйүп-быша сүйлөп атты.

- Сенин кандай ишиң бар? - деп Асылкан таежем аны менен айтышып киргенде участковый аны сүйлөтпөй койду:

- Чоң кыз, бул кызды бириңдин да уруп-согуп, үйдөн кууп чыга турган акыңар жок, эгер бирдеме боло турган болсо жооп бересиңер!

- Биз эмне кылдык, өзү эле ыйлап чыгып кеткен, анан күйүп кеткенсип жетип келиптир, - Таенем каратып туруп калп айтып актанганына таңгалдым.

- Кана, сен айтчы, сени кууп чыктыбы? - Милийса мени ээгимден көтөрүп жүзүмө тигилди.

Мен ыйлап сүйлөй албай тура бердим.

- Ушул айта алабы, биз кеткенден кийин дагы урат деп коркуп атат да! - Керемет эже жулкуна сүйлөп өчү бардай мени коргоп атты.

- Эне, сиз түшүнүк кат жазып бериңиз, ушул кызды уруп-согуп кордук көргөзсөңөр жоопко тартам, - Участковый папкасынан кагаз алып чыгып ручка берди.

- Кой айланайын, жазбай эле койойун, муну иминеге кордомок элем, - Таенем күнөөлүүдөй кыйпычыктап ийди, - Тилдеп койсом эле ыйлап чыгып кеткен.

- Болбойт, жазыңыз, болбосо бөлүмгө алып барам, ошол жерден жазып бересиз.

- Мен жазып берем! - Асылкан таежем анын колунан кагаз ручканы алып жаза баштады.

Ошентип алар чыгып кеткенден кийин экөөлөп ур-токмокко салып, кулагымдын кужурун алып, каргап-шилеп атышты. Мен ошондо гана жетимдиктин алгачкы күндөрүн башыман кечирээримди сездим, жүрөгүм сыздап турду. Эртеден кечке жумуштун баарын жасасам да жакпайм, же урду деп эч кимге айта албайм, жүдөп кеттим, окууга болсо барбай калдым, күндө казанга суу ысытып кир жууп, камыр жууруп нан жасайм, идиш-аяк жууйм, отурганга чолом жок. Бир аз колум бошосо эле таенемдин уулуу сөзү жүрөгүмө ийнедей сайылчу болду. Бир жолу апамдын кийип жүргөн костюмун жуу дегенинен жууп атып чөнтөгүнөн кагаз түшүп кетти. Алып карай койсом кат экен, ары бери, эки жагымды каранып бекитип алдым. Анан кой короонун артына барып катты окуп кирдим. Ал мындайча жазылган экен.

"Саламатсыңбы Турат, менин абалым оор, бул оорудан өйдө боло албайт окшойм, экөөбүз тилегибизге жетпей калат окшойбуз. Кандай сонун тилектер калды... кандай таттуу сөздөр калды айтылбай. Эх арман ай!!! Экөөбүз кечпеген суу калды, аралай элек гүл калды, эркелешчү түндөр калды. Турат, адам болбосумду билип эле турам, бирок дале жарыкчылыкты кыялбай, өмүргө тойбой баратам, чиркин! Туулганына эки ай боло элек кызыбыз ууз сүттү тойо эмбеди, эненин мээримин көрбөй өсө турган болду. Арманым, сени менен түбөлүк бирге боло албадым, экөөбүздүн сүйүүбүздөн жаралган наристебизди кор кылбай бага көр, жакшы кара. Шахзаданы сага, сени кудайга тапшырдым: сүйүүбүздүн данеги, өмүрүбүздүн уландысын өз колуңа бак, сенден акыркы суранычым, кызыбызды жетимдей кылбай өстүр! Эмесе кош жаным, жылт деп учкан жылдыз сымал менин да жылдызым асмандан учту көрүнөт, мен кетип баратам, Турат, кош бол, ко-ош! Жаныңдай көргөн Аксейилиң! 20.09. 19..."

Мен катты окуп жатып көз жашымды тыялбай соолуктап ыйлай бердим. Бир кезде:

- Шахзада! - деген үндөн улам көз жашымды аарчый салып катты катып алдым да жүгүрүп жеттим:

- Тайне, эмне болду?

- Таш оозуңа, өлүп калгансып, заматта жоголуп кетесиң да, деги өлбөйсүң го, өлүм жетпеген шүмшүк! - Жаза буза коюп калды.

- Туалетке эле бардым, - Мен башымды колум менен калкалай ыйлап ийдим.

- Деги сенден кутулбадым го? - деп дагы тап берип калганда Керемет эже кирип келди.

- Уятыңыз жок, жаман аял турбайсызбы, ушу тырмактай кыздын убалы жетет го акыры!

- Ой деги сен бизге эмне эле киришип калдың, бизди тынч кой, баланы тилдейт, урат, - таенем аны жактыра бербей кыр карап сүйлөдү, - өз баланы деле уруп койот эмеспи, ботом?

- Өз баланыкы билинбейт, ойнойт, мунун баладай болуп ойногонун деле көрбөйм, күң жумшагандай жумшайсыңар тим эле.

Экөө көпкө акыйлашып туруп анан Керемет эже чыгып кетти.

- Ойнобой омурткасы сынсын, ойногондон айланабы? - Таенем өзүнчө эле мени каргап-шилеп булкулдап атты, - Акинимдин шоруна ушул шүмшүк калды.

Ошентип атканда Асылкан таежем кирип келип эле:

- Дагы эмне болуп кетти? - деди.

- Ушул өлөт дейсиңби, жанагы Керемет деген неме дагы келиптир, тим эле күйүп бышат.

- Бул өлүк арыздана берет да! - Асылкан таежем мени келип чачыман тартып өйдө кылды да тээп ийди, бакырып ыйлап аттым:

- Эже, эжекебай урбаңызчы, мен арызданган жокмун, урбаңызчы! - бутунан кучактап ыйлап жатсам буту менен тээп, жонго дүңк эттире уруп, бетимден чоюп, жиниге тепкилей берди.

Ыйлап атып үнүм бүтүп, алым кетип кыймылдоого алым калбай жатып калдым. Түн бир оокумда көзүмдү ачсам сыз жерде жатыптырмын. Калчылдап үшүп, бүткөн боюм кыймылдабай ооруп туралбай койдум, эптеп жылып төшөктүн үстүнө жетип кайра уктап калыптырмын.

- Эй, өлгөн жоксуңбу, жанынын ширинин кара, төшөккө жатып алыптыр! - таежем тээп жибергенде чоочуп башымды көтөрдүм, - тур, эшикке чыгып уйду кошуп кел!

- Азыр.

Мен ордуман сүйрөлө араң турдум да аргасыз чыгып уйду айдап жолго чыктым. Уй койлорун айдаган коңшуларыбыз мени боор ооруй карап атышты, үнсүз көз жашымды төгүп, колумдагы чыбыкты шилтеген сайын бүткөн боюм ооруп кетип бараттым.

- Ай байкуш ай, ушуга эле кыйын болду, каапыр таенеси да жаман аял экен, Акин өгөйлүк кылбай эле, ушул кордоду, - деген сөз кулагыма шак дей түштү.

Жаштуу көзүм менен жалт карай салсам биздин үйдүн тушундагы коңшу аял экен. Ал аял мугалим болчу, аты Толкун, ал апам камалгандан бери үйгө кирбей калган. Аны көрүп ого бетер буулугуп уйду айдап баратып үнсүз ыйлап кетип баратсам Толкун эже жетип келип,

- Шакы, - деп менин жашка толгон көзүмдү көрүп чоочуп кетти, - Эмне болду садага, ооруп атасыңбы?

- Ооба, - Мен башымды ийкеп андан ары жөнөй бердим, уйларга жеткенден кийин кайра бурулдум.

- Байкуш Турат, ичсе да сени жакшы көрчү эле, убалың Акинге жетсин, эр өлтүргөн шерменде, - деп мени колумдан алып жетелей басып, - Этиң ысып турган го, жылуу жатышың керек, - деди.

- Жаткырбайт да, - дедим мен улутуна.

- Ошолор курусун, таенең эси жок аял тура, - Ал мени менен короонун оозуна чейин келип анан үйүнө кетти. Үйгө кирээрим менен:

- Өлмөсөк болбой эрте келбейсиңби, уйдун богун жампа кыла кой, эчтеке болбойсуң.

Таенем босогону аттатпай эшикке чыгарды. Этимдин ооруганына карабай жампа жасап дагы үйгө кирип чай ичким келип дасторконго эми отура бергенде:

- Өлө тургансып эле кардың тойбойт да, Гүкү чычып коюптур, жууй коюп анан ич, - деди колума сиңдимдин шымын берип.

Этим ысып чыйрыкканыма карабай шымды жууп жайып кайра кирдим. Чай муздап калыптыр, эптеп нан жей албай жылуу чайдан ичип алып төргө жатайын десем,

- Жамбашың сынгансып эле жата каласың да, тур кир жуу, суу ташы! - деп таенем мени колумдан тартып тургузду:

- Тайне, этим ысып ооруп атам, жата турайынчы, - Мен көзүмдөн жаш куюлта жалдырап ийдим, - Тайне, бир пас жатып алайынчы.

- Өлбөйсүң, тур жууп коюп жат! - деп дегдеңдете түртүп чыгарып эшикти жаап койду.

Мен титиреп чакага суу алып келип казанга суу жылытып кир жууп жатып калтырап ошол жерге жатып калыптырмын. Ордуман тургузуп да коюшпаптыр. Сиңдим Гүкү келип:

- Эже туйчу, туй деп атам, - деп жулкулдатып ыйлап атыптыр.

Көзүмдү ачып ордуман зорго туруп эптеп кирди жайып үйгө басалбай жөрмөлөп кирип келатсам тайнем көчө жактан келип:

- Эмне өлгөнү калдыңбы, ушу сага өлүм келмек кайда, туруп бас, башыңа көрүнгөн өлүгүңдү көрөйүн шүмшүк! - деп тээп ийгенде Гүкү наристе болсо да мени аядыбы:

- Тане, эжеми уйбачы, ыйлатпачы! - деп ыйлап ийди.

- Бас, сага ошо эже болуп жыргатмак беле? - деп аны колунан жетелеп кирип кетти.

Менин башым айланып, калчылдап босогону кармап эптеп туруп дубалды сүйөнө үйгө кирдим да төшөккө жетпей жыгылып кеттим. Ошондо көзүм илинсе эле дөөрүп, этим от менен жалын болуп жатканымда өлүмдү тилеп аттым: "ата, айланайын ата, мени жаныңа алып жатчы, кыйналдым атаке" деп ары карап ыйлайм, кээде гана өлүп калбасын дедиби же жооп берип калгандан корктубу, тайнем чыныга чай менен бир сындырым нан берет. Бир айдай жатып анан ордуман турдум, арыктап алым жок, сыртка зорго кирип чыгам. Ошондо менин оюма бир жакшы ой келди, качып кетейин деген жыйынтыкка токтодум. Бир аз тыңып калганда түндөп качып чыктым, атамдын мүрзөсүнүн жанына барып коркпой жатып алдым, эч нерсе билбей уктап кетиптирмин. Кобураган үндөн ойгонсом мүрзөлөрдүн тээ четинде мал айдагандар жүрөт, көрүнбөгөнгө аракеттенип дөбөнүн түбүнө узунумдан жатып алдым. Түшкө жакын эл көрүнбөй калганда атамдын мүрзөсүн кучактап алып көпкө боздодум, анан ары көздөй аралап барып үстү оюлган мүрзөнүн жанында тактай бар экен, ошонун далдаасына кечке жатып кечинде жолго чыктым. Жолдон коркуп ит үрсө эле отура калып бир айылга жеттим. Айылды аралап барып чоң жолго чыга келдим. Улам өткөн машиналарга кол көтөрөм, колумда тыйыным жок, ким бекер алып кетет деп да ойлобоптурмун.

Шахзада ушул жерге келгенде улутунуп алды.

- Түш оогуча жолдо тура бердим, кардым да ач, ошол убакта бир жеңил машина өтүп баратып токтоду да, кайра артка келип эшигин ачты:

- Кайда барасың, кызым? - Мен жете бергенде ал сурады.

- Шаарга, - дедим мен ага жалдырай карап, - Ала кетиңизчи.

- Шаарда кимиң бар?

- Эч ким...

- Анан эмнеге барасың, ата-энең кайда?

- Ата-энем жок, ала кетиңизчи байке? - Жалдырап ыйлап ийдим, - Эптеп жетсем болду.

- Түш, - деди ал, мен отураарым менен жылып жөнөдү.

Жолдо үн катпай келе берди. Шаарга жеткенден кийин дагы үн катпай айдап баратканда:

- Байке, шаарга жеттим окшойт, мени түшүрүп коюңуз, - дедим мен тартына карап.

- Кайда бармак элең, азыр мен сени үйүмө алып барам, анан көрөбүз, - деп ал шаардын ичиндеги айылга бурулуп, заңгыраган үйдүн алдына токтоду.

Машина токтоору менен дарбаза ачылып эки кичинекей бала жүгүрүп чыкты. Алар ал кишинин неберелери экен. Алдынан чыккан неберелерин өөп, бирин көтөрүп, бирин жетелей машинадан түшпөй отурган мага карады:

- Жүр үйгө кир.

Мен үндөбөй аны ээрчий бастым. Толмочунан келген аял мени көрүп жийиркенип алгандай болду, киймим кир, эски, көрүнгөн жерин өзүм эптеп жамап алган элем.

- Таятаңар келип эле оңуп калдыңарбы? - деп тигил аял неберелерине күлө карап койду.

- Ананчы, - Ал киши неберелерин биринен сала бирин эркелете тизесине отургузуп алып ойнотуп кирди, бир кезде гана эсине түштүмбү, - Атыр, бу кыздын кардын тойгузуп, мончо жагып жуунтуп койчу! - деди.

- Маакул атасы, иши кылып жолдуусуң.

Атыркүл мени анча жактыра бербесе да күйөөсүнүн сөзүн эки кылбаганын сездим. Тартынып жарытып иче албадым, анан мончо жагып жуунуп ал дегендей мени карап басып кетти. Канчадан бери жуунбай калганга аябай сергий түштүм. "Эми кир кийимимди кантип кием?" деп ойлоп турсам эшикти ачып, Атыркүл эже:

- Жуунуп болсоң буларды кий! - деп коюп кайра кетти.

- Маакул, - деген сөзүмдү уктубу, укпадыбы билбейм.

Кийинип алып келсем кайрадан столдо тамак ичип атышкан экен, мага тамак куюп берди. Жанагыдан үйүр ала түшкөнгөбү же жуунуп алганга өзүмдөн өзүм жеңилдеп калдымбы, берген тамагын ичип алдым.

- Ички үйгө кирип эс ал, телевизор көрө бер, - деди менин тагдырымдын бурулушуна себеп болгон адамым Жандат байке.

Үйүнө кирип креслолорун көрүп кызыгып отура кеттим, тим эле мамыктай жумшак, телевизорду эч ким көрбөсө деле сүйлөп атыптыр. Жаным жыргай креслого отурган бойдон уктап кетиптирмин.

- Тур, төшөккө жат! - деген үндөн чоочуй ыргып турдум, маңдайымда Атыркүл эже туруптур.

Башка бөлмөгө кирип төшөккө жатып кубанганымды айтпа, ушул адамга жолукканыма кудайга жалынып аттым, бир сыйра кубанычтан ыйлап да алдым. Ошентип Жандат байкенин үйүндө туруп калдым. Анын эки кызы бар экен, экөө тең күйөөгө тийип кетиптир, эркек баласы жоктугуна өкүнүп жүргөнүн Атыркүл эже кийин айтты. Жандат байкенин үйүнө ал күнү түнөп алып, эртеси кетмек болдум эле Атыркүл эже:

- Кайда барасың, шаарда жакының барбы? - деди.

- Эч кимим жок, эптеп базарга барсам соода кылам да... - Мен өзүмө ишене албагандай жер карадым.

- Сен эмес сенден кыйындар соода кылалбай жүрөт, сен кайсыны кыла алмак элең, же бир иштете турган акчаң болбосо, колуңдан эмне келмек эле?

- Билбейм, көрөм да...

- Кой, жөндөн эле темселей бербей биерде эле жүрө бер, канчадасың? - Ал мага боору ооругандай карады.

- Он төрткө толуп, он бешке карадым.

- Жашсың, таанышың болбосо кыйналасың, - деп мага жан тарта караганда унчукпай калдым.

Ошондон баштап алардын үйүндө жашап калдым, чынын айтсам оңуп эле калдым. Кардым ток, киймим бүтүн, жан кыйнаган жумуш жок. Атыркүл эже мени анча деле жумшабайт, өзүм алым жеткен ишти кылып койом. Аларга болгонун болгондой айтып берип, апамдын катын бердим. Аны окуп, Атыркүл эже мени башымдан сылай эркелетип койду. Мен да ага эрээркей:

- Ушул катты атам он үч жыл катып жүрүп анан апам таап алып окуп коюп ошонун айынан бир бирин өлтүрүп койду, апам көтөрө албаган го? - мен атамдын кызыл жаян болуп жатканын көз алдыма элестете ыйлап алдым, - Ошончо жылдан кийин заматта жек көрүп калабы?

- Ошого эрки жетпеген да, болбосо апаң жакшы аял болсо өлгөн аялдан кызганмак беле, канткен менен баары бир тагдырдын жазганы.

- Ага чейин апам мени аябай жакшы көрчү, уруп-сокчу да эмес.

- Боло берет, ачууга жеңдирип койгон тура, - Атыркүл эже ойлуу отуруп калды.

Жандат байкем болсо неберелерине эмне алып келсе мага да ошону ала келет, адегенде тартынып жүрдүм. Багыма ошол киши жолугуп калганына жатып да туруп да кудайга жалынам. Атам тааныбаган, чоочун эле адамдар мени кыйыр туугандарынан бетер багып жатканына ичим жылып, алар эмне десе да макул болмокмун. Бирок алардын кызматчылары бар, үйбүлөлүү кызматчысы короонун ичинде кичинекей бөлмөдө турушат, ички жумушту аялы, тышкы жумушту күйөөсү жасачу. Менин жасаган жумушума зарыл деле эмес болчу.

Билинбей эки жыл өтүп кетти. Атыркүл эже ооруп ооруканага жатып калды. Айлап жатып дарыланды, эмнеси ооруганын деле билбейм, үйгө чыгарып келгенде анын арыктап калганын көрүп боорум ооруду. Төшөктөн турбайт, мен аны карап калдым. Жандат байкенин эмне кызматта иштээрин билчү деле эмесмин. Эрте кетип кеч келчү, кээде келбей да калчу.

Аңгыча мен бойго жетип калдым. Кыздары тынбай келип кетип турушат. Кийинки кездери Жандат байке негедир мага көп тигиле карап калчу болду. Бир күнү Атыркүл эженин жанында отуруп:

- Эже, мен сиз менен кеңешейин дедим эле... - десем ал мени алсыз карап колумдан кармай жылмайганча аракет кыла минтти:

- Шахзада, эмне айтаарыңды билип турам, сен эми чоңойдуң, өз жаныңды багып кете аласың, бирок сени өз кызымдай көрүп калдым эле, минтип ооруп калбаганда сени бир ордуңду таба турган кылсамбы деп жүргөм. Сен эч жакка кетпе, - деп онтолой сүйлөдү.

- Ма-акул эже, сиз жакшы болуп кеткенче ушул жерде болоюн. Уялганымдан кетсемби дедим эле, мендей бечараны канатыңыздарга калкалап, өз балаңардай багып келатасыңар, кандай кызматым менен мээнетиңерди актайм, билбейм, - Атыркүл эжени эңкейип бетинен өөп ыйлап ийдим.

- Кой садага, кылган жакшылыгын колко кылбаш керек, жакшылыкты кудай үчүн жасаш керек.

Чачымдан сылагылап ойлуу улутунуп алды. Экөөбүз көпкө чейин үндөбөй отурдук. Жандат байке ар кайсы врачтарды алып келип көрсөтөт, бирок жылыш болбой күндөн күнгө арыктап баратты. Арадан дагы бир жыл өтүп кетти. Бир күнү Атыркүл эже мени жанына чакырып алды.

- Эже, келдим, - Мен анын көздөрү ары кирип, бет сөөктөрү оркоюп, өңү өчкөндөй жумулуу көзүн карап чоочуп кеттим, анын ошондогу жүзүндө өлүмдүн тири суук кабары билинип турган.

- Кызым, - деди ал үнүмдү угуп көзүн ача, - Мен сага бир нерсени айтайын дедим элем, бирок угуп алып мага нааразы болбо, ичиңден да ирибе, каршы болсоң жок деп ачыгыңды эле айт, - деди зорго, эс алып сүйлөп.

- Айтыңыз, - Мен оюмда эч нерсе жок эге чөгөөлөй отуруп сөз угууга аны карадым.

- Кызым, мен сени кызымдай эле көрөм, бирок сен күтпөгөн сөз айтам, менин көрөөр күнүм аз калды окшойт, эми мен айыкпай калдым го.

- Антпеңизчи эже, сизди мен деле өз энемдей көрүп калдым, атам өлгөндөн кийин көргөн кордуктарымды сиздин мээримиңиз унуткарып, өзүмдү адам катары сезип калбадымбы, сиздин кандай сөзүңүз болсо да аткарууга даярмын! - Мен анын колдорун кармап отуруп эч нерсе түшүнбөй, сөзүн укпай туруп эле убада берип аттым.

- Жашсың, менин эмне сөз айтаарымды сезген да жоксуң... - Ал бир азга оор улутунуп алып анан, - Жандат экөөбүз бири бирибизди сүйүп баш кошконбуз, эки кыз төрөгөндөн кийин мага врачтар төрөгөнгө тыюу салды, ошентип биздин уул балабыз жок, - Атыркүл эже улам эс алып сөздү алыстан баштады, - Жандат эркек балам жок дебей эки кызды алчаңдатып өстүрүп өз тууруна кондурду, баарын бердик, ушул убакка чейин тескери баспай айтканымды аткарып, көзүмдү карап келет, кокус көзүм өтүп кетсе кандай немеге жолугаарын ким билет? - Ал ээрдин тиштей көзүн жумуп жатып калды, мен ошондо да эч нерсе түшүнбөй жомок угуп отургандай тыңшап отура бердим, - Байкушум, менин жүрөгүмдү ооруткусу келбей ичтен сызып жүргөнүн сезип эле жүрөм, башка аял алып эркек балалуу бол деп айтсам укпай койду.

- Эже, кыз деле бала да, эркек болбосо эмне болот эле? - Мен ага маңыроо суроо бергенимди сезбей ага таңгала карадым.

- Аа-а кокуй, баласың да, эркек бала атанын орун басаары, тукумун улаар туягы эмеспи, - Атыркүл эже мени алсыз жылмая карады, - Эркек уулу бар адам бактылуу да, кызым...

- Кызы барларчы, эмнеге кызы барлар бактылуу эмес?

- Бактылуу, жашоосу ойдогудай болсо бактылуу эле болушат, бирок жүрөгүндө өкүнүч арманы күч болот, артымда туяк калбады деп кайгыга батып, санаа тартып жүрүп өтөт, мен сага ушул жөнүндө айтайын деп жатам кызым/ Жандат азыр отуз жетиде, - Ал мага көздөрүн кадай башын көтөрдү, - Сен Жандатка турмушка чыгасыңбы?

- Эмне дейсиз?!

Чоочуп кеткенимди ал көрүп башын чайкады,

- Ооба сен жашсың, сулуусуң, эми гана бышып келаткан алмадай дагы бирөөнүн этегине топ этип түшүп бересиң. Жандат аялга жакшы карайт, кор кылбайт кызым, ансыз да жалгызсың, өйдө тартаарың, көңүлүңдү көтөрөөрүң жок, башка бирөөгө жолуксаң кийинки тагдырың кандай болот? Улуу деп чанганың менен жакшы адамга жолуксаң жакшы, өкүнүп калбагыдай болсо дегеним да...

- Эже, эжекебайым андай дебеңизчи, кантип мен ошого барам, атамдай болбосо да агамдай киши го? - Мен Атыркүл эженин үстүнө башымды коюп алып ыйлап аттым.

- Ыйла, ыйлап ал, бугуңду чыгар. Өх-хү! - Ал үшкүрүп алды, - Эгерде сен менин өзүмдүн кызым болсоң да өлөөрүмдү билгенден кийин улуу болсо да өзүм абдан жакшы адамга башыңды байлап ал демекмин, анткени аны көрүп туруп "мен өлсөм кайда барат, кандай адамга жолугат?" деп ойлонуп жатам. Өзүң абдан жакшы, эстүү кызсың, сулуу кыздарга кимдер гана кол сунбайт, гүлгө аары конгондой эле болот, а сен, бирок... - Негедир сүйлөй албай жашына муунуп алды.

Көзүн жумуп жатып калды. Мен үнсүз көз жашымды төгүп отура бердим. Ошондон кийин Атыркүл эже да үндөбөдү, мен баштагыдай эле жанында ысык чайын, тамагын берип эч нерсе болбогондой жүрө бердим. Жандат байке мени Ошко алып кетмек болду, Атыркүл эже мени ыйлап туруп эки бетимден өөп:

- Садага болоюн кызым, багың ачылсын, беш күндүк өмүрүң болсо бир гана күнүн жашадың, алдыда дагы канча жашооң бар, кудай бак берсин. Мен бар боломбу жок боломбу, бул үйгө келип тур, мен дагы өз энеңдей кам көрөйүн дедим эле. Жараткан ал тилегиме жеткирбеди... - деп муңканып ийди:

- Эжеке, эжекебайым менин, кайда бараарымды эч ким айтпады, балким сиз билээрсиз? - Мен буркурап ыйлап ийдим, - Айтыңызчы, кайда, эмнеге барам?

- Садага болоюн ай!!! - Ал мени кучактап солкулдап атты, - Мен дагы билбейм, болгону Оштогу биздин үйгө баратканымды билем. Ал үйдө менин кыздарым чоңойгон. Бар бара гой, аман болсок көрүшөбүз, - деп колумду бекем кармап, көзүн жумуп, жашы жаагына куюлуп атты.

Жандат байке мени ийинден ала өйдө кылып колтуктап жөнөдү. Үнсүз көзүмдүн жашын көл кыла машинага отурдум, ошол убакта энемдин жүзүн көрбөй, атамдын мээримине канбай, жаштайымда канаты кайрылган чымчыктай чырылдап көргөн азап-тозогум, чоочун адамдардын мага койнун ачып калкалап, жакшы мамиле жасаганы мени үнсүз гана алардын айтканына көнүүгө мажбур кылды...

Кечке маал дал ошол үйгө келдик. Жандат байке мага эч нерсе дебеди, Жамал эжеге дайындап коюп кетип калды. Мен каалагандай жашай бердим. Арадан жарым жыл өткөндө келди. Атыркүл эженин өтүп кеткенин угуп аябай ыйладым. Жандат байке мага бир сыйра жаңы кийим алып келип кийгизди да, ээрчитип алып дүкөндөрүнө алпарып тааныштырып, кайра келгенден кийин минтти:

- Шахзада, эми сен чоңойдуң, мындан кийин дүкөндөрдөн отчёт алып турасың.

- Эмнеге, өзүңүзчү? - Мен тайсалдай жооп кылдым.

- Менин жумушум көп, сага паспорт даярдап жатам, бул үйдү сага жаздырып койойун, анан да башка иштерим көп, - Ал сүйлөп жатып мени сырдуу тиктеп, ойлуу ордунан турду, - Азырынча ушул сөз жетет, калганын дагы сүйлөшөбүз, - Жандат байке сыртка чыгып баратып кайрылып, - Баса, Шахзада, эгер акча керек болсо үйдөгү сейфте турат, керегиңе жарат, - деп коюп үйдөн чыгып кетти.

Эмне дээримди билбей нес боло туруп калдым Жамал эже аңгыча тамагын жасап чакырып калды, экөөбүз чогуу отуруп тамактандык. Жамал эженин өзүнүн бөлмөсү бар экен, мен аны болбой жаныма жаткырып алдым. Ошондон баштап Жандат байке мага жакындан кам көрүп, бирок ашыкча сөз сүйлөбөдү, мени ээрчитип жүрүп паспорт алып берип, үйдү мага жаздырып документтерди алган күнү Жамал эжеге тамак жасатты. Өзү ичимдик ичкенин көргөн эмесмин, ошондо вино ала келиптир. Экөөбүз гана отурдук.

- Шахзада, мен бүгүн сени менен чындыкты айтып, кеңешип алышым керек, - мени ойлуу карап болоор болбос жылмайып койду.

- Угуп атам, - Мен андан көзүмдү ала кача бош үн каттым.

- Эмесе мындай, Атыркүл эжең бир сөз айтты беле?

- Эмне деп? - Кайра өзүнө суроо узаттым.

- Эстечи, - Ал мага көңүл койо карап кулак түрүп калды.

- Мм... Мен эмне кылышым керек? - деп аны жалооруй карадым.

Ошол көз карашымда арманым, аргасыздыгым үчүн ыза болуп жүрөгүм канап айыпсыз жаным андан жооп күтө жандүйнөм алсыз чымчыктай чыркырап, канаты кайрылган бөдөнөдөй үрпөйө карап калдым.

- Сен капа болбо Шахзада, мен сага күч колдонбойм, зордобойм, эркин адамсың, жашоо сеники, - Ал башын жерге сала ойлуу отуруп калганына буулугуп калган жаным түнөрүп жаай албай турган күндөн бетер эчкире ыйлап ийдим.

- Мунун баары эмне үчүн, ким үчүн, мага мынчалык мамиленин эмне кереги бар эле?! - деп боздоп ыйлап жатканымда ал жаныма келди.

- Шахзада, кой минтип ыйлабай жүр, билсең баары сен үчүн, Атыркүл эжеңдин аманат тапшырмасы үчүн. Менде баары бар, шаарда үч үй бар, бул жерде экөө, мен бирөөгө жакшылык кылгым келди, сен ойлон, өз тагдырыңды өзүң чеч! - деди да чыгып кетти.

Бир аздан кийин машина короодон чыгып кеткендей болду. Ыйлай берип көз жашым соолуп калгандай томсоро отуруп калдым: "Кантип ушул атамдай адамга турмушка чыгам, эмнеге мени кыйнап жатат, балким үйүн, дүнүйөсүн берсе эле ага макул болот деп ойлонуп атабы? Жо-ок, мен эч качан ага тийбейм, байлыгына башымды байлабайм" деген чечимге келдим. Ошол бойдон андан дайын болбоду. Уйкусуз таң атырып, кеч киргизип санаадан жүдөп кеттим, жүрөгүмө эч нерсе барбайт.

- Шахзада, сенин бир жериң ооруп жүрөбү, өңүңдөн азып кеттиң, - деди Жамал эже бир күнү.

- Жок, эч жерим деле ооруган жок, сизге ошондой көрүнүп жатса керек, - Эжеге жылмайган болуп жооп бердим.

- Өзүңдү көп эле кыйнай бербе, ай түбүнө ким жеткен дейсиң, жашыңда санаачыл болсоң ооруп каласың.

- Эмнени ойломок элем, - деген менен кайрадан ойго чөмүлө томсоро үйгө кирдим.

Жамал эже өз иши менен алектенип кетти. Ички бөлмөгө кирип диванга көмкөрөмөн түштүм да үнүмдү чыгарбай буулугуп ыйлап кирдим. Көз жашым жазгы нөшөрлөп төккөн жамгырдай жаздыкка сиңип жатты. "Эми эмне деп жооп берем, кантип атамдай адамдын аялы болууга макулдугумду билдирмек элем? Ушундай чоң адамдар алсыздарды кордоп өз кызмат абалынан, байлыгына манчыркагандан пайдалангысы келет тура. Жо-ок, мындан көрө мен бул жерден качып кетем, эртең бул жерден сөзсүз кетем" деген ойго токтодум. Түнү менен уйкум качып кирпик какпай ойлонуп жатып таңга маал катуу уктап кеткен экемин:

- Шахзада тур, тура гой, - деген Жамал эженин үнүнөн ойгонуп кеттим, - көзүмдү ушалап зорго ачтым эле ал менин чачымдан сылай салмактуу эркелете сүйлөдү, - Тура гой кызым, Жандат байкең келиптир, сүйлөшө турган сөзү болсо керек.

- Эмнени сүйлөшөт экен? - деп алып кайра ыргып турдум, жүрөгүм лакылдап кетти: "Ай кудай ай, бүгүн кетип калайын деп жатпадым беле, келип калганын кара" деп томсоро туруп калганда Жамал эже менин саамайымдан сылай жылмайып:

- Антчү эмес, бирдемеден чоочугандайсың да кызым, ал адам жакшы киши, мен муну көп жылдан бери билем, бол эми туруп жуунуп чайыңды ич! - деп чыгып кетти.

Туруп ваннага жуундум да Жандат байкенин бөлмөсүнө кирдим.

- Оо сулуу кыз, кандай уйку кандыбы, ушунча да уктайсыңбы, карачы түш болуп калды? - Жандат байке мени маңдайымдан өөп койду.

- Рахмат, - Суз гана анын көздөрүнөн көзүмдү ала качтым.

- Кийинип чык, мен сенин окуган мектебиңе алып барып жок дегенде күбөлүк алганга сүйлөшөйүн, - деди анан мени сырдуу карап.

- Жок, мен ал жакка барбайм, - Мен жер карап бурк этип жооп бердим.

- Эмнеге, келээрки жылы окууга тапшыртып койом, окуп алсаң кор болбойсуң.

- Окубайм, алтынчы класска чейин эле окугам да, эми мага күбөлүк беришпейт.

- Берет, мен сүйлөшөм, - деп мени көндүрө албай көпкө отурду.

Акыры менин көгөрүп макул болбой койгонумда гана унчукпай чыгып кетти, бирок эч жакка кетпеди. Эшикте ары бери басып жүрүп кечинде кетти. Мен эч ким менен сүйлөшпөй жатып алдым. Жандат байке дагы келбей калды, деги эле анын келбешин сурана берем. Бирок ал кайчы жолдо кайда бараарымды билбей турганда ушул адам мени өз койнуна катып, бүлөсүнө кошуп чоочун экениме карабай асырабады беле, он төрттөгү менин тагдырым бул адамга жолукпасам эмне болот эле? Ушуларды ойлонуп отуруп анын айтканына макул болууну чечтим. "Балким кудай өзү мени атайын ушул адамга жолуктуруп жаткандыр, жашыбыздын аралыгы жыйырма жаш экен. Мейли, насибиме ушул киши буйруган болсо айлам канча" деп улутунуп алдым.

Арадан бир ай өткөндө Жандат байке келди. Келгенде мындан ары эч жакка кетпей турган болгонун айтты, анын сүйлөгөн сөздөрүнүн бири кирсе бири кирбей кулагы укпаган керең болуп отура бердим. Биз бир үйдө жашасак да экөөбүз эки бөлмөдөбүз, тамактанууга келгенде гана чогуубуз. Негедир ал мага көңүл бурбаган өңдүү, кез кезде гана кайрылып калбаса сүйлөбөйт. Убакыт өтө берди, менин туулган күнүм келип калды, ошол күнү ал мага чоң белек алып келди, ал нике шакеги экен, эч нерсе болбогондой эле колума тагып:

- Шакы, туулган күнүң кут болсун, бактылуу бол! - деп чекемен өөп, колумду кысып, - Жүрү концертке барып келели, - деди кубанычтуу.

- Мен эч жакка барбайм, көңүлүм жок.

Мен өз бөлмөмө кирип кеттим, ал турган ордунда калып калды. Анын жүрөгүн кайдан түшүндүм, тагдырыма таарынып, өз жанымды кыйгым да келди, тобокел деп айтканына көнүп бергим да келди, бирок жүрөгүм эркиме баш ийбей койду. Жандат байке ошол күнү түндөп кеткен боюнча келбеди...

Кетип жатып Жамал эжеге: "Шахзада мен эмки келгенимче баарына баш ийип үйлөнүүгө даяр болсун, келээрим менен загска барабыз" деп айтып кетиптир, бирок тилегине жетпей калды, машинасы менен авария болуп мүрт кетиптир, аны туугандары койгондон кийин уктук...

Шахзада ойлуу отуруп калды да, бир топтон кийин:

- Мына менин тагдырым, ал киши ошентип ойлогонуна жетпей калды, эгер тирүү болсо балким мен анын аялы болуп калаар белем, баардык байлыгын, үйүн мага берип кете берди, - деп улутунуп алды.

- Кыйын болгон тура, анан туугандары же кыздары келип сага эч нерсе деген жокпу?

- Жок, бири да басып келген жок, анын Бишкекте ири ишканалары бар экенин билип калгам, ошол үчүн бул дүкөн менен үйдү ойлошкон деле жоктур.

- Да-а, демек ошентип крутой кыз аталып калдым дечи? - Эмил аны тамашалай карап күлүп койду.

- Дал ошондой, бекер оокат дүнүйө мага кайып каскагынан буйруп отурат, бечара кишиге жаман эле болду.

Экөө көпкө кобурашып, Жамалдын даярдаган тамагын ичип отурду. Эмил ал күнү үйүнө кеч кайтты, аны Шахзада өзү жеткирип койду.

Эмил ошол жылы окуусун сырттан бүтүрүп дипломун колуна алды. Сейде уулунун дипломун куттуктап коңшу-колоңун, сиңдиси менен инисин чакырып элден бата алды. Эт желип бата тилээр учурда айыл аксакалы Чотбай абышка алакан жая:

- Уулум, сенин атаң Бектурсун абыдан жакшы адам эле, атадан артык уул, атага тең уул, атадан кем уул деп койот, сен Бектурсундан кем болгон жоксуң, атанын атын чыгарган жалгыз уулсуң, эми ушул окуган окууңдун үзүрүн көрүп ылайым элдин адамы бол, бак карап кыдыр даарысын, тилегиң кабыл болуп өмүрүң узун болсун, оомийин! - деп алакан жайганда отургандардын баары бата беришти.

- Айтканыңар келип, батаңар кабыл болсун, айланайындар! - Сейде маңдайы жарыла сүйүнүчүн эл алдында төккөндөй божурап жатты.

Келген эл ар кимиси ар кандай сүйлөп, айылдагы балдардын жакшысын, жаманын кеп кылып, Эмилдин бейчекилиги жоктугун айтып отуруп тарашты. Эне бала бир чоң иш бүтүргөндөй, бир милдеттен кутулгандай өздөрү да кубанып отурушту. Ата-энеси өлгөндөн кийин каттабай калган сиңдиси менен иниси Эмилди куттуктап экөө бирден торпок жетелеп, эжесине белек-бечкегин алып келишкен экен. Аларды жакшылап коноктоп жөнөтүштү.

Эмил Шахзадага эки күн барбай калды эле, ал дагы өзү келип калды. Эмилдин диплом алганын угуп сүйүнүп, көрүндүгүнө эки миң сом берип дипломун колуна алып карап анан:

- Эмил аба, ушундай кубанычыңызды неге мага барып айтпадыңыз, менден алыстагансып эле кача баштадыңыз да? - деп күлө карады.

- Жок Шахзада, мен шашып калдым, эжелеримди да чакырып койгом, жалгыз жетише албай калдым, - Эмил кыз алдында күнөөлүүдөй үн катты.

- Садага болоюн десе, сенден кубанычын жашырмак беле, таарынбай үйгө кирип даам сыз, эртең барат айланайын, сенден эмнеге качмак эле? - Сейде Шахзаданын бетинен өөп үйгө алып кирди, - Таарынбай жүр садагам, кызымдай эле болуп калдың, өз үйүңдөй эле келип кетип жүрсөң.

Сейде эне кубанычы койнуна сыйбай дасторконун жайып кыздын алдына беш бармагын алып келип атайын алып койгон жилигин коюп жетине албай жатты. Шахзада эненин сыйлап далбастаганына ичинен ыраазы болуп отурду. Ал түнү үчөө көпкө чейин сүйлөшүп отурду. Сейде аны жибербей койду. Эмил экөө ар кайсыны сүйлөшүп отуруп тамашалашып калды.

- Шахзада, сен күйөөгө качан чыгасың? - Эмил кызды сынай карап сурап калды.

- Көңүлгө туура келээр эч ким жок го? - Шахзада ойлуу телмирип калганда, Эмил:

- Кечирип кой крутой кыз, өзүңө жакпай жаткандыр?

- Менин азабыма да, жыргалыма да чыдай турган адам болсо болмок, бирок...

- Эмне бирок? - Эмил аны ого бетер шаштыра сурады, - Жүрөгүңө жакканы жок болуп жатабы?

- Туура таптыңыз, жүрөгүмө жакпайт, жакканы мени жактырбайт, - Шахзада Эмилге жылмая көздөрүнө тике карады.

- Койсоңчу чоң кыз, сиздей сулуу кызды кимдер сүйбөсүн, өзүң сүйбөй жатсаң керек?

- Ошондой, сүйгөндү сүйө албай, көңүлүмө жакканы мени тоготпойт... Билесизби, жакындан бери айланаман коркуп жүрөм, жалгыздыктан тажадым.

- Ошон үчүн күйөөгө тийиш керек! - Эмил култуңдай анын мурдунан чымчып койду.

- Аа-ай Эмил байке, сиз табыңыз, сөз жок тийейин! - Шахзада көздөрүн жалжылдата күлүп койду, - Андан көрө энемди бир-эки күн менин үйүмө жиберип койсоңуз болот эле.

- Апам өзүн өзү билет, мен аны билбейт экемин крутой кыз, апам келин алам деп эле убараланып атат.

- Сиз үйлөнгөнү жатасызбы? - Шахзада кабагын тырыштыра карап калды, - Кызыңыз барбы?

- Азырынча жок, бирок издеп жүрөм, табыла элек.

- Ылайым издегениңизди табыңыз, жеңени жандап отуруп мен дагы чер жазайын, - Бажырая күлүп тамашалап калды, - Келин алам дегенине караганда энемдин тапканы болсо керек?

- Анысын билбейм, бирок мен дагы өзүмө жакпаганга кантип үйлөнмөк элем. Айтсаң, Шахзада, дүйнөдө сүйүү деген нерсе барбы өзү, анын өңү барбы, буюмбу же суудай суюк нерсеби? - Эмил Шахзадага эңиле берип жүзүнө тике карап сурады, - Сен билесиңби сүйүү кандай болоорун?

- Жо-ок байке, суудай суюк болушу мүмкүн, анткени ал адамдардын колуна көп токтобойт тура, чанда гана адам кармап калбаса... - Шахзада ойлуу көздөрүн ирмегилей Эмилден тартына жер карады.

- Ырас эле, сүйүүнүн биринен бирине өткөнүнө караганда сымаптай нерсе болсо керек, - деп ойлуу, - Сен чын жүрөгүң менен сүйүп көрдүң беле?

- Жок, сүйүп көрө элекмин, бирок сүйүп калсам керек...

- Койчу, чын элеби?

- Чын, ал мени сүйөбү, сүйбөйбү, билбейм, балким ал дагы менден сымаптай жылт этип бирөөнө кетип калабы, ким билет?

- Жүрөгүңүзгө чок салган кандай жигит болду экен, билсек болобу?

- Азырынча жашыруун боло турсун, бирок сиз жардам бере аласызбы?

- Сөзсүз жардам берем, кана айта койчу? - Эмил куудулдана купшуңдай кулак түрдү, - Шахзада, сен адегенде бери болчу, - Аны эки каруудан ала өзүнө тартты, - Мына, азыр жүрөгүмдүн эмне деп жатканын уксаң, балким ошол сага өтө жардам берээр?

- Кана, кана? - Шахзада Эмилдин көкүрөгүнө башын жөлөй саамга туруп калды, анын жүрөгү ого бетер "дүк, дүк" этип жатканын угуп өзү да саал титирей калтыраганы сезилип үнсүз турганда:

- Эмне, шыбыраганын сездиңби, сулуу кыз? - Эмил кыздын белинен аяр кучактай жүзүнө карады.

- Билбейм... - Кыз наздана жүзү кызарып кетти.

- "Шахзада, Шахзада" деп көптөн бери жанды койбой шыбырап жатат!

- Уктум... - Кыз энтиге дем алып, - Ушунуңуз чынбы, ишене албай турам?!

- Ишен, ишенчи Шахзада, мен сенин сунушуңа сени гана көрүү, аз болсо да жаныңда болуу үчүн баргам!

- Чынбы? - Наздуу көздөрүн жалжылдата күлүмсүрөп койду.

- Чын, ишенесиңби мага? Мени крутой кыз теңине албайбы деп эле жүрөм, - Эмил кызды саамайынан сылай маңдайынан өөп койду.

- Кубанычтан жүрөгүм жарылып кетпес бекен? - Шахзада анын жүрөгүнө башын жөлөп, - Мен дагы сизге жипсиз байланганым качан?

- Алтыным менин, - Эмил бир азга ойлуу туруп анан кызды эки карыдан ала көздөрүнө тике карады.

- Шахзада, мен сенин байлыгыңды эмес, өзүңдү чын жүрөгүм менен сүйдүм, мынабу жоодураган капкара көздөрүңдү, жаңы чыккан айдай иймейип кол менен жасалгандай куюлушкан каштарыңды, кырдач мурдуңду сүйдүм! Ушул кезге чейин айталбай жүрдүм, адегенде бир крутой чоңдун кызы болсо мени теңине алмак беле деп ойлочумун.

- Антпеңизчи, сүйүүңүзгө сүйүүмдү кош колдоп сунуп жооп берейин, сүйүүмдү, жүрөгүмдөн чыккан аруу сезимимди кабыл алыңыз.

- Жүрөгүм менен кабыл алдым! - Экөө көпкө үнсүз кучакташып туруп калды, - Сени көргөн сайын көргүм келип жаным жай албаганынан сага жолукпай коюуну туура көргөм.

- А мен сизди бир көргөндө эле сүйбөсөм да көңүлүмө жагып калгансыз, кыябын келтире албай жүрбөдүмбү? - Шахзада шыңгыр күлкүсү жаңыра назданып койду, - Издеп жүрүп зорго таппадымбы ошондо.

- Ошондон бери мени сүйбөй койобу деп коркуп жүрбөдүмбү.

- А мен сизден бир гана сөз күтүп жүрбөдүмбү? Кыз кишинин сүйөм деп айтышы кыйын экен, - Ойлуу, жигиттин көздөрүнө карады, - Менин байлыгымды сүйдү деп ойлобойм, сиздин байлыкка кызыкпаганыңызды жакшы билем да.

- Жашоонун өзү дайым сырдуу, табышмактуу экенин билем, тагдыр бизди кандай сынагына алып калаксыз кайыкка калкытабы, бакытка балкытабы алдын ала билбейбиз, бирок Шахзада, менин сүйүүм сен үчүн эскирбес, майтарылбас, муздабас сүйүү, биз буйруса бактылуу болобуз ээ?

- Мен дагы сизди бүт өмүрүм өткөнчө кыя карабай, сүйүп жүрүп өтүүгө убада берем!

Экөө көпкө чейин бир бирине сүйүүсүнүн бекемдиги, тазалыгы, түбөлүктүгү жөнүндө, келечектеги максаттарын ишке ашырууга кеңешип отуруп таң атып кетти. Оозгу бөлмөдө жаткан Сейде экөөнүн тилегин тилеп: "Ушул ай чырайлуу кыз менин келиним болуп калса экен" деп алардын күлүп сүйлөшүп жатканын тыңшап ал да оңдуу уктай албады. Эртең менен эрте туруп чайын кайнатып аларды күтүп калды. Экөө даяр чайдан ичип алып чогуу кетишти.

Эмилдин эмки көздөгөн максаты өз кесиби боюнча жумуш издеп көрүү болуп атты. Шахзадага айтпады, бир күнү акимге кирип көрүүнү ойлоп кабыл алуу кеңсеге келди. Бирок ал келгенде аким жок экен, облуска жыйынга кетиптир. Кеңседен чыга берип, жолго чыга берээрде анын жанынан өтүп бараткан улгайган адам аны бир карап коюп өтүп кетти.

Эртеси да келсе түштөнүү убагы экен, күтүп калды, ошол кезде баягы адам кирип калды. Эмилди дагы бир чолуй карап бурулуп калганда Эмил салам берип тура калды:

- Ассалоому аллейкум!

- Аллекум салам жигит, эмне жумуштап жүрөсүң?

- Аа-а, аким болсо жолугайын дедим эле.

- Жакшы-жакшы, жигит, бу мен сени тааныгандай көзүмө жылуу учурап атасың, кайдан болосуң?

- Кара-Суудан...

Эмил чоочун адамга жал-жал карай, кай жерлик, кимдин баласы экенин, жумуш издеп жүргөнүн жобурап берди эле ал:

- Ой кокуй десе, Токтомураттын баласы Бектурсунбу? - деп кайра сурады.

- Ооба.

- Оо азамат десе, досумдун баласы турбайсыңбы, ошо мен сени атаңа окшоштуруп жаткан экемин көрсө. Атаң экөөбүз абдан ынак достордон элек, кийин мен окуп кеттим, алыста болуп, андан кийин кызмат деп жүрүп катышпай калдык, сен атаңа куйгандай окшош экенсиң. Менин атым Кожогелди, - Ал Эмилди далыга таптап койду, - Адам болуп калыпсың балам, Бектурсундун өлгөнүн кийин угуп баралбадым, үйлөнгөндө да көргөн эмесмин, досум өлсө да сендей уулу, артында туягы калыптыр... - Отургучка экөө жанаша отурду, - Атың ким дедиң?

- Эмил.

- Эмил, жашоо кандай анан, апаң барбы?

- Ооба бар.

- Эң сонун, энелүү жетим эрке жетим деп коюшат, бактың бар экен, уулум.

- Рахмат аке, сөзсүз сизге келип жолугам, документимди ала келейинби?

- Сөзсүз ала кел, уулум, - деди ага жылмая.

- Рахмат, жакшы калыңыз.

Эмил коштошо чыгып кетти. Жолдо келатып өрөпкүй сүйүнүп алды: "Демек жумуш болот, эптеп бир ишке илинип алсам андан аркысын көрө жатаарбыз. Апам укса аябай кубанат го, алтын апам мен үчүн эмнени гана көрбөдү, биринчи апамды, анан Шахзаданы сыйлап, барктап алсам, үйбүлөдө ынтымак болсо ырыскысын кудай берет" деп Шахзадага келип көнүмүш жумушун аткарып коюп үйүнө шашты: "Азырынча экөөнө тең айтпай турайын, ишке орношкондо деле айтам" деп үйүнө келип адатынча апасына эркелеп алып андан кийин короодогу машыкчу бөлмөсүнө кирди. Көпкө машыгып тердеп-кургап сыртка чыкты эле Сейде аны элжирей карап күлүп калды:

- Уулум, бүгүн башкачасың го садага, сен дайым жаңылык айтаарда ушинтип калчу элең?

- Апке, азырынча жаңылыгым деле жок, бирок сиз атамдын досторунан кимди билесиз?

- Эмне дейсиң, атакем, - Сейде эне уулун таңгала карады, - Атаңдын эки-үч досу бар эле, өлгөндөн кийин катышпай кеттик, аны сен деле билесиң го?

- Кожогелди дегенди уктуңуз беле?

- Таң... - Ойлуу бир азга туруп анан, - Аа-а, ооба-ооба, атаң байкуш кеп кылып калчу, мен аны көргөн эмесмин, чоң кызматта экен, барып келсем деп жүрүп тилегине жетпей калбадыбы.

- Ий да... - Эмил андан ары унчукпай калды.

- Аны сен кайдан уктуң?

- Уккан жокмун, көрдүм.

- Кайдан көрүп жүрөсүң?

- Апа, ал биздин облуста, райондук акимчиликте иштейт экен.

- Кандай таанып калдың аны, - Сейде дале таңгалганын жашыралбай уулун оңурая карады.

- Ушинтип эле, мени атама окшоштуруп атпайбы, мен чын эле атама окшошмунбу?

- Ийи садага, атаңа окшошсуң, ал да сендей бойлуу, кең далылуу, маңдайы жазы, бийик кабак, ак көңүл неме болчу, - Эне уулун жылмайып карап калды.

- Ошондой, көбү эле атама окшоштура беришет.

Эне-бала андан ары өз тиричилиги жөнүндө кобурашып кечки тамагын ичкенден кийин жатып калышты.

Сейде баласынын колуна кол, бутуна бут болуп көтөрмөлөп, жылуу мамиле, жакшы сөз, энелик ыйык милдети менен адам катарына кошконго далалат болуп ойлонсо, Эмил апасынын ак сүтүн актасам деген ойдо аны аяп турат, ошон үчүн аалам кең, адамдарда табылбас бирине бири тең деп айтылбаса керек. Шахзада болсо өзү купуя жүрөгүнөн арзыган адамы өзүн сүйөөрүн билгенден бери сүйүүнүн көзгө көрүнбөгөн алгыр кушунун канатында каалгып учуп, кыялында бактылуу...

***

Кемелбай таксист болуп иштейт, отуз бештерде, оозунан чындык сөз эзели чыкпаган, беш өрдөгү качан болсо учуп турган, ала көөдөк, кыз-келинди көргөндө жантыгынан жата калып, жетмейинче өпкө жүрөгүн чаап, керек болсо жанын да аябайм деген жигит. Аялы, үч кызы бар, ичип алганда "эркек төрөбөйсүң" деп аялын далай жолу сабап, кыздарын бөжөктөй кууруган неме.

Кемелбайдын иши жүрүп, ити чөп жеген менен үйбүлөсүнө дегеле карабай кетти. Мурда Кара-Суу менен Ошко эле киши ташыса, эми Бишкекке каттай турган болду. Ал антип тапканын келин-кыздарга жумшап: "Күлүк күчүндө, тулпар тушунда" дегендей өз күчүн өзү зуулдатып өткөрүп жүргөндө аялы Гүлжан ага өчөшүп каалагандай басып тура баштады. Улуу кызы Жамийла онунчу классты, кийинкиси жетинчи, эң кичүүсү төрттө окуп чоңоюп калышкан. Гүлжан Кемелбай үйүнө келбей калгандан бери кайним деп Сулайман менен шынаарлашканына өтө эле көп болду. Кеч кирсе эле ал жатып келет. Кыздары чоң үйдө отурганда экөө времянкада далай ирээт махабат көлүндө чалкышты. Сулайман Кемелбайдын мындайраак туугандарынын баласы. Ошо күнү да ал күүгүм кире келип калды, эшикте бирдемеге күйпөлөктөп жүргөн Гүлжанды артынан келип кучактап жалынып кирди:

- Кайран гана жеңем ий, кеч киргиче сенин койнуңду самай берип тынчым кетет, өх жеңе, сагынып кеттим! - деп өпкүлөп киргенде Гүлжан аны көкүрөккө түрттү:

- Болду ай чечек, үйдө киши бар, кокус сөзүңдү угуп калса уят.

- Койчу жеңе, сагынып кеттим, жүрү заматта бүтүрөбүз!

- Кой дейм, - Гүлжан үйүнүн эшигин карай шыбырады, - чыга калып жүрбөсүн, сиңдим менен иним аялы, келиним болуп үйдө. Анан эл жатканда кел, тигил үйдө болом, - деген Гүлжан анын колунан бошоно времянкасын көрсөттү. Ал үйүнө эч ким кирчү эмес, ичи бош, Гүлжан атайын төшөк алып барып койгон, экөө дайым ошол жерде боло турган. Сулайман аргасы кете ары басып баратып:

- Эл жатканга чейин кантип чыдайм, жеңе? - деп коюп короодон чыгып кетти.

Гүлжандын сиңдиси күйөөсү менен, иниси аялы менен атайы Кемелбайдын каттабай башка аялдын үстүнө кирип алды деген ушагын угуп келишкен эле. Аларды коноктоп төшөгүн салып берип коюп, Гүлжан анан Сулайманды күтүп калды. Араң турган неме анын бери карай басканын көрүп эле жетип барып дароо төшөккө кулашты. Мындай түндөр далай болду. Эркек бузулса жалгыз калат, аял бузулса бүтүн үйбүлө урайт деген сөздү элес албай, Гүлжан жат душманынан өч алып жаткандай артын ойлобой, эси дарты Сулайманда болуп кыздарынын эмне болуп жатканын сезбей көңүлдөшүнө бар тапканын жасап берип баласындай бакчу болду. Эркекке эмне, кардын тойгузуп, кумарын кандырып турса баары бир эмеспи. Сулайман эч жерде иштебей анын үйүн акмалап жүрө берди. Эл ичинде аларды кеп-сөз кылып жатса да экөөнүн кулагы керең, көзү көр болуп кумардын курмандыгы болуп жүрө беришти. Ошондой күндөрдүн биринде Сулайман күндүзү чак түштө келип калды, колунда жылаңач сүрөттөрү бар журнал.

- Ай чечек, бул эмне? - Гүлжан бөөшсүнө сурап койду.

- Жеңе, бул деген абдан керектүү нерсе, жүрчү тиги үйгө, сизге көрсөтөйүн, - деп Сулайман аны өздөрү түнөөчү бөлмөгө жетеледи.

- Койчу ай желмогуз, азыр окуудан кыздар келет, бар кечинде кел! - Гүлжан аны калп эле кет демиш эткен менен өзү деле каалап турганын көздөрүнөн, кылыктана сүйлөгөн сөзүнөн билдирип турду.

- Кыздар келгиче бат эле жеңе, болчу эми, бул сүрөттөрдү көргөндөр кандай чечингенин билбей калат экен, - Сулайман аны болбой эле колтуктап жөнөгөндө ал анын жетегине эрксиз көнүп берди. Бөлмөгө киргенден кийин Сулайман журналды ачып энеден туума жылаңач аял менен эркектердин сүрөтүн көргөзүп, барактай баштаганда Гүлжан аялдык назын кыла ага сүзүлө карады:

- Муну кайдан таап жүрөсүң, деги билбегениң жок экен да?

- Сиз үчүн баарын табам, жеңе! - Сулайман аны арыдан бери кучактап өпкүлөп атып эле чечиндирип кирди.

Экөө ошол жерден эле иш баштап киргенде, Гүлжан:

- Алтыным, болчу эртерээк, урчу жакшыраак! - деп акыштанып кирди.

- Койо тур жеңе, али эч нерсе боло элекпиз, эриш керек, эриш! - деп Сулайман маалкатып туруп алганда:

- Болчу акетайым, өлүп баратам, дагы, дагы! - деп Гүлжан озондоп ийди.

Ошол убакта окуудан келип, үйлөрүнүн ачык турганынан апасын издеген Жамийла времянкага келатып алардын үнүн угуп тыңшап туруп калды. Али эч нерсени көрө элек, бирок жетилип келаткан кыз бир нерсенин шегин алгандай шырп алдырбай басып келип терезеден шыкаалап алып кайра артка чегине берди, анткени Гүлжан апасы тоңкоюп керебетти кармап алып, Сулайманга жалынып жаткан:

- Болчу садагам ай, жыргаттың го, сенин жыргалыңан айланайын, деги тездете көр, өлүп баратам!

- Өх алтын жеңекем десе, акемди жыргаткан жаныңдан сенин, ушул ырахатты таштап кайда жүрөт болду экен акем? - Сулайман күчөнө иштеп жатты.

Кыз алардын сөздөрүн угуп алып кайра карады, эч нерсе сезбей өздөрүнчө махабат оюнун ойноп жаткан экөө аны көргөн да, байкаган да жок. Көптө барып экөө эки жакка сулап калганда гана кыз артына кетенчиктеп барып үйүнө чуркады. Көзүндө ызанын жашы, апасынын энеден туума аа-аппак сандарын сылаган Сулаймандын колдору...

Көпкө ыйлап, өз бөлмөсүнө сабак окуган болуп отуруп калды. Тээ бир топто эч нерсе болбогондой Гүлжан кирди:

- Окуудан качан келдиң?

- Азыр эле... - Жамийла китептен көзүн албай жооп берди.

- Умсун менен Уулжан келе элекпи?

- Жок.

Кыска жооп берип апасынын жүзүн карай албай отурган кызга Гүлжан ачуусу келе сүйлөдү.

- Эмне дулдуясың ыя, атаңды мен өлтүрүп койгонсуп? Өлүгү же тириги жок атаңар эркек төрөп берчү аялды издеп жүргөндүр!

- Апа, мен экзаменге даярданып жатам, - Жамийла дале өйдө карай албады, - Сабактарымдан калып калайынбы?

- Мейли окуй бер, мени кекетпе! Энеңер экем, минтип ысык суугуңарды тартып чарк айланып жаныңарда жүрөм, - Ачуулана сыртка чыгып баратканда Умсунай менен Уулжан кирип келди, - Тур, киймиңерди чечип анан кардыңарды тойгузгула!

- Азыр, - деп жарышкан эки кызы төркү бөлмөгө кирип кетишти.

Жамийланын китеп бетин ачып эле отурганы болбосо көргөн окуясы көз алдына кайра-кайра тасмадай тартылып, апасынын Сулайманга жалынганы кулагына жаңырып отура берди: "Кызык, апам эмнеге ага жалынат? Кызык болсо керек..." деген ойго кетти.

Убакыттын өтүшү менен бара-бара ал окуяны унутуп бараткансыган. Жигити бар эле, ал шаарга окууга жөнөмөк болуп жолугуп коштошкону келип калды. Жамийла окууга бара албай экөө аргасыз коштошуп турушту.

- Жамиш, мен быйыл окууга өтүп калсам келээрки жылы сени алып кетем, үйлөнүп алсак бирге болобуз, - деп Жеңишбек кызды аяр кучактай жаагынан сүйүп койду.

- Мен дагы окууга барышым керек эле, эгер атам келсе мени жиберет болуш керек, - Жамийла сабыры суз сүйлөдү.

- Сен капа болбо Жамийла, экөөбүз үйлөнүп алсак окутам, адегенде мен өтүп алайын, - Жигит кыздын көңүлүн улай аны соорото айтты, - Сен жакшы окуйсуң, өтөсүң сөзсүз.

- Ооба, аттестатым жалаң беш болду, бир сабагымдан төрт чыгып медалга жетпей калдым.

- Эч нерсе эмес, багыңа келсе көрөсүң, мен сени окууга барууңа жардам берем, - Жеңишбек кыздын колун кармалай жүзүнө карады, - Жамийла, сен мени сүйөсүңбү?

- Ий-ии, - Жамийла караңгы түндө уялганынан эки бети албыра бүткөн бою чымырай жүрөгү дүкүлдөп кетти, - Ооба... - ал шыбырай үн чыгарды.

- Алтыным десе, мен ата-энеме шаардан кат жазам, анан алар бизди түшүнүшөт, - Жеңишбек ыктай түшүп кыздын бетинен өпмөк болгондо Жамийла чоочуй аны аста түртө назданып:

- Жеңиш, уят го, жөн отурчу, - деп боюн оолактата ары жылды.

- Койчу алтыным, өбүшүп эле койолу да, андан эч нерсе деле болбойт... - Жеңишбек нымтырай шыбырады, - Эми сени аябай сагынам го?

- Мен дагы, - Жамийла шыңк эте коңгуроодой үнүн чыгара күлүп койду, - Азыр сен үйүңө кетсең эле сагына берем.

- Чынбы? Мен да сенден бөлүнөөрүм менен эле кайра көргүм келет, көрсө биз бири бирибизди чындап сүйөт экенбиз да, ээ? - Жеңишбек Жамийланы кучактап шарт бетинен өөп алды.

Ал уялып бетин колу менен калкалай:

- Жеңиш, жөн дебатам го, уялып атам... - деп эркелей сүйлөдү, - Жөн сүйлөшүп эле отуралы да-аа.

- Макул жаным! Кел бүгүн түнү менен экөөбүздү кошуп коюусун суранып кудайга тилек кылабыз?

- Анан? - Кыз наздуу сынай карады.

- Анан, таң атканча сүйлөшүп отура беребиз, таң атаары менен коштошуп үй-үйгө кетебиз.

- Ма-акул!

- Жамиш, айтчы, мени күтөсүңбү, кокус мен жокто сени бирөө алакачып кетсе эмне кыласың?

- Алакачпайт, эмнеге алакачмак эле? - Кыз ишеничтүү момурай жооп берди.

- Деги да, айылда кыздарды айтпай-дебей эле алып кете беришерин өзүң билесиң го, айтып алакачмак беле?

- Мен барбайм, алып барса да сүйгөнүм бар деп отурбай койом, - Экөө үн катпай отуруп калышты.

- Жамиш.

- Оо-ов.

- Эки-үч күндө кетем, кетээрде жолуга албай калсам каттагандардан кат берип турам, сен да жооп жаз ээ?

- Ооба, сөзсүз жазам.

Экөө кыналыша көпкө отурду, түнкү муздак аба, сыдырым соккон жел аларды үшүтүп ого бетер жакындап жигит колун кыздын белине алып барып имере кучактап, кыз анын ийнине башын жөлөп үнсүз отурушту. Уламдан улам ыкташкан эки жаш түбөлүк дал ушул калыбынан жазбай тура бергиси келгендей мемиреп отуруп, Жеңишбек кызды бекем кучактап кысып алып бир колун төшү жакка жылдырды.

- Сагынам го жаным...

- Мен да сени сагынам, сүрөтүңдү карайм, сенсиз мага абдан көңүлсүз, эч нерсеге көңүлүм да келбейт Жеңиш...

- Алтыным, сагынтпай кат жазып турам.

Ушул учурда ал экөөнө асмандан таш жааса да, сел жүрүп бүтүн дүйнө жүзүн каптап келатса да, өрт келип экөөнү курчап калса да бөлүнбөстөй кыналышып отура беришти.

- Сен мени таштап кетпейсиңби? - Кыз бир кезде жигитине ойлуу карады.

- Жок, сени эч качан таштабайм, экөөбүз өмүр бою бирге болобуз, мен сенден өлүп ажырабасам тирүү ажырабайм!

- Чынбы?

- Чын, мен сенден карыш мүнөткө да бөлүнгүм келбейт, ата-энем оку деп атпайбы.

- Окуп алганың жакшы дечи, шаардык кыздарды көрүп мени унутуп калбасаң болду?

- Кантип эле, унутпай калайын.

Жеңишбек кызды дагы өптү, жанагыдан көнө түшкөндөй унчукпады кыз, бара-бара ыкташып отуруп Жеңишбек кызды алдына отургузуп алды. Жамийла жигиттин деминен, эркек колу денесине тийгенинен улам жүрөгү лакылдап атты, эки жүрөк бири бирине дабыш бере түрсүл кагып, кыз жигитти алоолонгон отко салып, эртеңи эмне болоорунан кабары жок жаштар жаштыктын кайталангыс кереметтүү бир учурун колдорунан чыгаргылары келбегендей махабаттын аруулугун, кол жеткис бийиктигин, кол тийгис ыйыктыгын бүгүн гана сезишкендей дүпүйгөн дарак түбүндө түн ортосунда кучакташып отурушканда Жамийланын эсине дароо кечээги апасынын Сулайманга жалынып жатканы кылт эте түштү: жыпжылаңач дене, анын артындагы энеден туума Сулайман, анын аласындагы тири укмуштуу кыпкызыл нерсе көз алдына тартылганда өзүн кызыктай абалда сезип кетти, өзүн бекем кучактап отурган Жеңиштин колу алаасын көздөй баратканда кыздын денеси үркө:

- Жеңиш, үшүп кеттим, үйгө кирейинчи, апам да издеп калбасын, - деп андан бошонууга аракеттенип колдорун түрттү.

- Жаным, биз баары бир биригебиз, үйлөнөбүз да, койчу эми, жөн эле кучакташып отуралычы, - Жеңишбек кызга таарынычтуу шыбырады, - Сен мени сүйбөйсүң го?

- Жо-ок, андай эмес, аябай үшүп кеттим... - Кыз мукактана отуруп калганда ал аны кучактай:

- Мен сени үшүтпөйм, менден чоочулабай эле койсоң, - деп костюмунун көкүрөгүн ачып койнуна кучактап өөп, өөп алды, - Шириним го менин, сени сүйгөн жүрөгүмө ыраазымын!

- Чын элеби?

Назик үн ката сурап койду, андан кийин кайра тунжурап калышты, өз-өз ойлору менен алышып келечектеги тагдырларын элестете көөшүп баратышты...

Ошентип Жамийла сүйгөнүнө өзүн арнап койду. Көзү тоодой шишип, эртеси ордунан турбай жатканда Гүлжан ага:

- Ай кыз тур, түшкө чейин уктай бербей иш кылсаң боло! - деди, Жамийла үн дебей койду эле төшөгүн сыйрый, - Тур кызым, эми чоңоюп калдың го, мага жардам бербейсиңби? - деп ага энелик мээримин чачырата ары карап жаткан кызын бери өзүнө тарта жанына отура калганда ал ыйлап апасын кучактап өксөп жиберди.

- Апа, апа дейм?!

- Эмне болду Жамийла, айтчы бай болгур, эмнеге ыйлап жатасың? - Гүлжан кызын чоочуй силкилдетип жиберди, - Сен соо эмессиң го?

- Апа, элдин балдары окууга кетип атат. Атам кана, мен окууга барбай каламбы?! - Жамийла ыйлаганын башка нукка сала ызасын чыгарып жатты.

Бир чети өз энесин ичинен жек көрүп да жатты: "Менин энем эле ушундайбы же башкалар дагы ошентеби? Сулайманды шашпа, экинчи келтирбейм" деп кекенген менен, апасына эч сыр билгизбей шылтоону таап алганына кубанды.

- А сен ошон үчүн ыйладыңбы кызым? Сени кантип окутам, атаң болсо алты айдан бери үй бетин көрбөйт, эмне кылып жүргөнү белгисиз, беш-алты жандык менен бир уй аш кашык эле болуп атпайбы? - Гүлжан кызынын сөзүнө ишенип аны чачынан сылай өөп койду, - Тур, тура гой, чай даяр, эрте күндө иш кылалы. Умсунай менен Уулжан суу ташып ысытып атат.

- Алар качан турду эле?

- Турганы качан, эбак туруп тоюп алышып иш кылып атышат.

- Азыр апа, азыр турам, классташтарымдын көбү окууга жөнөгөнү жатканын угуп ызаланып түнү менен уктабай чыктым.

- Садагам ай, колумдан келчү иш болсо сени жөн эле алып бар деген жагыңа алып бармакмын, айлам жок кызым, - Гүлжан ордунан туруп баратып, - Тур эми, быйыл болбосо эмки жылы окуурсуң, - деп чыгып кетти. Ал чыгып кеткенден кийин Жамийла көмкөрөсүнөн жатып алып солкулдап ыйлап кирди: "Эмнеге өзүмдү жеңил баа кылдым, Жеңишбек эмне деп ойлоду, эми ал мени таштап кетет да, мен жаңылдым" деп ботодой боздоп атты. Көптө барып өзүн алаксытып: "Эртең Жеңишке ачык сүйлөшөм, эгер ала турган болсоң мени үйүңө киргизип кет дейин, болбосо милицияга берем деп айтам" деген чечимге келип ордунан туруп жуунуп эртең мененки чайына отурду да анан апасына жардам бермек болду. Гүлжан кызынын маанайы пас болуп көзү шишигенин көрүп ичи тызылдап: "Өлүгүңдү көрөйүн шүмшүк десе, кыз деп чанып үйдөн кетип калбаганда ушуну окууга жиберип койсок болот эле, жакшы окучу эмес беле, кудай ай, кызым теңтуштарынан кемсинип калмай болду" деп ойлонуп атты. Убакыт деген учкул куштай билинбей сызып булут астында калкыган күндөй бат эле күн өттү. Кеч киргенде Жамийла Жеңишбекти күтүп кайра-кайра эшикке чыга берди. Гүлжан болсо Сулайман менен алда качан өз ордуна кирип кеткен, эшик терезесин караңгылап алган. Эгерде эне катары үйдө кыздарына баш-көз болуп отурса баардыгы жайында болмок. Бул кезде Умсунай дагы жигиттер менен сүйлөшүп калган. Эң кичүүсү Уулжан гана эч нерсе менен иши жок, ойногондон башка жумушу жок. Күүгүм кире ышкырып келип калды, күтүп аткан Жамийла жүгүрүп чыкты.

- Кандай Жамиш, ден-соолук, капа болбой отурасыңарбы? - Жеңишбек Жамийланы бетинен өөп учурашты.

- Жакшы, өзүң кандай? - Жамийла суз учурашты.

- Баары жакшы, эмне көңүлүң кир?

- Эч нерсе... - Жамийла көзү жашылдана жер карады.

- Кечирип койчу Жамиш, мен эртең жөнөмөк болдум, бүгүн сага жолугуш үчүн шашып келдим. Документтер бүттү, мен келгиче жакшы жүр, - Жеңишбек кыздын колунан кармалай имериле көздөрүнө карап жүзүнөн сүйдү, - Жамийла, экөөбүз бир бирибизди сүйөбүз, сөзсүз үйлөнөбүз.

- Жеңиш, - Жамийла анын көздөрүнө тике карап жашы эки бети ылдый куюла, - Эгер мени сүйгөнүң чын болсо үйүңө киргизип коюп анан кетпейсиңби? - Көздөрүн жалжылдата суроолуу карады.

- Кантип? Менден улуу агам үйлөнө элек да, болбосо атамдарга айтып эле алып эле келмекмин, - Жеңишбек тайсалдай түштү.

- Мен эмне кылам, атамдын төрүндө бузулуп, кыз атыман жаңылып алып үйдө кантип жүрөм?

- Сенин сырыңды, кыз эмес экениңди ким билмек эле, жок дегенде бир жыл тура тур, анан үйлөнөбүз, мен сенсиз жашай албайм, - Жеңишбек кызды имере кучактап өпкүлөп сооротууга аракеттенип атты, - мен сени эч качан таштабайм, ишен мага, - Аймалап, үнсүз мелтиреген кызды көк шиберге жыгып алып шыбырап жатты, - Ишен жаным, биз бирге болобуз, өзүм окуп калсам сени да окутам.

- Жеңиш... - Кыз алсыз унчукту, - Мени таштабачы, апам билип калса мени өлтүрөт, ансыз деле атам келбей санаа тартып жүрөт, - Жигиттин деми, колдорунун денесине тийгенине назик онтолой анын эркине көнүп өзү да аны бекем далыдан кучактап алып шыбырап жатты, - Таштабайсыңбы, эртең кетсең мени унутуп калбайсыңбы?

- Жок жаным, сени таштабайм, аргам жок эле кетип жатам, окуп алсам экөөбүздүн келечегибизге жакшы, анан сен дагы окуйсуң, бактылуу болобуз.

Жеңишбек кыздын ыйлап-сыктап каршылык кылып кысынганына карабай максатына жетти. Эми жигиттин дилинде кыз ага жеңил ойлуу сезилип, ошол мүнөттөрдө ирээнжип турду. Ал эми кыз ага ишенип жан-дили менен берилип атты. Аял болуп, кыз атынан жаңылганына кайыл болуп дүйнөдө ушул ырахаттан башка жыргал жоктой сезип жигиттин ою менен болуп көпкө уйпаланып жатышты.

Ошол кезде Сулайман жеңесинин койнунан чыгып ажатканага бара жатып күбүрөшкөн үндү угуп секин басып аңдып туруп калды.

- Жамиш, мен келгенче эч ким менен болбойсуңбу?

- Койчу Жеңиш, мени шылдыңдап атасыңбы, кыз атыман жаңылтып коюп мыскылдаганың эмнең? - Кыз ордунан тура калды, - Мени ошондой деп ойлойсуңбу?

- Кечир жаным, сени кызганып атпайынбы? - Жеңишбек кызды кучактай калды, - Койчу эми, мен сени андай деп ойлобойм, мени башкага алмаштырбасын деп кызганганым да?

- Мен сени алмаштырмак тургай ордуңа бирөөнү отургузгум келбейт, сен жокто мен үйдөн чыкпайм, сени гана күтүп таң атырып кеч киргизем го, сен мени мендей сүйсөң минтпейт элең... - Кыз ойлуу телмире чачтарын оңдоп ордунан туруп кийимин күбүндү.

- Жамиш капаланбачы, мен сени кандай сүйөм билесиңби, сенин жаныңда турганымда өзүмдү асмандагы айдын жанындагы жыбыраган жылдыздарга жетип бирок сага жакындай албай апкаарып калам, сен мен үчүн көктөгү дүйнө жүзүнө нурун чачкан күнсүң, эчендеген сүйүшкөндөрдүн ырахатына батып, сырын жашырган айсың!

- Ошондой болсо гана, андай болсо мени булгабай үйүңө жүзүмдү жарык бойдон киргизбейт белең...

- Ишен жаным, эгер мүмкүнчүлүк болуп калса окууга өтөөрүм менен келем да сени шаарга алып кетип калам, - Жеңишбек ушул учурда кызга куру убада берип аны сооротуп коюп андан эптеп кутулгусу келип турду. Күчкө толуп, жаштык кумары ашып-ташып турган жигит убактылуу болсо да өз максатына жетмекке кучактап жан алы калбай өпкүлөп, - Эгер кайра келип шаарга алып кетсем макулсуңбу? - деди.

- Эмнеге, ата-энеңе айтпай качып кетмекчисиңби?

- Ошентебиз, акыры алар макул болбоско аргасы да калбайт, биз балалуу болобуз, кайда бармак эле?

- Жок Жеңиш, мен ага макул эмесмин, айыл элине шылдың болуп сени менен жашыруун кача албайм, сен мени үйүңө алып бар, болбосо эртең милицияга билдирем! - Жамийла үнү калтырай ары карап бирөө көрүп койбодубу дегендей шыбырады, - Ачык айт, мен сага ишене албайм!

- Болуптур, мен ата-энеме кеңешейин, эртең бир жообун айтам, ачууланбай турчу жаным.

Жеңишбек: "Эмне кылып алмак элең, энеңдурайын, өөп койсом жыгылып берген өзүңсүң" деп абалкысындай жалбарбай, кайдыгер коштошуп басып кетти, кыз да үйүн көздөй жөнөдү.

Сулайман кечиккенинен Гүлжан сыртка чыкканда ал алдынан тосо:

- Эмне болду? - деп кучактап калды.

- Эчтеке, чыгып эле жоголдуң, кетип калдыбы деп ойлогом.

Гүлжан анын жетегинде кайра ичке кирди.

- Ичим ооруп ажатканада отурдум, - Сулайман ага калп айтып экөө өз иштерине кирди.

Сулайман ичинен: "бул минтип жүрсө, кызы тигинтип тал түбүндө жыргап жатса, ой жырга-ал! Сени шашпа, эми кызыңды бир жалбартпасам" деп арам ой ойлонуп атты.

Гүлжан жашоосунун теңирден тескери кетип жатканын сезбеди, аягы суюк эрине жини келип, андан өч алып жаткандай балтыркандай солкулдап жаңыдан жетилип келе жаткан кыздарынын терс жолго түшүп кетишин түк ойлонбостон жүрө берди.

Кемелбай кыз төрөгөн аялына өчөшүп туш келген келиндерге тапканын чачып, же ылайыктуу жашап кеткенге бирөө жакпай ар кайсыга урунуп, бирде мас, бирде соо болуп үйүн ойлогонго чамасы келбей да калды. Бир күнү клиент жок отурса бир келин келди:

- Аке, мени Ноокенге жеткирип койосузбу?

- Лаппбай сулуу кыз, кел олтуруңуз! - Кемелбай ага эшигин ача берип машинасын от алдыра баштады.

- Сиз көптөн бери такси айдайсызбы? - Келин осмо койгон каштарын серпий жылмая карады.

- Ооба, - Кемелбай аны жалт карай, - Атыңыз ким? - деп сурады.

- Аа-а менин атым Фарида, өзүңүздүкүчү? - деп ого бетер кашын кере карап калды.

- Кемелбай, эмесе таанышып алдык.

Кемелбай ойсоңдогон келинди улам көз кыйыгы менен карап: ""Колго түшкөн койонду, койо берген оңобу" дегендей, кудай буйруса бүгүн жолум болот экен, өзү да оңой неме окшойт" деп ойлоп баратты. Деги "мергенчи мергенчини алыстан тааныйт" деген бекер сөз эмес да. Фарида шакылдаган келин экен, бат эле экөө эски тааныштардай сүйлөшүп да, тамашалашып да келатты.

- Фарида, күйөөң барбы? - Кемелбай ага кыя карап сурады.

- Бар аке, эки жылдан бери үй бетин көрбөй Россияда иштеп жүрөт, жакында келем деген экен күтүп жатабыз.

- Сагынгандырсың?

- Айтпаңыз, мен аны абдан күтүп калдым, балалуу боло элекпиз, ошон үчүн бир көзү ачыкка көрүнүп жүрөм, - Муңая сүйлөдү келин.

- Канча болду тийгениңе?

- Беш жыл, үйлөнгөндөн кийин үч жыл жашадык, боюма болбой койду, анан иштеп келем деп кеткен.

- Жазгырган жоксуңбу анан? - Кемелбай аны тамашалай күлүп койду.

- Жо-ок, кайдан дейсиз, кайненем бар, кайын сиңди, кайнилерим да бар, ал турсун төркүнүмө да жиберишпейт, "күйөөң келсе чогуу барасыңар" деп.

- Оо, кайтарууда турбайсыңбы, бүгүн кандайча чыгып калдың?

- Кайненем өзү жиберди мазарга, "күйөөң келгенче жакшылап көрүн, төрөбөгөн аялдан, улактуу эчки өйдө, келгенде боюңа бүтө турган болсун" дейт.

- Аа-а, ал эмне кылып дарылайт экен?

- Дем салып, мазарга түнөтөт имиш, көрүнүп келсем анан айтканын кылам да.

Экөө жолдо кобурашып келатканда машина тык этип токтоп калды. Кемелбай амал менен атайын ээн талаага токтоткон эле.

- Эмне болду? - Фарида аны суроолуу карады.

- Билбейм, азыр карап көрөм да, - Кемелбай шашпай түшүп капотун ачты да, моторду карамыш этип көпкө туруп калды. Убакыт али түш боло элек, ал чукулап оңдомуш этип атканда Фарида анын жанына келип бир азга карап турду. Ар жак, бери жагын карап туруп "өх" деп өйдө боло берип келин жанында турганын көрүп кайсаңдай түштү.

- Бир аз жакшылап карап алайын карындаш, отуруп тур, көптөн бери ремонт жасай элек элем.

- Аке, бул сиздин оюнуңузбу же чыныңызбы? - Фарида аны күлө карады, - Машинаңыз бузулбай эле таксисттердин амалын көрсөтүп жатпаңыз?

- Фарида, чынымды айтсам сен мага абдан жагып калдың, таап айттың, шылтоом ошол болду, - Кемелбай аны чап кучактап өпкүлөп кирди.

- Бирөө көрсө уят, андан көрө ачык эле айтпайсызбы, жүрү машинага отуралы, - Фарида аны колдон алды. Кемелбай шаша машинага анын жанына келип отуруп дагы кучактап өпмөк болгондо келин анын колдорун шамдагайлык менен кармай калып артына байлады да, - Кана, кандай оюңуз бар, айта бериңиз! - деп жини келе отургучка көмкөрөсүнөн басып алганда Кемелбай "ык" деп барып анан:

- Карындаш, мен ит болдум, уят кыла көрбө, колумду койо бер! - дегенге зорго жарады.

- Экинчи кайрылып кыз-келинге сүйлөбөй турган болуңуз, мен сизге жолдо жүргөн аялдардай көрүнүп турамбы?

- Жок-жок...

Кемелбай бул узун бойлуу, керме каш келинге ичинен жини келип кекенип атты: "колум бошосун, сени шашпа, акелетпесем. Эртеңки күнү мени уят кылып басып кетпей турган болосуң" деп колун бошоткуча ага жалбарып атты. Кантсе да аял эмеспи, Фарида тигини бир жагы аяды, бир жагы: "Эми унчукпас" деп ойлоп колун койо берди:

- Болуңуз эми, мен үйгө тезинен кайра келип калышым керек.

- Мына, азыр жөнөйм, учуруп жеткирбесемби, - Кемелбай колун ушаламыш болуп, аны койо берип оңдонуп отуруп калган Фариданы камынтпай басып жыгылды, - Мен сени азыр айга учурам, ансыз да эркекти сагынганың көрүнүп турат! - дегенде жолдон машина өтүп калды. Фарида бакырып ийди эле оозун басып туруп өзү отурган отургучту алдыга түртүп жиберип чөнтөкчөсүнөн жип алып чыкты да тигинин колдорун байлап, бутунун башын бириктире кызыл ашыктан бууп, дал мал сойордо буугандай кылды да, шашпай шымын чечип, анан келиндин кызыл дамбалын байлануу жипке чейин шыпырып салып, артынан кирди. Чаңырып жаткан келин бир топто кантип "акебай!" деп ийгенин да билбей калды:

- Акебай, жанымды суурубачы, тезирээк кыймылдачы, өлүп баратам!

- Өлбөйсүң, жетээр жериңе жеткирип, керек болсо сени өзүм төрөтөм! - Кемелбай өчөшө жинденип уруп атты.

Кыңылдап барып чучуктай чыңырып солуп калды келин.

Кемелбай өйдө болуп, шымын шымданды да, жайбаракат анын колу-бутун чечип коюп чылым чегип ары басып кетти: "Эми билгенин кылып алсын, энеңдурайын десе, карасаң, эркекке теңелет имиш" деген таризде болду.

Фарида унчукпай өйдө туруп оңдонуп отуруп алды. Көптө барып Кемелбай анын колу-бутун бошотту да, рулга отуруп айдап жөнөдү, экөө тең үндөбөй келе берди. Бир топтон кийин Фарида:

- Аке, чынында сообума калдыңыз, мен күйөөм кеткенден бери эркектен жат болуп калыпмын, - деди саал бошоң.

- Аялдар ошенте бересиңер, эркектин алдында жатып аюудай айкырганда гана катын экениңерди сезесиңер!

- Туура, мен өзү тогуз эркектин ичиндеги жалгыз кызмын, мектепти бүткүчө эркекче кийинип, эркекче мушташып жүрүп, күйөөм ала качканда гана ургаачы экенимди сезип өкүнгөм, - деп сүйлөшүп баратып, - Сиз мага жагып калдыңыз, - деп көздөрүн сүзө жылмайып койду.

- Эмне, дагы каалап атасыңбы? - Кемелбай да ага ого бетер тийише сүйлөдү.

- Аялдарга жакчу мүчөңүз бар экен...

- Эмеле кылыктанып атпадың беле. Мууздачу койдой байланып жатпай, адамча болсоң айга жетмексиң!

Кемелбай култуңдай күлүп койду.

- Ансыз да жеткирдиңиз, эркектин баары сиздей болсо...

- Эмне, күйөөңдүн кубаты жокпу?

- Билбейм.

- Деги кумарга баттыңар беле?

- Бүгүнкүдөй болгон эмес, мындай ырахатты сизден таптым.

- Кубаты жок эркектен аркандалган эшек өйдө, ошон үчүн боюңа болбой жүргөн тура, эми боюңа бүтүп калса эмне дейсиң?

- Өкүнбөйм, ал эртең жолго чыкса үч төрт күндө келип калат, келээри менен болду деп сүйүнөт, ал байкуш.

- Эх эркектер, амалдуу аялдардын айтканына ишенип жүрүп өтөбүз го? - Кемелбай күрсүнүп алды, - Балаң күйөөңө окшошпой калсачы? - Кытмыр жылмайып сурап калды.

- Мейли, кимге окшош болсо да төрөп алсам болду, - Фарида өзүнчө кыялдангандай Кемелбайга ыраазы боло карады, - Төрөбөс катын болгуча төрөгөнүм жакшы, каалабаса кетирип жиберсин!

- Ошондой дечи? - Кемелбай рулду бурап зыпылдап бараткан машинасынын бет алдын карап ойлуу, - Фарида, мен бир сөз айтсам угасыңбы? - деди бурула берип.

- Айтыңыз, угайын, - Фарида ага көңүл бура күлүмсүрөп койду.

- Эгер макул болсоң мени менен жашабайсыңбы?

- Эмне дейсиз, сиздин аялыңыз жокпу? - Келин таңдана сурады.

- Аялым жок, бар болчу. Үч кызым бар, уулум жок...

- Ой-ий, ушу эркектер бир кызыксыңар ай, кыз бала эмес бекен, мен бир эле кыз төрөп алсам кудайга ыраазы элем.

- Жок Фарида, сен мени түшүнбөдүң, уул деген уул да, атанын ордун басат, уругумду улантат. Кыз бирөөнүн бүлөсү да, алар башка бирөөнүн тукумун көбөйтөт.

- Андай эмес, такыр баласы жок дегенден көрө "баланчанын кызы, небереси" деп айтылат да? - Фарида Кемелбайды жаман көргөндөй сүйлөдү.

- Сөздү башкага бурба Фарида, мен сени өзүм да жактырып калдым. Туура түшүн, ылайыктуу келин таппай жүрөм. Тапканым кудайга шүгүр, бакканга жетет, - Кемелбай машинасын токтотуп аны карай бурулуп отурду, - Ырасын айтсам үй жок, бирок ал да болот. Азыр талаага чачып, өзүм да тажап баратам.

- Ойлонуш керек экен. Сиз дароо эле мени алып кетмек болуп жатасызбы?

- Эгер макул болсоң дароо агамдын үйүнө алып барам да, нике кыйдырам.

- Болбойт, күйөөм келсе жашап калсам деген оюм бар, сизди бир көргөндө эле ээрчип кетсем болбой калбайбы?

- Ма-акул анда, жолугуп туралы, анан менин сөзүмдү ойлонуп жооп берээрсиң, - Кемелбай машинасын ордунан жылдырды: "Энеңди урайын десе, кыйшаңдап калганын кара, эриң канааттандырбай койсо өзүң издеп келесиң" деп ичинен жини келип баратып, - Мени издесең жанагы жерде болом, - деп алдын карап кетип баратып айтты да, жеткен жерден аны түшүрүп коюп өз ишине киришти. Кайрадан клиент издеп айылга жөнөдү.

Гүлжан күйөөсүнүн келбей калганына жинденип өз билгенин жасап жүрүп өзүнүн жашоосу кайда баратканын сезбеди. Бир күнү суу алып жатып айылдын четинде жашаган Коңурбай деген бойдок эркекти көрүп тийишип калды, ал жолдон өтүп бараткан эле.

- Ай, сенин тигиниңди чоң дешет, ошонуң чын болсо эмнеге бойдоксуң? - деп калды Гүлжан.

- Өзүң көрбөйсүңбү, миң уккандан бир көргөн дегенди билесиңби? - Ал да жөн калбай ырсалактап калды.

- Көрсө көрөбүз да, ан үчүн өзүңдүн абалыңды, кудуретиңди көрсөт.

- Кудайга шүгүр, баарын жасайын, кана качан, кайсы жерден жолугалы? - Коңурбай жакындап басып келди, - Кана, кайда барабыз?

- Кеч кирсин, менин үйүмө кел! - деди да Гүлжан чакасын көтөрүп басып кетти.

Кечке жуук Гүлжандын кызы Жамийла Жеңиш менен тал түбүндө отурушту эле, Коңурбай үйдү айлана басып кирип кетти. Жамийла аны байкаган жок, Жеңишбек байкап калды, унчуккан жок. Ал дагы өз ишине киришти. Ошол күнү акыркы жолу жолугуп кетмек болгон. Алар коштошуп көпкө кыйыша албай турганда Сулайман келип экөөнү дагы аңдып турду. Жеңиш басып кетээри менен Жамийла жуунуп алып үйүнө кирмек болгондо Сулайман аны шарт колунан кармап калды.

- Сиз... сизге эмне болду? - Жамийла чоочуп кетти.

- Жеңемди чакырып койчу, - Сулайман андан ары өтө албай апасын сурады, - Үйдө беле?

- Билбейм, үйдө чыгаар... - Жамийла бошонууга аракеттенип тартынып атты, - Койо бериңизчи, мен чакырам апамды.

- Мейли карындашым, мен ушул жерде күтөм, - Кыздын колун койо берип ал кирип кетээри менен Гүлжан менен жатчу бөлмөгө баш бага берип кобурашкан үндү угуп токтой калды. Коңурбай менен Гүлжан экөө махабат көлүндө балкып, үй ичин шумдуктай кумарлуу үнгө толтуруп жатышкан эле: "Энеңди жалап, мен кечигип калсам башканы таап алганын кара, азыр кызыңды кокуйлатам" деп кайра Жамийла кирген эшикке барып босогодо туруп калды. Эки жакты элеңдей чыга калган Жамийланы дагы кармап алып: - Кана, апаң бар бекен? - деди.

- Үйдө жок экен, мен тигил үйдү карап келейинчи, - Жамийла баягы Сулайман менен апасы жаткан үйдү карай басмак болгондо:

- Убара болбо, андан көрө мени менен бир аз эрмектешип турбайсыңбы, аңгыча жеңем келип калаар, - деп койо бербей тийишип туруп алды.

- Уят эмеспи аке, койо бериңизчи, апам же сиңдилерим көрсө сизди урушат, апама теңтуш болгонуңуз жетээр...

Жамийла жини келе колун тартып алмак болгондо Сулайман аны өзүнө тартып бекем кучактап өөп, оозунан соруп, кыйкырганга үлгүртпөй койду. Дал ошол кезде кыздын көз алдына апасынын жалынып-жалбарып жатканы келе калып, денеси бошой тигинин эркине көнө түшкөндөй көздөрү жумула түштү. Аялдардын сырын жакшы билген Сулайман кыздын эми каршылык кылбасын түшүнгөн соң аны кучактаган бойдон бактын түбүн көздөй басып келип тал түбүндө бир топто денесин сыйпалап, мойну башынан өөп турду да, аста чөп үстүнө отурушту.

- Уятыңыз жок экен, мен азыр кыйкырам, койо бериңиз! - Кыз оозу бошой түшкөндө жулкунуп, бирок бирөө көрүп калбасын дегендей элеңдеп акырын унчукту, - Сыйыңыз менен болуңуз, атама тууган болуп жүрчү эмес белеңиз, эми ал жокто бул эмне кылганыңыз!

- Ата өткөн тууганбыз, баары боло берет, сен Жеңишти сүйгөн менен ал сени сүйбөйт, эгер тилимди алсаң мен сага үйлөнүп калышым мүмкүн!

Сулайман болбой эле аны жыгып үстүнө чыга баштаганда Жамийла жаакка чуу-чуу эттире чаап ыргыта түрттү да, ордунан туруп үйүнө жүгүрдү. Сулайман анын караанын астыртан карап туруп кытмыр жылмайып алды: "Кайда бармак элең, акыры бир күнү астымда кыңшылайсың го?" деп көпкө чалкасынан түшүп көктү карап жатты да, кыйч этип каалга ачылганда башын көтөрүп аңдып жеңесине келген адамдын ким экенин билгиси келип турду. Бирок караңгыда караанынан башка эч нерсени биле албай ал бараткан адамдын алдын тосмок болуп жолго жүгүрүп чыкты. Арытан келаткан адам болуп жанына жете бергенде үңүлө берип:

- Ассалоому алейкум! - деп колун сунуп, - Оой Коңурбай аке, кайдан келатасыз беймаал убакта? - деп сурап койду.

- Ээ иним, эркектин жүрбөгөн жери барбы, эркектик кылып жүрөм да, - Коңурбай ага мактаныч кыла жобурап баарын айтып келип, - Бечара келин жарым жылдан бери күйөөсү келбей жуда-аа бук болгон экен, черин жазып келатам, - деп кошумчалап койду.

- Оо анда сооп иш кылган экенсиз, - Сулайман да билмексен боло кубаттап койду.

- Ийи өзүң кайда, түн катып жортуулга чыгып калыпсың? - деди аны оңурая караган Коңурбай.

- Мен дагы бирөө-жарымдын сообуна калсамбы дедим эле, айрыкча көзү бозоргон аялдардын сообуна калсаң жакшы дешет го аке, чынбы? - Сулайман аны карай ырсайып күлүп калды, - Чын айтыңызчы, көп эле аялдар сизге өздөрү ыкташат дейт, кандай сырыңыз бар?

- Ким айтып жүрөт? Силерге эле окшошмун, болгондо болуп калат, болбосо жүрө берем. Кой үйгө барып эс алайын, эртең жумуш.

Коңурбай өз жолуна түшмөк болгондо Сулайман аны токтотту.

- Мындан кийин мени аң уулаганга ээрчитип албайсызбы дейм да?

- Кой болбойт! - Ал тигинин сөзүнө макул эместигин билдиргендей өз жолун улады.

- Мейли жакшы барыңыз, жашыруун сырыңызды айтпай койдуңуз.

Сулайман ышкырып коюп Гүлжан жаткан бөлмөгө келди. Ал келгенде келин жуунуп, атырдан куюнуп, ак шейшеп төшөп жатып алып күтүп жаткан.

- Эмнеге кечиктиң чечек, сени күтө берип тажап, эми үйгө кетсемби деп аттым эле. Көптөн бери кыздарымдын маңдайына отурбай калдым, - Гүлжан аны көрөөрү менен жобурап кирди, - Акең жокто сенин көзүңдү карап калдым окшойт, ушинте берсең башканы таап алам ай! - Гүлжан койнуна сураксыз эле жылт этип кирип келген Сулайманды төшүнөн түртө таарынган болду, - Кадырыма жетээр чыгаар, сендей жашы болбосо өзүмө ылайыгы.

- Койчу жеңе, мен сиз деп күйүп-бышып жүрсөм, сиз ушинтсеңиз болбой калат го? Сизди кызганып шашып келе жатып үч аяктуу макулук көрдүм, эки бутунун ортосунда дагы бир буту бар экен, анысы тизесине жетпей салаңдап жүрөт, - Сулайман тамашалай көз кысып калганда Гүлжан түшүнбөй ага кызаңдай карады:

- Ай чечек, шоктонбой жөн жүрчү. Кана, кечигип кайда жүрөсүң? - Сыр билгизбей Гүлжан аны далыга чаба күлүп койду.

- Сиз аны көргөн жоксузбу? - Сулайман болбой эле калжактай тийише сүйлөдү.

- Болдучу ай жарыбагыр, кайдагыны сүйлөйсүң, эмне мен жолду карап үч буттууларды текшерип жүрөт дейсиңби?

- Жолдон эмес, ушул короодон чыкты, анын үчүнчүсүнө келин-кыздардын көбү кызыгат деп угуп жүрөм.

- Ким экен ал? - Гүлжан чоочулай сурады.

- Аны сиз билбесеңиз мен кайдан билем? Анан дагы бир кызык жеңе, бир чебич менен текенин эзилишкенин көрдүм.

- Эмне деп эле былжырап атасың, деги айтаарың эмне? - Гүлжан аны жактыра бербей төшөгүнө жата кетти, - Көөнүң жок болсо аны-муну айтпай барчы үйүңө!

- Алтын жеңем го менин, акем жокто эрмек болоюн деп артыңдан жүрөм го? - Сулайман аны кучактай жыгылды, - деги мени күткөнүңүз чынбы?

- Калп болсо казаным кайнабай калсын.

- Ишендим жеңекебай, мен да көңүл көтөрөөр бирдеме алып келгем, - ал койнунан бир бөтөлкө арагын алып чыгып үстөлгө койду.

- Кыйшалактабай бая эле ошентпейт белең, - Гүлжан тура калып ар жактан атайын жасап койгон тамагын ортого коюп эки стаканды ага берди, - Өлүп кетсинчи, тиричилик-жашоо деп жүрүп өзүм да бүтүп баратам, - Кейий сүйлөдү.

- Кейибе жеңе, чапкан сайын көз чыкпайт дешет го, Кемелбай акем бир күнү долларды солоп кирип келсе эшигиңизге баш бага албай калам го. Баса, азыр келип калса эмне кылабыз ыя? - Сулайман аны сынай да, чындап да сурады, - ал экөөбүздү кошоктоп өлтүрөт дейм? - Стакандарга арак куйду.

- Ош-шо кара жерге кирсин, эми келсе "кайдан келсең ошоякка кет!" деп киргизбей кууйм!

- Оме-ей, антпеңиз, кыздарыңыз турбайбы. кантсе да үй ээси да?

- Үйдүн ээси болбосо өлүп кетпейби. Бул эле Ошто жүрөт дегенди угам, бир келип кабар албай көрүнгөн аялдар менен жүргөнү жинимди келтирип жатат.

Куйган аракты экөө алып ийишти. Түнү менен Сулайман аял менен өз кумарын жазып, катып берген тамагына тоюп, таң ата туруп кетмек болуп баратып:

- Жеңе, бүгүндөн кийин экинчи болбой биринчи болоюнчу ээ, үч буттууну корооңузга жолотпоңуз. Жок, үчүнчү бутунун жагып калганы ырас болсо мен ушуну менен жоголоюн, - деди да Гүлжан озунуп жооп бергиче чыга жөнөдү.

- Эмне деп эле бежирейт, ыя?

Гүлжан ошенткен менен өзүнчө ойго батып калды: "Чечек, Коңурбайды көрүп калган экен, кайра-кайра айтат, тим эле алып койгон аялын кызгангандай" деп ойлуу ордунан туруп чоң үйүнө жөнөдү.

Сулайман ошондон кийин көпкө көрүнбөй аны аңдып калды, күндө Коңурбай колуна баштык көтөрүп алып күүгүмдө келет да, эки-үч саат жатып анан кетип калат. Сулайман ага кекенип эми Жамийланы аңдып калды, ал баарын көз кырынан кетирбей карап турат.

Умсунайы кеч кирсе эле ышкырып чыккан дабышка кулак түрүп отургандай чыга калат, анын өзүнчө орду бар, беш бөлмө үйүнүн артында эки түп алмасы бар, дароо ошол жакка чыгып шыңгыр күлкүсүн аста чыгарып жигити менен түн бир оокумга чейин отура берет, качан гана үйдөн Жамийла чыгып: "Умсунай, бас үйгө кир" дегенде кирет. Кантсе дагы улуусу эмеспи, эжесинин тилин угат.

Жамийла Жеңишбек кеткенден бери үйүнөн чыкпай калды, сабыры суз, кабагы бүркөө. Билинбей анын кеткенине он беш күндөй болуп калды, "бараарым менен кат жазып берип ийем" деген жигитинен дарек жок. Ого бетер сарсанаага батып, буулугуп ыйлап, тагдырына нааразы болуп өлүп алгысы да келет. Айрыкча апасынын чогуу отуруп тамактанбай, чоочун эркектерди времянкасына киргизип алып шарактаганына жини келет. Дегеле көп болду, үч кыз ата-энеси жоктой эле өздөрү менен өздөрү. Күндүзү жумуш жасамыш эти жүргөнү менен кеч кирди өз бөлмөсүнө кетип калчу, бир аз эт-ашы болсо аны алып кетет, аларын сактап Сулайманга же башка ойношторуна берет.

Жамийла күндөгүсүндөй эле сиңдисин урушуп үйгө киргизди да, аярлай басып времянканы көздөй жөнөдү. Апасынын аппак денеси, эркектин тири укмуштай мүчөсү көз алдына келип, терезеге келсе баары бекитилген. Артка кайрыла бергенде апасынын шаңкылдаган үнү чыгып калды.

- Ай Коңурбай, ушу сенин аялың мынабунун чоңдугунан эле чыдабай кетип калган го, ыя? - деп каткырды.

- Ырас, ошон үчүн эле кетип калган, болбосо үч балам менен ажырашмак эмесмин.

- Аа-а байкуш аялдар десең, бири жетпей жүрсө, бири чанып, кызык эле калкпыз да!

- Силер абдан митаамсыңар да, менин аялым ошенткен менен башка сүйгөнү бар экен, шылтоолоп ажырашып алып дароо эле тийип кетпедиби. Жиним келип өлтүрүп койойун деп да ойлодум. Ачуум аябай келип, бирок колумду булгабайын, балдарым энесиз өспөсүн деп аяп койгом, - Коңурбай ушул азыр да жини келгендей сүйлөдү, - Ал күйөөгө тийгенде бардым да күйөөсү экөөнө тең жолугуп, балдарыма ачык айттым, күнөө энесинде экенин көзүнчө түшүндүрдүм да, баса берип эки жыл ичип кеттим. Акыры өзүмдү өзүм кармадым да ичкенимди токтоттум, - Үшкүрүнүп алды, - Мен аялымды абдан жакшы көрчүмүн, башка аял алууга көңүлүм чаппады, мына минтип чакырган сулуулардын коногу болуп жүрөм.

Ушул кезде Жамийла артын көздөй кетенчиктеп барып жүгүрүп жөнөдү, ал ызаланып ыйлап алган: "Апам ушундай аял беле? Сулайман бүтүп Коңурбайын тааптыр, эне болуп акыл-насаатын айткандын ордуна өзү ар ким менен жүрөт. Мен болсо бузулдум, эми Умсунайды жигити зордуктап койсо эмне болот? Экөөбүз тең бойго жеттик, апам маңдайыбызда отурбайт, энелик сөзүн айтпайт" деп көз жашына ээ боло албай баратканда аны аңдып турган Сулайман колунан кармап калды. Кыз чоочуп кетип "апа" деп бакырып ийгенде анын оозун бир колу менен басып караңгы жакка сүйрөп жөнөдү. Кыз тыбырчылап тебинип жатканда Сулайман аны мойнундагы жоолук менен бетин оозуна кошуп таңды да, эки колун бекем кармап алып жерге жыкты. Дал Жеңиш экөө отурчу тал түбүнө алып келип өз максатына жетти. Жиндене тебинип жаткан кыз көптөн кийин колдору бошой түшкөндө Сулайманды далыдан бекем кучактап онтолой баштады, анын онтологону Сулайманга жагып, ал ого бетер күчөнө итенип кирди. Акыры ишин бүтүп, сулк жатып калды. Жамийла туруп жүгүргөн бойдон кетип калды, Сулайман өзүнчө жылмайып алды: "Ургаачы деген ушу тура, үйлөнүп эмне кереги бар, койнуңда жаткан аял эмес жаш кыз эркектин ырахатына азгырылып жатса өз аялыма кантип ишенем?" деп ойлонуп, ала элек аялын кызганып алды.

Дал ошол түнү Умсунай отурушка барып ичкилик ичип, жигитинин жанында чексиз бактылуу болуп отурду.

- Аслан, сага ишенип ичип койдум, мени өзүң үйгө жеткир ээ?

- Ананчы жаным, өзүм турганда коркпой эле кой, - Аслан дагы кызуу, Умсунайды өөп жанындагыларга карады, - Балдар, бир мүнөткө көңүл буруп койгулачы!

- Ийи Аслан, анчалык эмне болду? - деди Нурлан деген досу.

- Биз Умсунай экөөбүз бир бирибизди сүйөөрүбүздү билесиңер да?

- Ооба-ооба, билебиз, айта бер айтчуңду, - Экөө-үчөө жарыша үн катып, күлүп калышты.

- Так что мени сыйласаңар Умсунайды да сыйлагыла, келээрки жылы мектепти бүтсө эле үйлөнөбүз.

- Оо азамат, биз сени сыйлаганыбыз үчүн сенин туулган күнүңдө чардап отурабыз да!

- Ошону айтсаң. Аслан, сен эч кам санаба, Умсунай биздин карындашыбыздай эле, үйлөнсөңөр аяш болуп калат! - дешип ага кошомат кыла жабырап атышты.

Анткени Аслан баарынан улуу, жыйырма бештердеги жигит, анча-мынчаларды өзү билип коркутуп, эмне кааласа ошону жасатып койчу. Түрмөгө да отуруп келген, ошондуктан ага эч кимиси каяша айтчу эмес.

Отурушта ырдап-бийлеп отуруп, улам Аслан аздап ичирип, Умсунай абдан мас болуп калган эле, Аслан бир кезде аны жетелеп бир бөлмөгө кирип кетти. Түн бир оокумда башы зыңылдап ооруп калган Умсунай көзүн ачып, төшөктө жылаңач жатканын сезди да чоочуп тура калды. Энеден туума, жанында эч ким жок, шашып-бушуп кийинип сыртка чыкса түндө чогуу болгон балдар дасторкондо отурушкан экен, Аслан көрүнбөйт.

- Аслан кайда? - Умсунай алардан сурады эле, бири жылмая жооп берди:

- Асланды кошо жаткан сен билбесең, биз кайдан билебиз?

- Эмне-е? - Умсунай чаңырып жиберди, - Азыр баарыңарды милицияга берем, кана башка кыздар? - деп оозгу бөлмөгө атырылып чыга калса эки кыз сырттан кирип келатыптыр.

- Сага эмне болду, Умсунай? - Бири аны көрүп эле суроо берди.

- Асланды көрдүңөрбү?

- Жок.

- Ал түндө эле кеткен окшойт, көрүнбөй калган, - бири аны кытмырлана күлүп карап койду.

- Сен аны менен болдуңбу?

- Эмне, эмнеге болом? - Умсунай өзүнүн эмне болгонун сезе албай, эмнеге жылаңач жатканына түшүнбөй бүткөн боюнун, үч кошконунун ачышып ооруганынан бир нерсе боолголоп жинди болуп кете жаздады, - Эмне деп жатасыз? - Алар андан улуу болчу, ошондуктан анын абалын түшүнүп үндөбөй колтуктап ичке ээрчитип киришти:

- Умсунай, сен түндө Аслан менен жаттың, өз каалооң менен, ал сени зордуктаган жок, силер үйлөнөт турбайсыңарбы? - деп бири ага түшүндүрмөк болду эле ал:

- Жо-ок!!! - деп бакырып ыйлап жиберди, - Ал мени мас кылып зордогону үчүн жооп берет, кана ал кайда кетти?! - деп экөөнө ээ бербей сыртка жүгүргөндө алдынан кирип келаткан Асланды көрүп бир аз селдээ туруп калды да, - Сен... сен эмнеге ушуга бардың, сен мени алдап, мас кылып коюп шылдыңдадыңбы?! - деп жетип барып көкүрөккө муштагылап ыйлап атканда Аслан токтоо:

- Умсун, Умсунай, эсиңе келчи, - деп анын колдорун кармап кучактап, чачтарынан сылай жумшак гана сооротуп кирди, - Эсиңди жыйсаң, сага эмне болду? Биз үйлөнөбүз, сен мектепти бүтөөрүң менен алып кетем.

- Калп, сен мени алдап бузуп коюп басып кетесиң да, эмнеге мени булгадың? - Жакасынан кармап алып жулкулдатып жатты.

- Койчу Умсунай, көпөлөгүм менин, ишенбесең азыр алып кетейин, жашың жетелегинен коркуп атам, болбосо алда качан үйлөнмөкмүн. Ишенчи жаным, периштем менин, басылчы эми, эчтеке болбойт, - Аслан жан-алы калбай өпкүлөп, сооротконго аракет кылып атты.

- Менин бүтөөрүмө али эки жыл бар да, ошого чейин эмнеге чыдабайсың? Жок-жок, сен мени алдап кеткени жатасың! - Умсунай ботодой боздоп койгулап атты, - Мен силердин баарыңарды сотко берем, мени алдап алып келип алып шылдыңдадыңар, үйүмө кайсы бетим менен барам, айткылачы?!

- Эч коркпо, бир айласын табаарбыз, - Аслан куулана бир азга ойлоно калды да, - Давай, сени шаарга алып кетип калайын, экөөбүз жашай беребиз, анан эки-үч жылдан кийин эч ким тоскоол боло албайт.

Аслан кызды болбой үнүн эч ким укпагыдай кылып үйгө алып кирип сооротуп жатты. Ал сотко берем дегенинен коркту, анткени эгер кыз арыз берсе анын камалып кетиши мүмкүн болчу. Баары тегеректеп алып Умсунайды алдап-соолап сооротушту. Нурлан Асланга көзүн кыса минтти:

- Аслан, сен туура айтасың, бул жаш кыз, муну шаарга алып кетип жашай бергиле, анан жашы жеткенде ата-энесине, сенин ата-энеңе билдирип ачыкка чыгып аласыңар, балким ага чейин балалуу да болуп каласыңар.

Умсунайга байкатпай көзүн кысканын ал байкаган жок, Асландын шаарга алып кетем дегенине муюп калды, өзү да үйүнөн качып кеткиси келип жүргөн. Кемелбай үйгө келбей калгандан бери кийим-кечеден кыйналып теңтуштарынан корунуп, же башка курбуларындай болуп кенен акча кармабай, китеп-дептерди сурап окуп жүргөндүктөн ата-энесине нааразы болуп аргасыз эле окуп аткан.

- Азыр эч нерсе болбогондой эле үйүңө бара бер, эртең мен сага өзүм жолугуп, кетээр күндү айтам, сен даяр болсоң кетип калабыз, - Аслан анын бети колун жуудуруп, кийимин кийгизди да колтуктай жолго чыкты.

Жаштыгы, балалыгы, ишенчектиги Умсунайды заматта узун ойду ойлотуп, кыялдары алда кайда алып учуп кубанып кетип атты. Асландын колтугунда сүйөнө басып бара жаткан кыз элди көзүнө илбеди, ал азыр махабатка мас болчу. Эмеле жоодураган жоогазындай уйпаланып, тебеленип кордолгону эсинен чыга бакытка магдырап, санаанын баарын айдап салып, үйүнө кубаныч менен кайтты.

Аслан кызды короосунан киргизип жиберип артына кайрылып эки кадам шилтегенде "өх" деп алды: "Эр болсоң таап көр, сендей кыздардын далайын эптегемин, сендей чмону башыма үйгөн балээ кылып эмне тапмак элем?" деп ылдамдай басып кетип жатты.

Умсунай кирип келгенде Жамийла аны босогодон тосуп алып жаактан ары чаап жиберди:

- Эй бети жок, түнү бою кайда жүрдүң?

- Эмне болуптур, классташтарым менен жүрдүм, - Умсунай эки жаш улуу эжесинен көзүн ала кача ичке кирди, - Сен деле классташтарың менен отурушка барчу эмес белең?

- Мени менен ишиң болбосун, апам сени үйгө келбегениңди билбейт, кир дагы үйдү жыйна.

- Макул, - деп коюп сабак окуп жаткан Уулжандын жанына барып шыбырады.

- Апам каякка кетти эле?

- Билбейм, - Уулжан кабагын бүркөй жооп берди, - Баарыңар өз билгениңерди кыласыңар, үйдө жападан жалгыз мен уктайм, атамды сагындым, - деп ыйлап ийди ал, - Апам болсо биз менен иши да жок...

- Уулжан, койчу ыйлаба, сен деле чоңоюп калбадыңбы, - Умсунай аны соороткуча шашты.

- Жо-ок, апам таптакыр башкача болуп кетти, күндүзү да, түндөсү да үйгө келбейт, мен апамды жек көрөм!

Уулжан ыйлап жатканда Жамийла кирип аны сооротуп жатып кошо ыйлады, анын ыйында өкүнүч, арман, балалык менен коштошуп жаткан ызасы бар эле: "Эгер ата-энем бирге жашаганда мындай болмок эмес, атам бизди таштап коюп кетпегенде биз бактылуу жашамакпыз" деп солкулдап атты. Бири кем дүйнө деген ушу тура, пендеме ысык-суук да жакпайт, болбосо Кемелбай кудайдын сүйүп берген баласына топук кылып үйбүлөсүнө камкор ата, күйүмдүү жар болуп жүрө бергенде жашоолору ойдогудай болуп кыздарынын көңүлү ток, өзү теңдүү кыздардан кемсинбей бактылуу болуп жүрүшмөк. Аял катары Гүлжан акылын пештеп, кыздарына жөлөк болуп намыстанып үйүндө отурганда баары жайында болмок.

Жамийла ошол бойдон бузулуп кетти, сиңдиси Умсунай үйгө токтобой оюн-зоок болгон жерде жүргөнү жүргөн, Аслан болсо дайнын таптырбай кетти. Кээде Уулжан жалгыз калып калат.

Күндөрдүн биринде Жамийла Эсенбек деген бала менен таанышып калды. Ал тартиптүү үйбүлөдө өскөн кичи пейил жигит, кыздын ар кайсы эркектер менен жүргөнүн угуп, көрүп жүрсө да чын дилинен жактырып калды. Ошол күнү кечинде жолугуп:

- Жамийла, менин сага айтаар сөзүм, койор шартым бар, - деди.

- Айта бер, кулагым сенде.

- Сен менин айтканыма ишенесиңби?

- Билбейм, жигиттер сөзүнө турбаганын түшүнүп бүткөм, анан кайдагы ишенич? - Жамийла мостойо аны карады.

- Баары бирдей дегениң болбойт, адам ар түрдүү, бирөө жеңил, бирөө оор, дагы бирөөнүн адамдык касиети менен бирөөнүкү окшобойт.

- Аның туура дечи, кана айтчы угуп көрөйүн.

- Мен сени чын дилимден сүйүп калдым, эгер сен мындан ары башка менен болбосоң, мени эч кимге алмаштырбасаң сага үйлөнөм.

- Кантип Эсенбек, менин ким экенимди билесиң да, уккандар-көргөндөр сени шылдың кылышпайбы?! - Жамийла мыйыгынан жылмая ызалуу сүйлөдү.

- Мен үчүн бирөөнүн кеп сөзүнүн, көз карашынын мааниси жок, мен өз билгенимди жасоого акылуумун, баары сенин мындан аркы жүрүш-турушуңа байланыштуу, - Эсенбек Жамийланы эки карыдан алып жүзүнө тике карады, - Сен менин шартыма түшүндүңбү?

- Түшүндүм, бирок бул сөз сенин жүрөгүңдөн чыгып жатабы же ооз учунан сынаганыңбы?

- Ант бер десең ант берейин, сен жаса дегенди жасайын!

- Кызык, сойку кыздарга мындай сунуш киргизген жигиттер чыгаарын билбеген экенмин, - Жамийла ойлуу жер карады, - Ойлонойун...

- Жамийла, өзүңдү пас кылба, орустарда эркек менен болбогон кызды эч ким караган эмес дешип жаман көрүшөт, демек сен жигиттердин көзүндөсүң, сулуусуң, - Эсенбек кыздын ээгинен өйдө көтөрө жүзүнө тике карап, - Түшүндүңбү? Сен көптүн көзүн күйгүзгөн аруу кызсың, мен сени чын дилим, таза жүрөгүм менен сүйөм!

- Ойлонойун Эсенбек, сүйүүңө сүйүү менен жооп берүү колумдан келээр бекен? - Кыздын көзүнөн жаш куюла жер карап шыбырай сүйлөдү.

- Берекем, сен өзүңдү чөгөрбөчү, сен мендик болуп берсең төбөмө көтөрүп багып алам, колуңду ишке тийгизбейм, - Эсенбек кызды аста бооруна кысты, - Ойлонсоң ойлон, мен кеттим, чөгө бербе, чыйралып башыңды өйдө көтөр! - деген жигит кыздын көз жашын колдору менен аарчый жүзүнөн сүйдү да, - эртең дал ушул жерден ушул убакта жолугушабыз, кой ыйлаба! - деп басып кетти.

Жамийла ордунан козголбой анын караанын узата карап тура берди: "Бул эмне деген табышмагың кудай ай! Жеңишбек болсо бузуп коюп кетип калды, келип жолукпай кетти, ал менин ар ким менен жүргөнүмдү, ал тургай сатылып жүргөнүмдү угуп калгандыр. Жок дегенде бир жолугуп койсо болмок, ал мени жөн гана өз максатына жеткиче сүйөм деген тура" деп ойлонуп тура берди. Ал антип дел болуп турганда үйүнүн жанына бир машине токтоп, андан Умсунай түшкөндөй болду. Жамийла анын үнүнөн тааныды, кызуу көрүнөт:

- Пока, завтра приходи, я тебя жду!

- Мен кечигип калсам бирөө менен кетпе ээ, мен кечикпеске аракет кылам.

- Лаад-но! - Умсунай каткырып алды да үйдү көздөй басып баратты, машинанын эшиги жабылып ордунан жылганы угулду.

Жамийла көзүнүн жашын аарчып, өзүн колго алды да чыйрала үйгө карай кадам таштады: "Жетишет, биздин жашоону кайрадан ордуна келтириш керек, апама ачык эле айтам, бизге тарбия бере албаса..." деп шашыла үйгө кирсе Умсунай мас экен:

- Эй бети жок, бул жүргөнүң кантет ыя? Элдин сөзү жалаң биз жөнүндө болуп атат, сен мектепти бүтпөй жатып бузулдуң, окууга барбай койдуң, өлүп эле калбайсыңбы?!

- Мне плевать! - Умсунай кийимдерин чечип туш келди ыргытып керебетке жатмак болгондо Жамийла аны жаактан ара чак-чак эттире чаап жиберди.

- Өлбөйсүңбү!

- Мага баары бир, койчу, барчы ары, чарчадым, - Умсунай көздөрү сүзүлө араң жетип керебетке жыгылды, - Ме-енин сум-ка-мда акча толту-ур-ра, ал ала бергиле, та-амак жа-жасап ко-ой-гулачы, ээ?

- Таш же! - Жамийла Умсунайдын сумкасын ачып көрүп андагы акчаны көрүп көздөрү чакчайып кетти, - Эй бетпак, кайсы бетиң менен...

Жамийла тык токтой калды, эсине өзүнүн клиенттер менен барып келгендеги акчаларын эч кимге көрсөтпөй катып жүргөнүн түшүрө, ойлуу акчаларды санап кирди, туура үч миң экен: "Шүмшүк десе, он бешинде бузулду. Мен го жашым жетип калган. Апам көрсө да көрмөксөн, билсе да билмексен болуп бизди ойлобой да калды, ал азыр деги кайда?" деп уктап жаткан Уулжанды көрүп жүрөгү сайгылашып кетти: "Байкушум ий, ушуга жаман болду, ачка-ток болуп жалгыз жүрө берет" деп ойлоп сыртка чыгып апасын караганы баратканда алдынан Гүлжан чыга калды, шаңкылдап күлүп келаткан экен.

- Апа, сиз кайда жүрөсүз? - Жамийла апасына суроо берген менен, анын артындагы чоочун эркекти көрүп жол бошото берди.

- Ай кыз, мени тескечү сенсиңби, тур бирдеке алып келе кал. Умсунайда акча болсо эт алып келип куурдак жасай койчу! - Гүлжан жооп берүүнүн ордуна буйрук берди.

- Эмне, Умсунайда кайдагы акча, - Жамийла апасын жактыра бербей эшикке чыгып кетти.

- Эмне моюн толгойсуң ыя желмогуз, атаңардын азабын тартканым аз келгенсип силер калдыңарбы? - Гүлжан кызынын артынан барып түртүп бир муштады, - Та-ап кел акча!

- Кайдан табам? - Бурк этип коюп ары басып кеткенде Гүлжан анын артынан кыйкырды:

- Өлүгүңдү көрөйүн сийдиги жамандар, атаңа тийип куурадым, эми мынабу кишини ата дейсиңер, бүгүндөн баштап биз менен чогуу жашайт! - деп кыйкырганда Уулжан чоочуп ойгонуп кетип апасын акырын карап, чоочун аялды көрүп тургандай төшөк менен бетин жаап ыйлап жатты. Гүлжан уктап жаткан Умсунайды барып түрткүлөдү:

- Эй кыз акча барбы, берчи эт алып келем.

- Мм - Умсунай оодарылып жатып кайра уктап кетти.

- Тур дейм ой, акча таап бер! - Жулкулдатып жибергенде ал башын көтөрө:

- Сен кимсиң, эмне менин тынчымды алып жатасың, бар ары өлө элегиңде! - деп бутун шилтегенде Гүлжан жыгыла жаздап токтоду:

- Коку-уй, өлтүрөт го бул мени! Эй шүмшүк, тур дейм өйдө! - Жамынган төшөктү сыйрып аны түрткүлөдү, - Атасын тарткан жалаптар, тур деп жатам!

Умсунай козголбоду.

- Гүлжан, кыздарды өз жайына койчу, биз эмеле тамак ичип келбедикпи, тим кой уктай берсин.

Тиги чоочун эркек Гүлжанды тыя сүйлөдү, бул Гүлжан менен жаңы таанышкан Азим деген эле.

- Өлүп кетсин, күндө эле бирөөнү ээрчитип же ичип келип атыптырмынбы, алдагандай бир ичип койсо жаман көздөрү менен карашат.

Жамийла сыртта ыйлап отуруп, күзгү чыкыроондо ичиркенип алды: "Кызык, апам ушундай аял тура. Мен эсиме келбесем болбойт. Жаштыгым жамандыгым. Апам бул, сиңдим тигил. Коңшуларга уят болдук. Апам менен эртең ачык сүйлөшөйүн, болбосо Уулжанды дагы терс жолго салып алабыз. Умсунайды болсо эртеңден баштап эч жакка чыгарбайм, өзүмдү колго алайын" деп чыйралып үйгө кирип Уулжандын жанына өтүп жатмак болду.

Жамийла элдин ушагынан чүнчүп, Умсунайды сабап эч жакка чыгарбай, өзү да үйдөн чыкпай сиңдисин карап калды. Уулжан аябай сүйүнүп томпоңдоп ойноп апасына үйдө болсо да жанына барбай, эжелеринин этегинде эрмешип жүрдү. Гүлжанга баары бир, кыздарын ойлобой эле күзгүдөн кетпей керээли кечке жасанып, кийимин тазалап, жуунуп-таранып отура бергенинен Жамийла жүрөгү сууп сыртынан билгизбей ичинен жаман көрүп калды.

Бир жолу үйүн жыйнап, тамак жасап жатса:

- Эй кыз, бүгүн мен келбейм, тынч отургула, мен жокто үйгө эркектерди толтуруп албай. Умсунайды мен ээрчитип кетем, - деди эле ачуусу келген Жамийла:

- Ушунуң туурабы апа, айылдын баары сизди кеп кылып жатат, уялып сыртка чыга албай калдым, эми кызыңды алып чыгып сатаарың калдыбы? - деп ыйламсырап ийди.

- Эмне, мен Умсунайды сатып жүрөмбү? Жумуш бар.

- Билем, уялбай кечинде чоочун эркектин көзүнчө акча сурайсың кызыңдан, өзүң заказ менен жөнөттүң беле? Тааныгандар билип калса эмне дейт.

- Оозуңду жаап калчы, жумуш бар деп атам го? - Гүлжан Жамийланы чаап жибермек болуп кайра токтоду да, Умсунайга карады, - Бол эй кыз, кечигебиз, жакшылап кийин!

- Апа, мен барбай эле койойунчу, - Умсунай жер карап тултуйду.

- Атаңдын башы, мен жумуш дайындап койгом, калпычы болом, - Умсунайды жонго дүңк эттире муштап түртүп жиберди, - Бол деп атам!

- Азыр... - Умсунай ички үйгө кирип кийинип жатты.

- Ушундан көрө өлүп калыш керек болуп калды, атам жок болсо да энебиз бар деп жүрсөк өзүңдүн кылганың ушул! - Жамийла ыйлап атты, - Мени да сат, эне болуп акыл айткандын ордуна...

- Бас жаагыңды, атаңар таштап кетсе, үйдө жалам талканыбыз болбосо, уятты эмне кылам, ансыз деле өзүңөр бузулуп бүттүңөр го?

Эне бала көпкө жаакташты, булкулдаган Гүлжан Умсунайды ээрчитип чыгып кетти.

Гүлжан көрүнгөн менен жүрүп алар келбей да калды, айылынан ага келбеген бир эркек калган жок. Акыры үйүндө эч нерсе калбай калганда Умсунайды сатмак болду. Бир таанышы бар болчу сутенер, ал эркек эле. Ал экөө кээде жолугуп жүрчү.

- Гүлжан, жаш кыз таппайсыңбы, бир кардар чыгып атат, экөөбүз тең акчага маарыйт элек, - деди бир күнү Белек.

- Ай-ий, кайдан табам, жаш кыздарды табам деп соттолуп кетпейин.

Гүлжан адегенде секирип кетти. Бирок кечке ойлонду. "Ким билип коюптур, быйыл онду бүтөт, бир жылдан кийин окутпай койсом деле болот да. Он жетиге чыгып калды, башкадан көрө өз кызымды бир эле жолу сатып акча таап алып соодага чыгып кетейин" деген чечимге келип, эртеси эле аны ээрчитип келип жол боюна коюп койду да:

- Менин апаң экенимди эч кимге айтпа, азыр бир адам келет, ошону менен сүйлөш, - деп басып кетти да, алыстан Белекке Умсунайды көрсөтүп койду.

Узун бойлуу, арыкчырай, ак жуумал, көздөрү ойноктогон Умсунай жолго чыгып калганда апасынын айтканын дароо түшүндү, анткени ошондой кыздардын бар экенин билчү. Белек аны акырын гана ээрчитип барып мурдатан даярдап койгон бөлмөгө киргизип анын үстүнө клиентин жөнөттү. Бирок ал клиентине "жаш кыз" дегенинен кымбат төлөмөк болгон эле, Умсунайдын кыз болбой чыкканына жинденген кардар ачууланып айткан акчасынын жарымын гана төлөдү:

- Сен кыз дегенсиң, эчтеке төлөбөй койсом болмок, ну бирок жаш экен, ошондуктан айтканымдын жарымын төлөйм, - деп чыр кылып кетип баратып, - Мен келген сайын ушул кызды таап берип турсаңар жакшылап сүйлөшөбүз, - деп жылмая чыгып кетти.

- Кечиресиз, биз аны кыз экен дегенбиз, - Белек башка эч нерсе дей албай Умсунайды кетирип ийип Гүлжанга:

- Уят кылдың, өзүнөн сурап билсең болмок да, өзү эчак эле бузулган кыз тура, кардарга уят болдум, акчасын жарым төлөп кетип калды, - деп жинденди.

- Койсоңчу, кантип? - Муну уккан Гүлжан чок баскандай секирип кетти, - Андай болушу мүмкүн эмес!

- Мен жалган айтмак белем, сура өзүнөн. Дагы жакшы, жаш экен деп төлөп кетти.

- Ушундай де?

Гүлжан жаман абалда калды, ал оюнда кызын таза деп ойлогон, бузулуп калаары түк оюна келбеген. Белектин берген миң сомун алып жолуна түштү. Үйүнө келсе Жамийла Уулжанды ойнотуп кетиптир, Умсунай келип көмкөрөсүнөн түшүп ыйлап жатыптыр. Гүлжан ачуусу келип аны чачтан алып ургулап кирди:

- Эй бетбак, эмне болуп, кайдан бузулуп жүрөсүң, ыя?

- Урбачы апа, алданып калгам.

- Алданбай кара жерге кирип кет! Атаңардын, элдин бетин кантип карайм, ыя?

Эки бетинен чойуп, башы-көзүнө ургулап жатты.

- Баары бир сатмак экенсиз да? - Умсунай буулуга ыйлап жатты, - Эмнеге апа, эмнеге өз кызыңды сатууга чейин бардың? Мен мындай болоорун билбей ээрчип баргам.

- Үйдө эчтеке жок, атаңардын өлүү-тирүүсү билинбей жоголду, акча таап алып соода кылбасак кантип жашайбыз, ыя?

- Мени бизнеске колдонойун дедиңби, апа? Уккан-көргөндөр эмне дейт, акыры билинет да? - Солуктаган Умсунай жаштуу көздөрүн апасына кадады, - Айтчы апаке, биз кандай үйбүлө болуп баратабыз? Атам бардагыдай жадырап күлбөй калдык, менин кийимдерим жок, окууга баргандан уялам, окууну таштадым...

- Өлүп кетпейсиңерби! - Гүлжан сыртка чыгып баратканда алдынан Жамийла менен Уулжан чыкты.

Терс бурулган Гүлжан өзү жатчу үйгө кетип калды. Ошондон кийин ал Умсунайды атайын кардар болгондо жиберип акчасын алып жүрдү. Үйүнө ун, кант, чай алып кеңелип калган. Жамийла билген эмес, мурунку күнү Умсунай менен апасынын сөзүн угуп калып ошондо билди, апасы өз кызын өзү сатып жүргөнүн. Бул үйдөн тынчтык кетти, эне бала күндө ызы чуу түшүп урушат. Гүлжан аларды уруп, сабап да койчу болду. Эки сөзүнүн бири "канчык, жалап, атаңарды тарткан шерменделер" деп ажылдаганы ажылдаган. Уулжан тартынчаак, коркок болуп, чүнчүп арыктап кетти. Умсунай болсо үйгө токтобой күндөп-түндөп жүрүп, кээде эле соо келбесе ичип келип эртеси кайра бойонуп-жасанып чыгып кетет. Жамийла ойлуу жашоолорунун бузулганына, өзүнүн да терс жолдон зорго кайтып кеч түшүнгөнүнө ичинен кубанып алат.

Сулайман эки-үч жолу Жамийла менен болгондон кийин Гүлжанга карабай калды. Ал жолдош-жоролору менен отуруп бир жолу сыр кылып айтып мактанып калды.

- Ээ достор, мен ушу күндө жыргап гана жүрөм го? - Мулуңдай жанындагыларга сырдуу карады.

- Эмне болуп жыргап атасың, айтчы бизге дагы, биз деле жыргап алалы.

- Чын эле айтчы, ал кандай жыргал экен?

- Ой эн-ээң, силердин жыргалыңар өз төшөгүңөрдө да, мен бойдок болсом эбин таппайынбы?

- Сени бирөө бойдок жүр деп атабы, үйлөнбөйсүңбү анан.

- Үйлөнсөм силерчилеп үйдөн чыга албай калам, анан дагы ал катын менден башкалар менен жүрүп кетсе кантем, ыя?

- Ой ата-а, сен бу ала элек аялды кызганып жүрсөң өмүрү үйлөнбөйсүң, жүрө бер карт бойдок болуп, - Самат аны тамашалай күлдү, - Ар бир аялыңда бирден бала калса сенин тукумуң өзүнчө көбөйө берет.

- Ошону айтсаң, бала-чака, катын багам деп кыйналбайсың, - дешип достору каткырып калышты.

- Ой, сөздү башкага бурбай кеп укпайсыңарбы? - Сулайман аларды тыя сүйлөдү, - Болбосту сүйлөй бербей сөзгө кулак салгыла да.

- Ий-ии, кана айта бер, - Самат аны далыга таптады.

- Кана айтчы, ушу сенин жыргалың Кемелбай агаңдын апыртмасындай эле бирдеме да.

- Оо Кекем апыртма болсо аялын таштап кетмек беле, ошол машинасына түшкөн жалжал көздөрдүн биринин койнунда жатат да чалкалап, - Сулайман аны жактай сүйлөдү, - Ошо Кекем жалжал көздөрдө жүргөндө мен жеңемдин төшөгүндө чалкалап, - Сулайман тегерете карап алды, - Ишенбей турасыңар го?

- Эмне дейсиң?

- Калпыңды учурбачы, жеңең сени эмне кылсын?

- Кемелбай угуп калса бу калп тамашаң үчүн бирди көрүп жүрбө!

- Балдар, буга мен ишенем, анча-мынча ушак угуп калгам, - Орунбек бакылдагандарды токтото сүйлөдү, - Ансыз да Кемелбай келсе муну өлтүрүп кайра тирилтет.

- Ой-бо-ой эй, сен укмушсуң го, кана эмесе жеңеңдин кылыгынан кеп салчы!

- Унчукпай жүрүп мында өнөр жаткан тура.

- Эмнеге эле катын албайт десе, жылуу уя таап алган тура, - деп отургандар бакылдап жатышты.

- Жеңеңдин акышы жакшы болсо Кекем кетпейт эле, ушу сен эптеп эле бел суутканга кубанып жүрөсүң го, ыя?

- Жеңем го жеңем, кызы Жамийлачы? - Сулайман ого бетер эдиреңдей кеп баштады, - Бир күнү сыртта турсам Жамийла бактын ичинде жигити менен отурат. Байкамаксан болуп көрүнбөй карап турсам экөө иш баштап калды, анысын билгенден кийин менин эс-дартымдын баары кызда болуп эки көзүм анда. Бах чиркин, ичке бели, эликтикиндей ичке буттары, койкойгон мойну жутуп жиберчүдөй суктанткан кыз экен, мурда байкабаптырмын.

- Анан, анан эмне болду?

- Маалкатпай айтчы тезирээк.

- Деги жеттиңби анан, же шилекейиң чууруп кала бердиңби?

- Шашпагылачы, ошону айтып келатпайынбы? - Сулайман колун серепчилей сүйлөдү, - Кызыктын баары ошондо да. Күндө кеч киргенде зүңкүлдөп жеңеме жетип барам, ал тапкан ташыганын мага катып даярдап күтүп турат. Мен акең кардымды кампайтып алып анан ишке киришем. Жамийланы көргөндөн кийин жеңеме көңүлүм келбей калды.

- Ийи, анан?

- Ой кайран эр десе, жаш кызга сугуңду артып калдың анан?

- Ширин кыздын балын соройун деген экен да?

- Токтогула эми, айтып келатам го?

- Айтсаң айтпайсыңбы батыраак.

- Ошентип көзүм күйүп жүрсөм жеңеме башка бирөө келип калыптыр, анан мен Жамишти көздөдүм да аңдып туруп зордуктап салдым.

- Ийи анан?

- Эмне, мурда көрүп калган неме кыңк этпей эле көнүп берди.

- Ой ушунуң калппы дейм, жигити билип калсачы?

- Жигити шаарга окууга кетти.

- Укмушуң кургур, дегеле укмуштар көп эй, биз бир катындын эбин табалбай урушуп-талашып зорго жашап атсак бул гүл чаңдаштыргандай эле энеси менен кызынын ортосунда жүргөн тура, - деп көпкө Сулайманды тамашалап атышты.

Бири ишенсе, бири ишенбей "бок ооздун айтканын кара, аялы го мейли, кызы кантип эле ушуну менен жата койсун? Мактанат десе ушинтип мактана бергенин кара" деп ичтеринен жактырбай отурду. Бирок ошол эле күнү айылга Сулаймандын сөзү тарап кетти. Эл ичинде Сулайман менен Гүлжан жөнүндө ушак жүргөн, бирок кызын уккандар ага ишенишпеди. Учуп удургуган ушак Жамийлага да жетти, ал ого бетер ыйлап сыртка чыгалбай калды. Сулайман Гүлжанга келип түн катып кетип жүргөнүн сезген Жамийла ага кекенип: "Сени шашпа, өлтүрүп жаным тынбасабы?" деп кекенип жүрүп убакыт өтүп жатты.

Сулайманга жанында жүргөн Самат:

- Суке, ошол Жамийлага мени бир киргизбейсиңби, ыя? - деп калды.

- Барып өзүң сүйлөш, анан көрө жатаарсың.

- Бүгүн чогуу баралы, сен чакырып бер, макулбу?

- Макул, бирок сен мени менен барганыңды айтпа.

Экөө макулдашып алып күүгүм кире Кемелбайдын үйүнүн жанында далдоодо турушту. Сулайман Гүлжанга кирип бир аз сүйлөшүп отуруп сыртка чыгып чоң үйүн көздөй басып баратканда Жамийла колуна бычак алып алды да ал дагы аңдып калды. Ошол убакта Гүлжан чыга калып Сулайман чылымын түтөтүп турганын көрүп кайра кирип кеткенде Сулайман үй артында турган Саматка жолугуп аны короого киргизди да, өзү жеңесине кирип кетти. Далдоодон чыгып короого кирген Саматты Сулайман деп ойлогон Жамийла акырын далдоолонуп турган жеринен чыгып жеңине бекиткен бычагын оңтойлоп кармап аны көздөй басты.

- Сиз мени күтүп жатасызбы? - Үнү бир нерседен калтаарый корккондой чыккан кыз ага жакындаганда Самат үн дебей туруп калды, - Мен да сизди күтүп тургам, көп күткөн жокмун, сиз мени сагындыңызбы? - деп кекээр үн менен колдору калчылдап аны кучактап калды.

- Чоң кыз, мен сизди күтүп жаткам, бир жакшы ырахат алам го деген ойдомун, - Самат ушинткенде кыз чоочуп кетти.

- Сиз кимсиз?

- Мен... менби, мен Сулайман акеңмин да, - Самат калп айтып аны кучактамак болгондо кыз артка чегине берип:

- Өлгүң келбесе тур нары, мен сен эрмек кыла турган кыз эмесмин, тарт колуңду! - деп токтоо сүйлөдү, - Сулайман жибердиби? - Караңгыда анын жүзү даана көрүнбөгөндүктөн Самат аны байкаган жок, Жамийла ушул мүнөттөрдө көздөрүнөн заар чачырап, ызадан бүткөн бою титиреп турган.

- Чоң кыз, Сулайман мени жиберген жок, өзүм сени менен таанышып бир сүйлөшмөкчү элем, ачууланбай бир азга аярлачы, - Самат болбой эле ага жакындай бергенде ачуу чаңырып жиберди Жамийла:

- Жогол азыр, мен эч ким менен сүйлөшө албайм, көзүмө көрүнбөй кетип кал! - Үнү дирилдеп көздөрүнөн мончоктогон жаш куюлуп үйүн көздөй бурулуп жөнөгөндө Самат жетип кармап калды.

- Токтой турсаң, бир азга эле сүйлөшөлү, таанышып алалы.

- Жогол деп атам! - Жамийла жетип кармап калганда аны өзүнөн оолактата түрттү, - Өлгүң келбесе азыр кетип кал, - дегенде болбой эле кармап кучактаганда Жамийла жеңине катып жүргөн бычакты чыгара, - Ажалың жетип турган неме окшойсуң, - деп калчылдаганда Самат аны койо берип кетенчиктей берди, Жамийла арты менен жылып баратып сүйлөп да ыйлап да жатты, - Бети жоктор, адамдардын баарынан көңүлүм калды, силер малсыңар, мерезсиңер! - деп баратып чалынып жыгылганда Самат аны кармай койом деп кошо жыгылды.

Жамийланын колундагы бычак өзүн баса жыгылган Саматтын оң жак кабыргасынын алдына кирип кетти. Самат "ык" дей түшкөндө коркуп кеткен Жамийла аны түртүп үстүнөн оодарып тура калганда, Самат ичин басып онтоп калды, арытан Гүлжан менен Сулайман чыга келип экөөнү карбаластай карап жерде оонап чыдай албай жаткан Саматты өйдө кылмак болуп калганда Жамийла колундагы кан болгон бычакты Сулайманды көздөй тап бере бакырып жинди болгон немедей сүйлөп келатканда Гүлжан ортого тура калды:

- Мен ушуну өлтүрөйүн дегемин, тур биякка, мен аны азыр өлтүрөм, күнөөнүн баары ушунда, эмне аны калкалап атасың?

- Болду, эсиңди жый, эмне болуп кетти? Карачы тигини, өлгөнү жатат, - Гүлжан кызынын колундагы бычагын жулуп алып Сулайманга карады, - Кудай жалгагыр, доктурга алпарыш керек тигини, кансырап өлүп калбасын!

- Азыр, машина алып келе калайын, - Сулайман жолго жүгүрүп чыгып тез эле машина айдатып келип Саматты көтөрүп салып жөнөп кетти.

Гүлжан Жамийланы тынчтандырып үйүнө алып кирип кан болгон кийимдерин которуп, жуунтту да, кирип-чыгып тынчы кетип атты. Түн ортосуна чейин Жамийла өзүнө келе албай ар кайсыны сүйлөп, бакырып ыйлап, апасы менен урушуп атканда Сулайман менен участковый кирип келди.

- Эмне болду, тынччылыкпы, доктурга жеткирдиңерби? - Гүлжан аларды көрөөрү менен сурады.

- Кайдан, жолдон эле үзүлүп калды, азыр үйүнө угузуп жеткириш керек, - Сулайман жер карап жооп берди.

- Ой-ой кудай ай, эми эмне кылам?!

Гүлжан башын койгулап ыйлап киргенде участковый Адылжан:

- Кызыңызды кийинтиңиз, азыр алып кетем, - деди.

- Эмне-е, мени каякка алып барасыңар? - Жамийла көздөрүн алайта ар кимисин жалдырай карады.

- Киши өлтүрдүң, камаласың! - Адылжан ага орой жооп берип, колундагы кишенди анын колуна салды.

Гүлжан да, Жамийла да дени өлгөндөй сүйлөөгө чамасы келбей нестейип калганда:

- Бас алдыга, - деп Адылжан кызды карыдан кармап алдыга түртүп өзү артынан чыгып машинага отургузду.

Ызы-чууну угуп ойгонуп кеткен Умсунай менен Уулжан үнсүз ыйлап кала берди. Гүлжан болсо кошо бармак болду эле, Адылжан токтотту:

- Сизге эмне бар, таң атканда барасыз, азыр кала бериңиз.

- Кошо барсам болбойбу?

- Жок, калыңыз, - деп машинаны жылдырып жөнөдү.

Сулайман делдейген бойдон туруп: "бул ишке менин да катышым бар, демек качып жоголушум керек" деген ойду ойлоп ичинен кыжаалат болуп турду.

Жамийла отургандан кийин машина жылып баратканда:

- Мен сени өлтүрмөкмүн, ажалың жок экен, баары сенин айыңдан болду, кесириң башка адамга тийди! - деп ал тигини каргап-шилеп, ыйлаган бойдон кетти.

Экөө үнсүз бир топко туруп анан Сулайман короодон чыгып кетмек болгондо Гүлжан анын алдын тосту.

- Бул жерде бир нерсе бар, ушу сен ага жолоп койсоң керек. Бети жок, эмне кылдың эле өчөшкүдөй?! - деп жакадан ала бакырып ургулай баштады.

- Жеңе, ишенчи мага, мен эчтеке деген эмесмин, сиз менен жүргөнүмө эле жини келип жүргөндүр, - Сулайман тайсалдай аны сооротуп кирди, - Андан көрө Саматтын туугандары түндөп келиши мүмкүн, балким канга кан деп өлтүрөбүз дешээр, кыздарыңызды алып үйдөн кете туруңуз, ачуусу тараганча.

- Ыя, ырас айтасың, - Гүлжан айласын таппай калгандай аны койо берип үйүнө шашыла кирди да, ыйлап отурган кыздарын шашыла ээрчитип үйүн жапты да, кайда бараары белгисиз жолго чыкты. Жакын туугандары алыс болчу, кайнагасынын үйүнө баргандан айбыгып көчөдө кете берди...

"Курган жаным, акылсыз башым, неге алды-артымды карабай калдым? Эркекке эрегишем деп кыздарымдын тагдырын буздум, мен келесоо. Айбан күйөөсү таштап кеткен дүйнөдө жалгыз мен бекемин, керилген уул балдары барлар деле үйүнөн кетип жатпайбы. Акылы жок шоркелдей жаным эми эмне кылам, бешиктен бели чыкпай жатып түрмөгө отурса кызым эмне болот, карангүн?" деп жүрөгү жара тилинип, сыздап, өзүнүн кылган ишине өкүнүп кетип жатты. Бирок баары кеч болуп калган болчу, өкүнгөн менен баары болуп өткөн окуя эле...

- Апа үшүп кеттим, кетеличи, - Уулжан апасын карады.

- Мен дагы, эми кайда барабыз? - Умсунай да апасын айласы куруй карады.

Жайдын түнкү муздак абасы чыйрыктырып бараткан эле кайда бараарын билбей: "таң атаарына аз эле калды. Таң атса эл-журт бар, арачалап калаар, эптеп экөөнү инимдикине жеткире турайын. Мени өлтүрсө өлтүрө берсин, мен акмак болдум, зыяным кызыма тийди, жаштайында түрмөгө түшүрдүм, анын абалы кантип атты экен, мага чала" деп кыздарына эч нерсе дей албай кайра үйүн көздөй басты. Таң сүрүп тоок чакыра баштаганда үйүнүн жанына келип коңшусунун короосунун бурчуна далдоолоно калды, анткени кобур-собур үн угулуп күпүлдөгөн адамдын сөгүнгөнү угулганда эки кызынан уялганынан жети өмүрү жерге кирди.

- Ал шуркуяны таап Самат менен кошо койом, аны да азгырган экен, мен аны тирүү койбойм! - деди, - үйүн өрттөйм!

- Койсоңчу, "ачуу душман, акыл дос" деген кеп бар. Самат андайга барчу эмес, бир жумуштап барган го? - бири аны жооткото сүйлөдү, - эсиң менен болду, аны өлтүрөм деп сен да түрмөгө түшкүң барбы?

- Ой, бир тууганымды өлтүрүп отурса кантип чыдайм, ыя?

- Ажал, ошол себеп кылды да, "кудайсыз кумурсканын буту сынбайт" дегенди билесиңби? - жулунган адамды кармап атышты, - өрттөбө.

- Жок, мен ал шуркуяны, жалапты кескилеп өлтүрөмүн, колума тийсе тирүү бастырбаймын!

- Жүрү, алар үйүндө жок экен, эми өлүк камын да көрүшүбүз керек, "өлгөндүн жазасы көмгөн" деген, күн ысыкта жыттатып албайлы, аялы менен апаңдар да эзилип зорго турат, сен эркексиң, аларга бел болбосоң болбойт, - деп атайын кырсык болтурбас үчүн кошо келгендер болсо керек, күпүлдөгөн немени жанындагылар эптеп алып кетип атышты, - алар да, жазасыз калбайт, кан куткарбайт дешет го, ачууңду жый, иниңди ызаат-сый менен узатып ал.

Алар кеткиче эки кызын кучактап алып коркконунан калчылдап отурган Гүлжан аяр басып үйүнө кирди да эшик терезесин бекитип жарыкты күйгүзбөй жатып калышты. Гүлжанда кайдагы уйку, кыздарынын кийим-кечесин даярдап жолго камынып эптеп эле таң атса кетип калууга шашып атты. Аңгыча сыртка тегиз жарык кирип калганда уктап аткан Умсунай менен Уулжанды ойготуп үйдөн чыкты.

Сулайман болсо түндөп карызга акча таап алып шаарга жөнөп кетти.

Саматты союп көрүшкөндө бычак боорду жарып кеткен экен. Жамийла ботодой боздоп чындыкты айтып берди, бир гана жигити менен жатканын айтпады. Анын көрсөтмөсү боюнча Сулайманды издеп таппай калышты. Гүлжан сурак берип, жер үстү менен басуу ал үчүн өлүмгө тете болуп зорго жүрдү.

Кемелбай эч нерседен капарсыз Фариданын жанын койбой жүрүп күйөөсүнүн келээрин айтса да болбой батирге алып чыгып кеткен. Көңүлү ток, "эптеп уулдуу болуп калсам" деген ойдо күнү-түнү иштеп аны эч жака чыгарбай карап, багынып жашоонун кызыгы да, "өмүрдүн шаңы сулуу жаш аял тура" деп өзүн бактылуу сезип, аялы менен кыздарын эсинен чыгарып койду.

Ошол күнү Кемелбай Оштон Жалал-Абадга кардарларды салып кеткени жаткан:

- Жалал-Абадга бир орун бар, дароо жөнөйбүз, - деп ары-бери өткөн элди карап турганда аны таанып калган коңшусу басып келди.

- Ээ Кемелбай, кайда жүрөсүң дайның чыкпай? - Ибраим жетип жетпей үн салды.

- Ассалоому алейкум, аке, жакшы жүрөсүзбү, эл тынчпы? - Кемелбай бакылдап кош колун суна учурашты.

- Аллейкума атсалоом, жакшы эле, - Ибраим ага бирдеме айтчудай анын колун койо бербей ары көздөй ээнирээк жерге алып барды, - Бу сен үйбүлөңдү унутуп койдуң бейм?

- Ээ аке, сиз деле түшүнөсүз да, эркек балам болбосо үч кызды го акыры карайм дечи, - Кемелбай моюн толгой керкейе аны карады, - энеси турбайбы?

- Эсиң жок жигит экенсиң, алар ушу тапта эмне күндү көрүп атканын билесиңби? Бир кишинин кулагы керең, көзү көр деген туура экен, - Ибраим жерге түкүрө кейий сүйлөдү.

- Үй-жайды таштадым, үй толо дүнүйө, аларга эмне керек? Мен да өз максатыма жетишим керек да?

- Ой деги сөзүмдү укчу, мен сага күйүп айтып атам, кызыңдын соту болот жакында, - эмне дээр экен деп ормойо карап калды.

Кемелбай оозуна сөз кирбей аны карап делдээ туруп:

- Эмне дедиңиз? - деп кайра сурады.

- Соту болот, ал Самат дегенди бычактап өлтүрүп койгон, бери жагы эле он жыл берет го?

- Эмне дейт, ал аны эмнеге өлтүрүп жүрөт?

- Ой тобо-о, Жамийлаңды ушинтет деп ким ойлоптур, назик, жумшак кыз эле го?

Кемелбай жаман абалда ак же көк дей албай туруп калды.

- Кемелбай, мен кетейин, сага жолугуп калып жакшы болбодубу, - Ибраим өз жолун уламак болгондо Кемелбай аны токтотту:

- Деги эмне болгонун толук биле албайсызбы?

- Кайдан билем, кызыңды түрмөгө кетирбешке аракет кыл, аялың таманы тешилгенче чуркап жүрөт, экөөлөсөңөр куткарып аласыңар.

Ибраим басып кетти. Кемелбай турган жеринде катты да калды.

- Такси, клиент табылды, кетикпи? - деген үндөн селт эте түшүп дароо өзүнө келди да машинасына жетип айдап жөнөдү.

Ошол күнү ал болгон акчасын алып алды, анан аялына болгон ишти ачык айтып үйүнө жөнөдү, келсе Гүлжан жок экен. Эртеси милициядан жолугушту алар.

- Сен эмне кылып жүрөсүң, кыздарга баш көз болбой? - деди аялын көрөөрү менен ачуулана, ал аны антип жүрүп кетет деп ойлогон эмес.

- Эмне кылмак элем, кырсык болсо айла жок экен да, эмне болуп кеткенин мен деле билбей калдым.

Гүлжан актана бырылдап ыйлап кирди.

- Көзүңө ак түш, Самат үйгө эмнеге бармак эле, сен аны азгыргандырсың да, бала немени ошого жеткиргенсиң да? - Кемелбай Гүлжанды жеп жиберчүдөй жини келип турду.

- Ооба, ошентип койдум, а сен кайда жүрөсүң тентип?

- Мени менен ишиң болбосун!

Ошол кезде милиция кирип калды.

- Мени эмне кыласың, эркекке теңелесиңби? Балдарга баш көз боло албай тарпың чыгып калган экен да, элден уялбайсыңбы, эми элдин бетин кантип карайбыз? - Кемелбай аялына тап берип токтоду.

- Болду урушпагыла, силер уруша турган жер эмес, үйүңөргө барып айтышкыла, - милиция аларды тыйды.

- Эмне болду, Жамийлага адвокат жалдаш керекпи? - Кемелбай ага карап суроо узатты

- Эмне болгонун кызыңар айтпай жатат, "Сулайманды өлтүрмөкмүн, ал кайдан келгенин билбейм" деп эле ыйлайт, анысын таппай жатабыз, качып кетиптир.

- Аны эмнеге өлтүрмөк болуп жүрөт? Энеңдурайын, сенин айыңдан ушул болгон окшойт, - аялына карап сөгүнүп калды, - мен кызым менен өзүм жолуксам болобу?

Кайра милицияга карады.

- Азыр болбойт, адвокат аркылуу гана сүйлөшө аласыңар.

Кемелбай айласы куруй сыртка жөнөдү, артынан башын жерге салып Гүлжан кошо чыгып келатканда алардын алдынан коңшусу көрүндү.

- Оой Кемелбай, сен келдиңби, ырас болгон тура. Жамийланын ал абалын сурайын деп келгем, байкушум бир баладай болсочу, кырсыкты кайдан деп болбойт да, - деп жебиреп кирди.

- Ошону айтпайсыңбы, кызымдын башына кара күн түшүптүр, апасынын кылганы да, баш-көз боло албай…

- Ооба, мага эле асыласың да, мен эмне, кызыңды киши өлтүр дептирминби?

- Ой энеңди, ал эмне көчөдөн өлтүрдүбү? Үйдөн, короодон ошол иш болгон турбайбы. Алар аерге эмнеге барды, айтчы ошону, жанагы суу мурун Сулайман эмнеге качып кетти?

Кемелбай ачуусу келе аялын карап кыжына кыйкырганда ал селт эте андан алыстап четке чыга берди. Ушул азыр экөө ээн үйдө болгондо аны кызылдай сабамак, бир чети өзүнчө өкүнүп да алды: "Анда-мында үйгө келип турганымда мындай болбойт беле" деп кармана, сыртта көпкө турушту.

- Гүлжан байкуш деле эмне кылсын, баласын эле ким жамандыкка түртмөк? Кырсык болуп кетти го?

Коңшу аял Камила экөөнү урушуп кетпесин дегендей уккан-көргөнүн айтмак турсун Гүлжанды актай сүйлөдү. Үчөө сүйлөшүп туруп анан Кемелбай адвокат издемек болуп ары басты. Келгенден баштап жүгүрүп адвокат таап Жамийла менен сүйлөшүп ачыгын биле албагандан кийин аргасыз тергөөнүн жүрүшүнө карап калды. Сулайман иги-жиги билинбей жоголду. Жамийла акыры болгонун болгондой айтып да, жазып да берди. Аны уккан Кемелбай Гүлжанды үйүнө алып келип аябай сабап койду.

Туура бир айда сот болду. Жамийланын жаштыгы, мурда соттолбогону, өзүнүн намысын коргоп ачуудан өзүн биле албай калганын эске алынып, беш жылга кесилди.

Сот болоордо Кемелбайлар эшикте бактын түбүндө суу ичип күтүп отурушкан. Жанында коңшусу Камила дагы бир эле, үчөө отурушканда аларды көздөй Кемелбайдын досу Турсунбек келип калды.

- Оо Кеке, кандай акыбал? Мен кечээ угуп басып келдим, башыңарга оор иш түшкөн экен, көптөн бери катышпай да кеттик, - деп учурашып калды.

- Кел Туке, ошондой иш болуп кетиптир, башка түшсө көтөрбөскө чара жок экен, - Кемелбай оор үшкүрүнө сүйлөдү. - Мындай болоорун билгенде үйдөн кетмек эмесмин.

- Ийи, тиги катындарыңды кантип таштамак элең? - Гүлжан анын жинине тийип сүйлөдү.

- Башымды оорутпай жөн отур, азыр сөз көтөрө албай турганда, - Кемелбай ага кыжырдана карады.

- Койгула эми, биерде эл бар. Жамандыкты да, жакшылыкты да сабырдуулук менен жеңет, - Камила аларды тыя сүйлөдү.

Турсунбек ордунан туруп дүкөндү карай басып кетип бир бөтөлкө менен нан, колбаса алып жетип келди.

- Дос, мындан ичип, кичине ачууну баспасак болбойт, көптөн бери жолугуша элекпиз, - деп ортого алып келгендерин жайып, желим идиштерге арактан куюп ар биринин алдына койду, - кана эмесе, кызыбыздын иши жеңил болуп аман-эсен чыгып бактылуу болсун, баары адвокаттын күчүнө карайт, ошону колго алсаңар эле бүттү, - деп тост сүйлөп колундагысын алып ийди.

Соттун болоор убактысы созулуп көпкө отуруп калышты. Кемелбай ажатканага кетип кайра келатканда Гүлжан менен Турсунбектин жакын отурганын көрүп кызганып алды. Гүлжан ыйлап атканынан Турсунбек аны карысынан кармай сооротуп жаткан болчу.

- Ийи, мен жокто эркелешип көнүп калган экенсиңер да?! - деп кыжынып алды Кемелбай.

- Кеке ал эмне дегениң, аяш кейип ыйлап атат, көңүлүн көтөрмөк болуп жатса… - Турсунбек досун таңгала карап ордунан тура калды.

- Билем экөөңөрдү, кыйшаңдашып калчу элеңер мурда эле, мен жок кудай берди да, - Кемелбай Турсунбек менен тирелише түшкөндө Камила ортого түшө калды.

- Кемелбай, эсиңди жыйчы, "ашыңды ичейин, кадырыңа чычайын" дегендей арагын ичип алып айыптуу кылбай.

- Менин көзүм бурулаар менен минтип кыйшаңдашып калды, мен жокто өздөрү билип жүргөн да?

- Кемелбай, сенде уят жок тура. Түй ата, сенин ушундайыңды билген эмес экемин! - Турсунбек түкүрүнө басып кеткенде жинденген Кемелбай Гүлжанды баса жыгылды.

- Энеңдурайын канчык, сенин азабыңдан кызым кордолуп отурат, эми да көз көрүнө кыңшылашып атасың. Уялбайсыңбы, бетпак!

- Сенин менде кылча жумушуң болбосун, сен алда качан кеткенсиң! Уктуңбу, мени менен ишиң болбосун!

Гүлжан тилин тартпай ажылдаганда Кемелбай аны кекиртегинен кармап муунта баштады. Камила анын колдорун бошото албай чырылдап жатканда Турсунбек бир милицияга айтты эле ал келгенче тыбырчылап жатып Гүлжан тынчып калды.

- Сени өз колум менен жайлап салайын, канчык! - деп Кемелбай ого бетер мыжыга кармады. Эки милиция келип аны бошотуп Гүлжанды өйдө кылмак болду эле, анын башы шылк эте түштү. Камила чырылдап жиберди:

- Коку-уй, дем алдыргылачы, өлгөндүн үстүнө көмгөн кылбай!

- Азыр эже, этиет кылгыла, - деп, Гүлжанды чөп үстүнө түздөп жаткырып алып көкүрөгүн тыңшап, тамырын кармап көрүп, милийсалар бир бирине үнсүз тигилди.

Гүлжан эбак эле дем алуусу токтоп калган болчу. Дароо Кемелбайдын колуна кишен салып алып кетишти. Бир аздан кийин врач келип, Гүлжанды тез жардам келип алып кетип калышты.

Гүлжан менен алек болушуп жатып, ал күнү сот болбой калды. Кемелбайды камап, ошентип бир кезде бактылуу жашаган үйбүлө заматта ыдырап, ырыскысы учуп ата-бала түрмөдө, эки кыз кароосуз бир үйдө калды. Гүлжанды төркүндөрү жерге берип тынды. Сулайман Бишкекте жүрүп буларды угуп ого бетер коркуп айлына каттабай калды. Ата-энесине милициялар барып тапкыла деп жатып акыры тажагандай да болду.

Жамийла атасынын кылыгын угуп өзүнүн айтканына өкүндү, канткен менен апасына ичи ачыша ыйлап атты. Беш жыл бою түрмөдө жатыштын өзү кандай азап. Бирок анын адвокаты негедир өзү жүгүрүп жеңилдик алып бошотууга аракеттенип, акыры анын дагы эки жылын алып салды.

Умсунай тайкесинин үйүндө да жөн жүрбөй күндөп-түндөп кетип калчу болду. Канча ирээт Оморбай тилдеп, урушса да болбой бир күнү сиңдисин ээрчитип үйүнө кетмек болду. Уулжан ага барбайм десе да болбой:

- Эмне? ата-энебиз жок болсо ушулар жакшы көрмөк беле? Эгер атам жокто булар жардам берип турса мындай болмок эмес, ачка калган күндөрдү билесиңби?

- Билем эже, бирок кетпей эле койолучу, сиз кетип калганда дагы мен жалгыз калам да, - Уулжан ыйлап ийди.

- Сени жалгыз таштабайм, жүрү өз үйүбүзгө кетебиз.

- Эмне, өзүң менен ала кетип, ага да үйрөтөсүңбү? - деп тажеңеси аны акырая карады, - жөн кой аны, өзүң кете бер кетсең!

Уулжандын колун андан бошотуп алып үйгө кирип баратканда ал:

- Ошону алып калып күң кылгың келип атабы? Бул эми жетим, эч ким сурабайт деп жумшагың келди да, бербейм, - деп Уулжанды экинчи колунан тартканда ал бакырып ыйлап атты.

- Ой Гүлсара эмне болуп атасыңар?

- Уулжанды алып үйүмө кетем деп атат, муну алып калайын десем силер күң катары жумшайсыңар дейт.

- Жинди болгон неме го, энеңе баш ийбей жүрүп бузулуп бүтүпсүң да жашабагыр, эч жакка кетпейсиңер! - деди тайкеси аны жаакка чаап колунан жетелеп үйгө алып кирип, - апаң менин бир тууганым, үйдү мен сатып жиберем керек болсо. Кетсең өзүң кет, Уулжанга тийишпе!

- Үйдү мен саттырбайм, силердин акыңар да жок! Атамдын тапканы, силер жардам берип койдуңар беле? - Умсунай чоң кишидей айтыша кетти.

- Жаагыңды бас, мен азыр эле жарыя берип келдим керек болсо, - Оморбай ачуулана кыйкырды, - сен талаалап жүрө бер!

Акыйлашып атып Умсунай ыйлап отуруп калды. Ал ичинен өзүнчө: "Үйдү саттырбайм, атам келгиче мен Уулжанды өзүм багам, эжем келет, биз кайрадан чогулуп бактылуу жашайбыз" деп ойлонуп түнү менен ыйлап жатып уктап калды. Таңга маал үйдөн баары уктап жатканда чыгып кетип үйүнө келди да, сандыкты ачып, андагы үйдүн керектүү кагаздарын алып бекем бекитип коюп, кечке маал Оморбайдын үйүнө келди. Алар эчтеке билген жок. Гүлсара шыпылдап:

- Умсунай, силер азыр жашсыңар, үйдү каралбаса тоноп кетет, эмерек менен буюмдарды алып келип койобуз. Эжем байкуш өлбөсө да силерди караан кылып жашай бермек, - деп экөөнү алмак-салмак карап жойпуланып жатты:

- Булардын бизден башка күйөөрү жок, жездеме жакын тууган жок, баары бир биз карайбыз да, - Оморбай аялын коштоду, - Умсунай, сен эми чоңоюп калбадыңбы, алыс менен жакындын, өз менен жаттын айрымасын Уулжанга караганда жакшы түшүнүп калдың. Жамийла чыгып келсе да биз күйөбүз.

- Тага, үйдү сатпай эле койгулачы, атам келсе ошол үйгө жашайт да?

Умсунай тага-таажеңесин ыйламсырай карады.

- Атаң эми келбейт, келгенде да анын аялы бар, ошону менен кетип калат, ага үйдү карматпайм, эжемди тирүүсүндө таштап кетип калган, ошонун жүзү курусун! - Оморбай ачуулана сүйлөгөндө Умсунай менен Уулжан бир-бирин жал-жал тиктеп калышты.

***

Эмил менен Шахзада кыз-жигит болуп махабаттын дайрасын бирге кечип, ал сезимдин оттон, суудан кайра тартпаган алоосунда бирге жанып-күйүп, жашоонун терең сырларын, өмүрдөгү ыйык махабаттын улуулугун бирге далилдешке эчендер аша албай туу белден кайткан, ашкандар бороондо буюгуп туруштук бералбаган, "махабат" деп аты кулакка ыйык угулган ашууда түбөлүк дастанга айланып, ыр болуп ырдалып, күү болуп чертилип, жомок болуп айтылып калган ыйык сүйүүнүн деңизинен кол кармашып өтүүгө бир бирине ант беришти. Сейденин кубанычында чек жок, жалгызы айдай сулуу Шахзадага үйлөнмөк болгонун анык билгенден бери үйүн жасалгалап бүтпөй койду. "Жалгызымды аялынын алдында пас кылбайын, энеңден эмне калды эле, баары меники эмеспи булар, дүнүйө-мүлк, деп улуумду кепке калтырбасын" деп ойлоп алынын жетишинче жанын үрөп кыз-келиндерге жууркан төшөктү салдырып, өзү текшерип көрүп анан каптатып жатты.

Бир күнү анын жанына коңшусу Бати басып келди:

- Деги бүтөйүн деп калдыңбы? Абдан камындың байкушум, эми алган келиниң ыймандуу, ырайымдуу эле болсо экен.

- Кудайдын кулагы сүйүнсүн курдаш, Шахзадам эң сонун келин болот, эмитен эле апалап, "эчтеке жасабаңыз, ансыз да Эмилди багам" деп, "картайып кетипсиз" деп турат, кагылайын.

- Ошондой эле болсо экен, көчүгү батып бирди төрөгөндөн кийин эле өнөрү чыгып калчу эле кээсинин.

- Антпейт, келиним алтындай жан, кишичилигин айтпа, - эне күлүңдөй коңшусун карады, - кудайымдан айланайын, ичи кең кудай бир адамды жаратат экен оозуна алгыс көр пенде кылып, кээсине жаман тил эмес кир колуңду тийгизүүдөн тартынасың.

- Аа-аа байкушум десе, жетине албай желпилдеп турган экенсиң, тилегиң орундалса болгону, - Бати эрдин шалп эттире шыпшынып алды да ага шыбырап, - Ай, Эмил үйлөнгөндөн кийин мына эмесе деп күйөөгө тийип ал да, - деди саал жылмая.

- Апий ботом, ушуну сен айтчу, мен укчу сөзбү? Күйөөнү эмне кылам, улуумдун уул-кызын жетелеп, этегимди бок кылып жүрсөм эле болду. Кой, бул сөзүңдү эч ким укпасын, - Сейде Батини жаман көзү менен карап койду. - Ушу сен деле эриң жок, кыз берип, келин алдың, сен тиет белең бирөө чыкса?

- Жо-ок ай, мен алтымышка чыгайын деп калбадымбы! Атаңдын көрү-ү, кокус он жашка бери болгонумда ойлонуп көрмөкмүн, - Бати чын дилиненби, же ички өкүнүчү барбы, айтор Сейдеге ич күйдүлүгү бардай сүйлөдү, - сен али жашсың, элүүгө да чыга элексиң.

- Кой эми, менин жаштыгым алда качан бозоргон тоонун этегинде калып калган, эстегим да келбейт. Кечээгинин өкүнүчүнөн бүгүнкү кубанычым мени семиртип отурат, мен көрбөгөндү жалгызым көрсө болду, ушу деп балапан чыгарган тооктой канатымды жайып калкалап жүрүп өтсөм да арман кылбайм. Жалгызымдын ар-намысы, уяты бар, мени сыйлап турат, канчалык эркелетсем деле абдан токтоо болуп чоңойду.

Экөө кобурашып турганда алардын жанына тикмечи кыз келип калды:

- Сейде апа, мынабу жерин көрсөтүп бериң, бузуп албайын, - деп калды.

- Кана, кайсы жери? - Сейде анын колундагы жаздыкчаны ала коюп ары жагынан, бери жагынан карап көрүп, - сен муну коюп башкасын тиге бер, бузуп албагандай бол! - деди.

- Болуптур эже, мен башкасын тигейин.

Мээрим акырын басып кетти. Сейдени ээрчий кирген Бати ар түрдү кыжымдан, баркыттан куратып, бир жагында тигип каптап жатканын көрүп ичинен тамшанып да, суктанып да, ошол эле мезгилде ичи тарып кетти:

- Абдан камынган экенсиң, мурунтан эле алып койдуң беле буларды? Укмуш сарамжал жансың да.

- Аял сарамжал болбосо үйдүн кунары кетет да курдаш. Көп балам болбосо, жалгыз уулум болсо, "энеңдин эмнеси бар эле.." деп кеп кылбагыдай болсун, - Сейде күлүмсүрөй карады.

- Ооба аның туура дечи…

Бати кызаңдап калды, анткени анын колунан эчтеке келчү эмес. Айылды кыдырып ушак айтып жүрүп эле кечинде үйүндө болуп калаар эле. Ошого жараша Батинин кыздары абдан тың, балдары иштемкор. Күйөөсү мал менен керээли кечке талаада, анча-мынчалардан тың турчу. Көкүрөгүн көтөрө сынтагып сүйлөгөнү ошондон. Өзүн өзү билип, каттоолорун тейлеген жагынан алдына киши салбайт. Анын колунан эчтеке келбегенин Сейде жакшы билет, отуз жылдан ашуун коңшу болуп көрүп-билип жүргөн. Ошондуктан мисал келтирип койду туюгунан.

Сейденин камынып жан үрөп жатканына Эмил дагы кубанып, жумушунан келгенден кийин эркелей минтти:

- Ээ апа, хандын кызын алчуудай камынып атасыз да, өзүнүн деле дүнүйөсү көп экен, мунун баарын эмне кылабыз?

- Садага кетейин десе, ашык дөөлөт баш жарат беле, сен дагы бала-чакалуу болосуң, эчтекеси жоктой болбой бакыбат жашаса экен дегеним да.

- Шахзаданы үйгө киргизгенден кийин анын үйүн сатып ийем, ээ апа?

- Ботом, үйдү сатып эмне кыласыңар? Бирде анда, бирде мында жашай бересиңер балам, ал үй тура берсе балдарыңар чоңойсо бересиңер да?

- Шахзада ошентип атат, "ал үйдү сатып башка үй алалы" дейт. Дегинкиси, ал үй бир адамдан калган тура.

- Ошентсе ошентсин, жакшы үй алгыла балам. Силердин көөнүңөр көтөрүлүп, бактылуу болсоңор өлсөм да тынч жатам да, атам.

- Өлөм дебечи апа, сен эч нерсе көрө элексиң, анан да жаш элесиң го, атам болгондо балким башкача болмок, өзүңүз абдан мээнеткечсиз.

- Аа-аа каралдым десе, сен үчүн менин көргөн күнүм, жуткан абам, күлкүм дагы сен үчүн. Сен болсоң менин ырыскымдын аягы толгону, - эне уулун чачынан сылай маңдайынан сүйүп койду. Көпкө кобурашты.

- Апа, килемди бүтүрдүңүзбү?

- Ооба атам, алда качан бүткөм, эмне болду?

- Шахзада ошол килемге кызыгып атат, апам аялдардын узу экен дейт, - Эмил кубанычтуу мулуңдап койду.

- Садага кетейиндерим десе, Шахзада келин болуп келгенден кийин да ошондой килемден үчтү соктуруп берем. Түрүн атайын өзүм чийип берем, - деп кудуңдай алдыда болчу жакшылыкты көз алдына келтире ойлуу отуруп калды.

Туура алты ай дегенде Сейде камынып бүтүп, конок күтүүгө даярданып калды. Баардык камы бүтүп Шахзаданын келээрине эки күн калганда сиңдисин, инисин, тууган-уругун чакырып алып кеңеш курмак болуп атты. Эмилдин үйүнө келин киргизүүгө камылга жүрүп атканда Шахзадага дагы бир күтүүсүз кабар келди. Ал дагы жүрөгү өрөпкүп бир журттан экинчи журтка кетчүдөй катуу камынып жатканда түш ченде анын дарбазасынын түбүнө бир жүдөгөн аял пайда болду.

- Жам эже, чыгып бирдеме берип койуңузчу, жолдо жүргөн бечаранын бири окшойт, - деди аны көргөн Шахзада сөрүдө отурган жеринен козголбой.

- Макул, кызым.

Жамал элпек гана дарбазага жетип ача бергенде ал аял:

- Эже, бул үйдө Шахзада деген кыз жашайбы? - деп жиберди.

- Ооба, эмне кыласың?

- Эже, эжекебай, мени ага жолуктуруңузчу? - чоочун аял жалдырап ийди.

- Азыр, ким деп айтайын? - Жамал кайрыла калып сурады андан.

- Акин деген апаң келиптир десеңиз…

- Макул, тура тур.

Жамал кирип келип Шахзаданын жанына бир аз ойлуу туруп калды.

- Кетирдиңизби? - Шахзада күзгүгө каранып атып сурады.

- Жок, ал сага жолугат элем дейт кызым, апасымын дейби? - Жамал кызды эмне дээр экен деп көздөрүнө тике карады.

- Эмне дейсиз? - Шахзада колундагы күзгүнү таштап жиберип Жамалга тигилди, - апасымын дедиби?

- Ооба, Акин дегенмин деди го, кыязы.

- Койчу, ал каяктан билди менин бул жерде экенимди?

- Кайдан билем, кызым, - Жамал ийнин куушуруп тим болду.

Шахзада ордунан шашпай турду: "Ал мага апаңмын деп кантип айтат, мага эмнени кана кылышпады эле", деп, кайра сыртты көрсөткөн телевизорду карап баягы өзү апа деп жүргөн Акинге окшоштура албады: түрмө үй эмес, ошончолук азап тарткандыр. Неге мага келди, сиңдим менен инилеримдин абалы кандай болду экен? Алар деле бой жетип калды, бул эмнеге жүдөп калган?" деп жүрөгү лакылдап, бир туугандарынын кабарын билгиси келип ылдамдай басып дарбазага жетти. Эшикти ача берип элээ карап анын бет оройунан өзүнө тааныш жүздү издеп туруп калды.

- Шакы! - жүрөгү булкуп алды кыздын, минтип атасы менен апасы гана айтчу, - Шакы, кагылайын кызым, мени кечир, мен акылсыз сени жээрип көрбөгөндү көрдүм, кечир садага?! - Акин эчкире кыздын бутуна жыгылды.

- Сиз… антпеңиз да, өйдө болуңуз, - улуу кишинин бутун кучактап алганына уяла түшкөн Шахзада аны өйдө кылды, - айтыңызчы, сиз кимсиз?

- Сен мени тааныбай атасыңбы кызым? Мен Акинмин, апаңмын!

- Кантип эле, ишенбей турам, - ишенкиребей жүзүнө үңүлдү, - арадан канча жыл өттү, мен анда он төрттө элем, көргөн азаптарым дале көз алдымда… - Шахзада ойлуу мелтиреди, ушул аялды жек көрүп турду: "Атамды өз колу менен өлтүрүп, мени кордукка салып, инилеримден алыстаткан аялды эми кантип апа деп айтам", деп бир ою айтса, башка бир ойу: "Сен кечиримдүү бол, ал өз жазасын өзү тартат, таш менен урганды аш менен ур дегенди эсиңден чыгарба" деп туруп алды.

- Садага болоюн кызым, мен сени кандай жакшы көрчү элем, шайтандын тилине кирдим, кечирип кой кызым… - Акин булкулдай ыйлап жатты.

Ошондо эсине келген Шахзада эшигин ача берип экөөнү карап турган Жамалды көрдү да.

- Кириңиз, ичкериден сүйлөшөлү, - деди Акинди үйгө карай колун жаңсап чакыра.

- Ыраазымын, кызым.

Акин босогону аттап кирип эшиктин алдын, андагы бакты, көзүнө хан сарайдай көрүнгөн үйдү көрүп: "Бу шүмшүк кантип ушунча байып кетти? Картаң кишиге тийип алганы чын го" деп ичи күйө арамдык ойлоп атты.

- Күкү чоңоюп калдыбы, Темирболот менен Жанболоттор да бойго жетип калгандыр? - деп сурады Шахзада сөрүгө жайлашкандан кийин.

- Чоңоюп калышыптыр. Апам өтүп кеткен, атаңдан калган биртике мал да акырына чыгып жашоо оордоптур. Мен сени түрмөдө жатып эле өзүнөн улуу кишиге чыгыптыр деп уккам. Азыр сырттамын, срогум бүтө элек, - Акин муңайым сүйлөдү.

Шахзада ушул тапта сиңдиси менен инисине боору ооруп көзүнөн жаш сызыла отуруп калды: "Атамдын алпештеген балдарын сен гана азапка салдың, аялдай түшүнүктү болсоң ал тирүү болмок" деп дагы жек көрүп карап алды. Акин Шахзаданын ушундай турмушта жашап жатканын көрө албай, орун алгандан кийин кыйшактай сүйлөдү.

Аны угуп Шахзада токтоо гана:

- Мен сиз үчүн эмес, бир туугандарым үчүн барышым керек эле, - деди ойлуу.

- Аларга атасынан толгон дүнүйө-мүлк калган эмес, абдан оор жашоодо жашап жатышат, сиңдим да күйөөгө тийип кетип эптеп үчөө жашаганына бир жылдай болду, мен болсо бир ай мурун эле келдим. Иним сотко кайра-кайра арыз жазып жатып балдарым үчүн сыртка чыгарышты, анын үстүнө жашым да барып калбадыбы.

- Инилеримден эч нерсе аябайм. Бүгүн биерде болуңуз, эртең өзүм жеткирип келейин.

- Ошентпесең болбойт, инилериң менен сиңдиң сени аябай күтүп жатышат.

Акин куру бекер жалпаңдап атты. Ошол убакта Жамал стол үстүнө тамак ашын жайнатып, экөөнүн алдына тамак койду. Эзилген эттен жеп, артынан жаңы шорпо ичип отуруп Шахзада: "Бул аялды кантип мурдагыдай көрө алам? Көңүл калып, жүрөк муздагандан кийин калыбына келиш өтө эле кыйын болот тура. Бир туугандарым үчүн кечтим, кудайга шүгүр ушунчалыгына, булардан башкадан кордук көргөн жокмун" деп ойлонуп да, анда-мында тамактан алып да отурду.

Тамактангандан кийин Акинди ваннага жуунганга киргизди да өзү ага кийим даярдады. Жамалга кеңешти. Өзү жеткирип барып сиңдисин өзү алып келмек болду. Акин жалпактап жаны калбай Шахзадага жалынып-жалбарып атты. Бу адам баласынын ичинде эмне ойлонуп жатканын кайдан билесиң, ошол үчүн "адам аласы ичинде, мал аласы сыртында" деп коюшат тура. Акинге өмүрүндө кийбеген кийим кийгизип, колуна акча берип, машинасына отургузуп алып өзү өскөн айылын көздөй зуу койду Шахзада. "Ушу турган жерге бир келүүгө даабадым, көңүлүмдү катуу калтырып, жүрөгүмдү ооруткан адамдарды көрбөйүн дедим эле, айла канча, атамдан туулган бир боорлорумду көрбөсөм болбос" деп ойлонуп баратты жол бойу.

Эки сааттай жол жүрүп тааныш айылды аралай бергенде анын көз алдына атасынын кызыл жаян болуп жерде жатканы, Акинди милициялар алып кетип баратканы, жолугушууга барганда колун түртүп коюп сиңдиси Күкүнү көтөрүп алып өзүн карабай койгон Акиндин элеси тартылып тамчы чолок жаш эки бетинен ылдый акырегине тамды.

Мына, үйүнө да жетип келди. Бактылуу балалыгы өткөн там, атасы барында бактылуу эле там эскирип кунары кача түшүптүр. Же өзү заңгыраган үйдө жашап калгангабы, бул үй көзүнө өтө эле комсоо көрүндү. Машинаны токтотуп, рулду кош колдой кармаган бойдон отуруп калды. Оюнда тээ качанкы, илгеркидей болуп өткөн азаптуу күндөр.. "Көрсө алты жыл өткөн тура, алты жыл кечээги эле эмеспи" деп мелтирей үйдү карап отурганда:

- Шакы, жүрү үйгө кирели, - деген Акиндин үнү анын оюн бузуп жиберди.

- Аа-а, азыр, - селт этип алган Шахзада жылмаюуга аракеттенип ордунан козголду.

Аңгыча үйдөн тогуз-он жаштардагы Гүкү чыгып апасын кучактап калды. Үстүндөгү кийими көрүндү анын көзүнө, өтө жупуну экен.

- Гүкү, Шакы эжең келбедиби, учураш.

Акин Шахзаданы көрсөткөндө ал чоочуркай карап туруп калды.

- Кел, келе гой Гүкү, - Шахзада эки колун талпынган балага сунгандай аны көздөй канат жая туруп күлүмсүрөгөн менен, көздөрүнөн жаш куюлуп турду, - кел, келе кой Гүкү, сагындыңбы мени? - деп, үнү калтаарый каргылдана чыкты. Гүкү акырын басып келип маңдайына туруп калганда кучактай калып өксөп атты, - менин бир боорум! Мен жалгыз эмесмин, менин бир туугандарым бар!

- Кой Шакы, ыйлаба садага, үйгө киргиле, - Акин Шахзаданы карысынан жөлөп тургузду.

Шахзада көзүнүн жашын аарчый Гүкүнү колунан жетелеп жөнөгөндө аларды эки койондой окшош Темирболот менен Жанболот карап туруптур, - ой арамдар, эжеңер келди, учурашпай туруп алганыңар эмнеңер? - Акин аларды карап шакылдап кирди, - бул Шакы эжеңер, силердин көрөм, учурашам деп келди.

Экөө ошондо гана бирдей жүгүрүп келип аны кучактап калды. Кантип унутсун, тайнеси ал эжекесин чучуктай чыңыртканын экөө жакшы билчү, бирок арачалаганга жаштык кылышкан. Үчөө кучакташып көпкө турушту.

- Шакы эже, сиз качып кеткенден кийин мен аябай ыйлап, Жанболот экөөбүз издебедикпи, эмнеге качып кеттиңиз? - Темирболот Шахзаданын ийнине колун койо сүйлөдү, - билем дечи, бирок биз аябай сагындык. "Кайра келип калабы" деп, эшик ачылса эле төшөктөн башыбызды чыгарып калабыз.

- Ошондочу Шакы эже, сизди мүрзөдө жүрөт де укканбыз, анан издеп барбадыкпы, - Жанболот бир жагында, ийнине колун койо эки боз бала, он төрт он бештеги удаа балдар, эжесинин келгенине жетине албай кубанып биринен бири өтүп сүйлөп атты. Гүкү эмне, Шахзаданы жакшы деле билбейт, аларды карап турат.

- Ой болду эми, эжең үйгө кирсин, - Акин балдарына күлө карады, - эми мына табышып алдыңар, сырдаша бересиңер.

- Жүрүңүз үйгө.

- Үйгө кириңиз, Шакы эже.

Экөө эки жагынан колтуктай басканда Шахзаданын жүрөгү толкунданып сүйүнүчтүн жашы мончоктоп төшүнө таамп баратты. Ооба, бир кезде дүйнөдө жалгыз калгандай, эл жок ээн талаа, эрме чөлдө калгандай көз жашын төгүп ботодой боздосо эми кубанычтын көз жашы ээ бербей куюлууда: "Неге мурунураак келип ушулардан кабар албадым экен, өчөшсөм баарынан кек сакташым керек беле? Садагаларым десе, бойго жетип баратыптыр, мен буларды бутунан тургузушум керек, булар менин бир туугандарым" деп ойлоп, босогого жеткенде баягы ысытмалап жыгылганы көз алдына тартыла түштү карегине тасмалдай болуп: "Аттиң, "өлбөгөн адам алтын аяктан суу ичет" деген сөздүн калети жок тура. Ошондо жаным жер тартып жыгылганымда өлдүм дебедим беле. Атам өлбөй аман болгондо ошол күндү көрбөйт элем го" деп теңселе түштү кыз.

- Эже, кирбейсизби? - деген Жанболотун үнүнөн улам уйкудан ойгонгондой абалда уяла түштү.

Кайрадан дубалды сүйөнө кирип баратканы көз алдына келе калып:

- Аа-а азыр, - деп күлүмсүрөөгө аракеттене үйгө баш бакты, аны таенеси каршы алчуудай денеси дүрт этип кетти, - мен ушул үйдө өскөнүмдү эстеп кетпедимби.

- Ушул жерде туруп неге бир келбей койдуңуз? - Темирболот ал отургандан кийин сурады.

- Келмекмин, бирок.. - мукактана түштү.

- Билем эже, эмнени ойлоп жатканыңызды, - деди Жанболот эжесинин жанына отура калып, - биз жаш болуп калбадыкпы, - деп жер карады.

- Эчтеке эмес. Башкысы, силерди аман көрдүм, - Шахзада ойлуу инисинин чачынан сылай эркелетип койду, - окуп атасыңарбы?

- Эптеп эле. Таенем бизди да урушуп окууга жибербей койгон, анан эптеп-септеп окуп калдык, апам келгиче эмнени гана көрбөдүк.

- Жакшы окусаңар каалаган окууңарга окутам, тартиптүү болгула.

- Буйруса окуу жакшы эле, сиз колдосоңуз анда биз күндөп-түндөп окушубуз керек.

- Мен ансыз да жакшы эле окуйм Шакы эже, эң алдыңкы болбосом да ударниктердин катарындамын, - Темирболот дердеңдей кубанып алды.

- Эң сонун, алтындарым десе, силерди колдоп көтөрбөгөндө кимди колдойм? - Шахзада инилери менен чер жаза сүйлөшүп отуруп Гүкүнү карады, - Гүкү сенчи, сен жакшы окуйсуңбу?

- Ооба, жакшы окуйм, жакында эле батинкем жок, окуудан калып калбадымбы? - Гүкү тултуя жер карады, - апам акча жок деп алпербей койгон.

Эшиктен кирип келаткан Акин анын сөзүн угуп күлүп калды.

- Эжеңерге арыздангыла эми, алыңардын жетишинче, болсо мен силерден аясам кудай турбайбы? - актана сүйлөдү, - эжеңер заңгыраган үйдө туруп, машинасы менен бир кабар албаганын айтпайсыңарбы? - деп өз оюндагысын айтып дасторкон жайып анан Шахзада алып келгендерин коюп чай куйду. Чынында кыйналып калышкан экен, өзүнүн койор эч нерсеси деле көрүнбөдү.

- Өзүң акча болсо эле арак ичип алсаң айтам да, - Гүкү бала эмеспи, өз оюндагысын, чындыкты айта салды, - арак ичпе десе болбойсуң?

- Жарыбагыр, жөн отурчу, кээде ичип койсо эмне болмок эле?

Акин кызаңдай кызын зекиди.

- Апа, Гүкү чынын айтты да, биз чоңойдук, азап тартып өстүк, эми эл катары болоорбуз десек ичкениңиз болбойт да, - Жанболот Шахзаданы карады, - Шакы эже, апама айтыңызчы ичпесин.

- Апаңарды урушпагыла, силер менин үйүмө барып турасыңар, эч нерседен кем болбойсуңар. Мындай кыйналганыңарды билбей калбадымбы, эбак алып кетмекмин, - деп жылмайды Шахзада.

Акин өгөй кызынын ушундай абалга келип, өзү минтип бечара турмуштан чыга албай өп-чап жашаганына бир чети ичи күйүп, бир чети инилерин окутам дегенине ичи жылып өзүнчө кирип чыгып Шахзаданын алып келген этинен тамак жасап жүрдү. Бүгүн бул үйдө майрам болду. Шахзада таттуунун түрлөрүн, инилерине кийим-кече, сиңдисине кийимди бир сыйрадан алып келген. Анан кеч киргенде машинасын короого айдап кирмек болуп сыртка чыгып, өзү баскан жерлерди көрүп бир аз жүрүп калды. Аңгыча машинаны көрүп басып келген Керемет үңүлө карап боолголоп Шахзадага карап:

- Ээ айланайын, сен Шахзадасың го? - деди жакындай.

- Ооба эже, менмин, жакшысызбы? - Шахзада аны менен учурашканда Керемет кучактап өөп калды.

- Айланайын десе, бой жетип көргөндүн көз жоосун алган кыз болгон турбайсыңбы, машина өзүңдүкүбү?

- Ооба, өзүмдүкү, эже.

- Кудайым "берем десе кулуна белен кылат жолуна" деген ошол, бактың ачылсын садага. Турмушка чыктыңбы?

- Жо-ок эже, эч ким карабай атат го? - Шахзада күлүп койду.

- Ой кокуй күн оой, ушу сага сөз айтуудан айбыгат го, болбосо шиңгил жүзүмдөй болуп көз жоосун алган сендей кызды ким карабасын.

- Азырынча эртеби деп ойлойм эже, инилерим жаш, буларды бутуна тургузуп коюп анан деле жетишем, - деп муңая сүйлөдү.

Булардын сөзүн угуп турган Акин ичинен өзүнүн кыял жоругуна өзүнчө жини келип алды: "Ушинтип ак пейили менен жардам берем деген адамды өзүмө душман сезип көрө албастык кылганымды кара. Мейли энеси бөлөк болсун, өзүм ымыркайынан жанымдай көрүп бакпадым беле? Көтөрүмүм жогунан Туратты да бейкүнөө өлтүрүп алдым. Мында эмне күнөө, ушунун артынан уул-кыз көрбөдүм беле?" деп ойлонуп ары кадимкисиндей жакшы көрүп, өз энесиндей болууга ичинен ант берип атты.

- Кыз бала учурунда өз ордун тапкан жакшы айланайын, сен дагы кудай деген жансың, мына бериптир кудай, адегенде өз жашооңду ойлон, анан инилериңе жардам бере бер.

- Туура айтасыз эже, турмушка чыксам сизди да чакырам, барасыз ээ?

- Барбай анан, барам эле.

- Жүрүңүз үйгө, базарлыктан ооз тийиңиз, - деп Кереметти үйгө чакырды.

Экөө катар басып үйгө киргенде Акин чечилип сүйлөп маанайы көтөрүңкү кабыл алды:

- Кел Керемет, кызымды таап алып кубанычым койнума сыйбай турам, ушуну үйдөн качып кетти дегенде жаман болбодумбу.

- Дагы жакшы-ы, кудайдын көзү түз экен, Акин. Жаш кыз ошондо кандай күндө болот эле? Жакшы адамдарга жолуккан экен, өзүнүн ар жагында да бар го, сооданы өздөштүрүп алган тура.

- Ооба десең, он төрткө толо элек эмес беле, апам ырахматы менин кайгымды көтөрө албай эле мындан чыгарган тура, - деп Акин өзүн тазалап актана сүйлөп отурду, - алсаң Шакы алып келгендерден. Азыр тамак бышат, отуруп тамак ичип кет. Шакым бир импорт арак алып келген экен, экөөбүз андан ичип бир аз отуралы, - Акин Франсуз арагын алып келип чекеси сынып калган стаканга экөөнө куйду, - кел эмесе, кызымды кайра төрөп алган үчүн, кайрылып уясын тапканы үчүн ичип койолу.

- Акин, мен ооруп көптөн бери ичпей калбадымбы, - Керемет алгысы келбей Акинге карады.

- Керемет эже, мен үчүн бир алып коюуңуз, - Шахзада андан өтүнө карады.

- Эк мейличи, ушу каргадай болгон кыздын тууруна кайрылып келиши үчүн алып койойун, ылайым бактылуу бол садага, ишиң илгерилей берсин! - Керемет көзүн жумуп алып ийди.

- Рахмат, айтканыңыз келсин, - Шахзада ыраазы боло жылмайып койду.

- Кызымдын сакадай бою сары алтын, кичинесинде эле аябай токтоо, көп сүйлөбөгөн кыз болчу, ошол эле бойдон экен, издеп жүрүп зорго таптым... - Акин андан ары унчукпай калды. Анткени ал түрмөдө жүрүп уккан. Жандат жети жыл түрмөдө жатып, чыккандан кийин эле байып кеткен, анын бүт таржымалын уккан Акин Шахзаданы ага тийип алды деп ойлогон, чыгып келгенден кийин анын үйүнүн дареги боюнча издеп барган болчу. Ушуларды ойлоп бир азга үнсүз болуп отуруп калды да, - мен дагы Шакымдын ден-соолугу чын, өмүр жашы узун, бактысы кең, байлыгы мол болсун үчүн ичем, - деп алып жиберди.

- Рахмат апа, - Шахзада Акинди жаш толгон көздөрү менен жалт карап кичине кезиндеги өзүн эркелеткендери көз алдына тартыла муунуп-муунуп, зорго сүйлөдү, - Апке, мен сизди кандай жакшы көрчү элем, мени неге жеридиңиз, апке?!

- Садагам десе, жеңилдигим үчүн кечирим сурайм, атаң байкуш сени биринчи көтөрүп келгенде кубанганымдан үч күн ыйлагам. Ич күйдүлүкпү же мастыкпы, деги эмнесин айта алам, өзүм да түшүнбөйм, - Акин да мурдун шор эттире тартып ыйлап кирди.

- Койгула эми, өткөндү эстебегиле, мына биригип бактыңар кошулду, эне-баладай болуп бир-бириңе жөлөк таяк болгула, - Керемет экөөнү тең тыя айтты, - бу адам баласы ит жандуу болот тура, башыбыз жер жаздангыча эченди баштан өткөрөт экенбиз. Эстүү болуп чоңоюптур, болбосо аягы сай таппай шаарга окуйбуз деп кеткен ата-энелүү кыздар көчөдө калып атпайбы?

- Ошону айтсаң садага кетейин, талтөөндөй болуп заңгыраган үйдө кызматчы жалдап алып гана жашап жатыптыр.

- Омө-өй, эжемдин кызматчысы бар бекен, апа? - Жанболот балалык пейили менен кызыга сурады.

- Анан эмей, биерде биздин эски-уску төшөгүбүздө отурат да эжең. Үйүндө эшикке келген кишини телевизордон көрүп турат экен.

- Ой-ий, - Жанболот менен Темирболот таңгалганын жашыралбай апасынын оозун карады.

- Койуңуз эми, көп мактай бербең, - Шахзада Акинди жылмая карап койду.

- Койбой эле, чынын айтам да. Аманчылык болсо көрөсүңөр балам, эжеңер ханышадай эле жашап жатыптыр.

- Болсун айланайын, кудай бак берсин, - Керемет да шыпшынып отурду, - кудайым боор ооруган экен.

Улам кичинеден ичип атып экөө алагүү болуп калышты, тамагын алып келип да жан алы калбай сүйлөп атты Акин:

- Гилтилдеген семиз койдун этин алып келген, буйрук экен сага.

- Ээ кокуй, мен келбесем өзүң катып ичет белең. Кызыңдын алып келгенин элге ооз тийгизип, атын чыгар, эл да билсин баягы кичинекей Шахзаданын адам болуп машина айдап, бизнеси күчтүү экенин.

- Ананчы, бүгүн балдарымды бир тойгузуп анан өзүм да коңшуларды чакырайын деп турам, - Акин тайсалдап калды.

- Ошент, ушу кыз сен түрмөгө түшкөндө кандай кордук көрдү! Элдин көзү көрөгөч, кулагы уганак келет. Сенде го күнөө жок дечи, апаң менен сиңдиң кордукту бир топ эле көрсөттү го буга.

- Менде эмне айып Керемет, аларынын бирин билбейм, болгону качып кеткенин айтканда ичим ачышып ыйлап жүрдүм, апамдар барган сайын келдиби деп сурайм, - Акиндин билбегени чын эле.

Бирок ошонун баарына өзү себепкер экенин билет. Унчукпай калышты, кимиси эмне ойлоп жатат, белгисиз. Керемет бир топко чейин отуруп, анан кетмек болуп ордунан козголду:

- Кой мен барайын, кайда житип кеткен дешип атат го үйдөгүлөр.

- Мен сизди узатып койом, - Шахзада дагы тура жөнөдү, бир нерсени ойлогондой, - апа, эже атама куран окутсак болобу?

- Эмнеге болбосун, колуңдан келгенин окута бер балам, арбактар тирүүлөрдөн көп үмүт этет дейт.

- Анда эмки жумада келейин, куран окутуп мүрзөсүнө бир барып келели.

- Ошент садага, арбак ыраазы болбой тирүүнүн иши оңолбойт, атаңды эстей жүргөнүң жакшы, - Керемет чын дилинен ыраазы боло эшикке чыкты.

Акин целлофанга таттуу-паттуудан салып берди:

- Муну үйүңө алып барып Шакы келиптир деп ооз тийгизип кой.

- Тим койбойт белең, - деген менен, Керемет колуна кармай басты.

Аны менен коштошкондон кийин Шахзада машинасын короого киргизип кайра үйгө кирди. Акин ага калыңдап төшөк салып берип:

- Кызым, жууркан төшөктүн баары эскирди, жийиркенбей жата гой садага, өзүң өсүп чоңойгон үй, инилериң менен кобурашып эс ал, - деди.

- Апа, сиз да мени кечириңиз, өзүм издеп келбегениме. Ойлонуп эле жаттым, мени киргизбей дагы баягыдай уруп-согобу деп эле келе албай жүрдүм.

- Кантип эле, сизди таенем менен таежем урчу, апам урчу эмес го? - Темирболот эжесине суроолуу карады.

- Мен алар дале бар деп жүргөм, келсем эле баса калчудай болуп. - Акин Шахзаданын жанына отура калып чачынан сылап кучактай калганда зорго турган Шахзада да мойнунан кучактап: - эмнеге, эмнеге сизге барганда колумду түртүп мени карабай койдуңуз? Мен ошондон бери таарынып жүргөм, мен сизди жакшы көрөм, апа!

- Садага болоюн ай, ошондо менин акылым ордунда болду дейсиңби? Сен гана менин турмушума кедерги болгон сымал жек көрүп, ал тургай апамдарга да сени жамандаган мен элем. Алар күнөөлүү эмес, менмин, садага. Апаңдын акылы тайкылыгын кечир, алың жетсе кечир кызым?! - деп Акин да чын дилинен солкулдап ыйлап жатты.

Шахзада апасын кечирди, ошол саам анын кичине кези эсине келип, апасына жумуш жасатпай этектен алса да жалынып-жалбарып жумушун таштап өзүн өөп-жыттап көтөрүп алган апасын эстеди, жылмайып алды: "Алтын апакем менин, мага сенин ушул гана мээримиң жетпей жаткан. Эзели көрбөгөн апамдын эмнесин эстемек элем, түшүнчү мени апакебай, мени өгөйлөбөчү, өз кызым деп эсептечи" деп дилинен өксүп атты.

- Апа, эжемди көп ыйлата бербечи, эс алсын да. Керемет эже да келип, биз эжем менен жакшылап сүйлөшө албай жатабыз, - Жанболот кабак бүркөй сүйлөдү.

- Болду балам, эжең экөөбүз бир бирибиз менен жакшылап учураша албай чоочун эмелердей болуп чечилише албай жатканбыз, эми бир бирибизди түшүндүк, таарынычтарды алыс-алыс айдадык ээ, кызым? - Акин Шахзаданы карап бетинен өөп күлүп калды.

- Ананчы, мен бул үйгө инилерим, сиңдим үчүн гана келгем, сизди аябай жек көрүп калгам, анткени жазган катыңызды таенемдин койгон жеринен көрүп окуп койгом да? - Шахзада да жылмайды, - көрсө боло берет тура апке, мени төрөгөн менен мен өмүрү жүзүн көрүп, үнүн укпаган энемди кайдан эстемек элем апа, ойлочу? Менин апам бир гана сизсиз!

- Каралдым, көпөлөгүм десе, атаңды кызганып кетпедимби кызым. Чынында ачык айтпасам болбой калды, апаң абдан жароокер, сулуу аял болчу.

- А менин апам сиз, мен үчүн дүйнөдөгү сулуу аялсыз, - Шахзада да Акинди кучактап өпкүлөп ийди, - мага сиздин мээримиңиз, ысык мамилеңиз гана керек, апке!!!

Түнү бою уктабай сүйлөшүп отура беришти.

Эртеси эртең менен алар тура электе коңшулары чогулуп, Шахзадага учурашканы келишиптир. Акин жетине албай дасторконун жайнатып тосуп алды. Эрте турган Керемет баарына айтып ээрчитип кирген болчу.

- Айланайын десе, суйсалган сулуу кыз болгон турбайсыңбы? - дешип ар кимиси бетинен өөп учурашып анан дасторконго отурушту.

- "Жакасы бөлөктүн жаны бөлөк" дейт, сени качып кетиптир дегенде биз да жаман болбодукпу, "тырмактай неме кайсы күндө калды экен?" деп.

- Ошону айтсаң, же бир арачалап калалы десек таенеси бизди уккусу келбей койду, кайра эле силерге арызданып бардыбы дейт. Ой, Шакы такыр айтчу эмес, көзүнүн жашын эле көлдөтүп тура берчү.

- Өзү көп сүйлөбөгөн башы оор кыз эле да, айланайын десе, бак эле берсин кудай, - дешип, келгендер ар кайсыны айтып отурушту.

Апасын жамандаганга ичи тызылдаган менен Акин эч нерсе дей албады, анткени коңшу-колоң ал келери менен баарын айтып беришкен болчу, ал тургай алар наала кылып: "Ак эткенде так этип бала көрбөй дубана болуп кете жаздаганда ошол кыздын артынан балалуу болуп туубас атың эне деген ыйык атка жетпеди беле, бекер кордодуңар" деп айтышкан болчу.

Ошентип Шахзаданын келиши алар үчүн майрамдай болду. Базарлык ооз тийип түйүнчөккө түйүп алып бата берип үйдөн чыгышты. Шахзада инилерин машинасына отургузуп алып Ошко жөнөп кетти. Акин Гүкү менен үйдө калды.

Эмил ошол күнү Шахзаданы таппай калды. Жамал ага өзү түшүнгөнүн айтып берип экөө сүйлөшүп турду:

- Балам, Шахзада өтө ак көңүл, ишенчээк, бала кыял. Билбейм деги, жөнүрөөк аял экен апасы, бир көргөнүмдө эле жага бербеди.

- Улуу киши өзү келсе кыя албагандыр, инилерин өзү да көргүсү келип жүргөн.

- Бир тууганын сагынбай анан. Өгөй энесинин ичинде арамы бардай, кайсы өгөй эне көргүсү келсин ушундай жашоодо жашап жаткан өгөй кызды.

- Шахзада эс-акылы бар, баарын байкайт.

- Өз баламдай эле болуп калды, бир жакка кеткенде келгиче жүрөгүм түпөйүл боло берет, качан караанын көргөндө эс ала түшөм. Садагам аябай кичипейил, боорукер.

- Бүгүн келээр бекен?

- Биле албайм, кечээ эрте чыгып кетишкен.

- Анда келип калаар… - деп сөрүгө отуруп телевизорду коюп жамбаштап жатып калды: "Эртең алып кетем деп айтайын. Апасын таап алганы жакшы эле болуптур, эч кимиси жоктой болбой. "Жетим кызды алыптыр" деп кеп кылышат беле. Бир туугандары да каттап турса Шахзада аябай сүйүнөт, эртерээк эле келсе экен" деп ойлонуп жаткан жеринен көзү илинип кетти. Дарбаза ачылып машина короого кирип токтогондо ойгонуп кетип тура калды. Шахзада аны көрүп эле жүгүрүп келип мойнуна асыла кетти:

- Сүйүнчү Эмил, мен инилеримди таптым, сиңдим чоңоюп калыптыр.

- Жакшы болгон тура, сүйүнчүңө… - Эмил аны эки бетинен, чекесинен өөп койду, - сүйүнчүңө орток болоюн.

- Рахмат! - деп артын карап койондой окшош эки иниси аларды катар туруп алып селдээ карап калышыптыр, - Жанболот, Темирболот, келгиле бери, - Шахзада аларды жанына чакырды колун булгай.

- Ассалоому алейкум!

- Ассалоому алейкум! - дешип экөө кол суна Эмил менен каадалуу учурашышты.

- Алейкум салам, азамат жигиттер экен, таанышып алалы.

- Жанболот.

- Мен Темирболотмун.

- Экөөң эгизсиңерби? - Эмил аттары уйкаш бир бирине абдан окшоштугунан сурап билгиси келди.

- Жо-ок, мен улуусумун, - Жанболот озуна жооп берди, - Темирболот менден бир жаш кичүү.

- Оо азаматтар, бирок эгиздердей окшош экенсиңер.

Шахзада аларды үйгө чакырды:

- Эмил, балдарды үйгө алып кир!

- Мына баратабыз.

Эмил аларды ээрчите үйгө кирип келишти. Жамал өз иши менен алек. Шахзада инилерин үйгө киргизип тегерек столго отургузду да телевизордун пультун берип:

- Каалаган каналга коюп көрө бергиле, анан тамактангандан кийин ойнотуп келем, - деди.

- Шакы эже, биз пульт менен которгонду билбейбиз да! - Жанболот уялыңкырай карады, - бизде мындай телевизор эмес, башкасы да жок эмеспи?

- Кечирип кой, азыр мен силерге видик коюп берем, мультфильм көрөсүңөрбү?

- Ооба, коюп койо бериңиз, - дешти экөө тең жарыша.

Шахзада мультфильм коюп берип чыгып кетти. Ал чыкканда Эмил ойлуу сыртта турган. Шахзада артынан барып ийнине колун койо:

- Эмнеге мынчалык ойлонуп калдыңыз? - деди аста үн чыгара.

- Күн менен түн болуп кетебизби деп коркуп кеттим, арадан эчен ай-жылдар өтүп кеткендей, көрүшпөгөнүбүзгө миңдеген жыл болгондой өзүмдү койорго жер таппай тынчым кетти го, сулуу…

- Эмнеге андай дейсиз?

- Сагынып кеттим, көргүм келип жетип келсем үйдө жоксуң..

- Айып менде, жигитжан. Ошондой болуп калды, кечирип койорсуз, - Шахзада наздуу шыбырады, далысына башын жөлөй.

Ошондо Эмил дароо артына бурула калып бекем кучактап, көпкө турду:

- Неге мынчалык ширинсиң, жаным?

- Сизге ширин болуп турсам арманым жок.

- Жа-аным, деги менин кошумча жаным сымал жаныңдан эч качан бөлүнгүм келбейт. Шахзада...

- Ийи…

- Менин сага айта турган жаңылыгым бар.

- Айта бериңиз, кулагым сизде, - кыз жигитинин төшүнө башын жөлөгөн бойдон шыбырай үн катты, - сиз сүйлөсөңүз кылым бою тажабай угууга даярмын!

- Эртең алып кетейинби?

- Койчу, ырас элеби? - Шахзада чоочуй башын көтөрө ага карады, - ошончолук эртеби?

- Эмнеге чоочудуң, жаным? Бул сөз экөөбүздүн күткөн күнүбүз эмес беле?

- Жок-жок, чоочуган жокмун дечи, өзүң көрүп турбайсыңбы, инилерим, сиңдим, апамдарды жаңы таптым, бир аз койо турбайлыбы? - Шахзада жигитти жалооруй карап ойлуу жүзүн бура ары басты, - билесиңби, алар абдан кыйналышыптыр. Мен жардам бербесем болбойт. Атамдын ордун жоктотпой үйдү оңдотсомбу деп жатам, буга өтө көп убакыт керек го?

- Шахзада, анын баарын үйлөнүп алгандан кийин экөөлөп жасайбыз. Апам камынып бүтүп, туугандарды чакырып, сени эле күтүп калдык.

- Ошондойбу?

Шахзада ушул азыр бүт баарынан кечип кеткиси келип турду. Өз бактысын ойлобой сүйүүнү, турмуш курууну кийинкиге калтырып, биринчи орунда апасына жардам бермекчи болду оюнда. Бирок Эмилди кыялмак эмес. Экөө көпкө үнсүз туруп калды кубанычы койнуна сыйбай: "Шахзада кандай гана сүйөт дейсиң, экөөбүз эки жакта болбой биригип алсак сонун болот эле", деп ойлонуп жаткан Эмилдин жүрөгү муздай түштү: "Эгер айтканыма көнбөсө азыр барып туш келген кызды киргизип алам, байлыгына чиренип жаткан го" деген ой мээсин аралай чаап өткөндө өзүн кармана албай:

- Шахзада, кана ачыгыңды айт. Балким, "байлыгыма ээ болуп алат" деп коркуп жаткандырсың. Ичтен ирибей ачыгын сүйлөшкөнүбүз жакшы, мен да элдин алдында сынып калбайын, - деди аны карыдан алып жүзүнө тике карап.

- Эмил, мен сүйүүнүн кулумун. Бир жумадан кийин эмне десең аткарайын, эртең деп кыйнаба. Өзүң көрүп турасың, инилеримди шаар көрсөтүп, ойнотуп, окууга кийим-кечесин даярдап жеткиришим керек. Атама куран окутуп койойун дегем, ушуларды бүтүргөнчө мени кыйнаба.

- Андай болсо түшүнүктүү, мен үйдөгүлөрдү барып токтотойун. Бир жумадан кийин дагы шылтоо табылбас бекен?

- Эч качан, сиздин гана айтканыңыз менен болууга даярмын, - Шахзада күлүмсүрөй ага көздөрүн жалжылдата караганда Эмил жумшара түшүп аны кайрадан кучагына бекем кысып:

- Мени жинди кылып жибере жаздадың, айнып калган го деп ойлонуп ийбедимби? - деп, анан күлүп койду, - деги сен мени кантип арбап алдың? Сенсиз менде күн жоктой күнүм түнгө айланып, сени көздөй жөнөгүм эле келип турат.

- Мен дагы, сен жанымда турган мүнөттөр мага майрамдай сезилет, коштошуп кетээриң менен жүрөгүм сени менен кошо кеткендей жалгызсырап калам.

Жүрөк сырларын айтышып көпкө турушту. Эмил эми гана өзүнө келгендей бактылуу жылмайып, кыздын эки бетинен өөп коштошуп чыгып кетти.

Шахзада анын артынан узата карап: "Ой тобоо, сүйүү деген ушунчалык улуу нерсе тура. Эмилдин ачууланганына да карабадым, анткени өзүм дагы аны ошончолук сүйөм. Канчалаган жигиттерге карап да койбогон жаным ага өзүм тартылам, көргүм келип сагынам, күн эмес саат көрбөй калсам издеп баргым келип турат! Мен сүйүүнүн кулумун, ошон үчүн анын абалына түшүнөм. Менин асыл адамым, дүйнөдөгү кымбатым дал ушул адам, мени ушул гана бактылуу кыла алат, биз бактылуу болобуз. Ата-апа, мени жарык дүйнөгө алып келип сүйүү деген кереметтүү сезимге кабылтып, чексиз мээримдүү, алп жүрөк кылып жаратып койгонуңарга ыраазымын. Көрбөсөм да, мээримиңе бөлөнбөсөм да, "апа" деп айта албасам да Аксейил деген аял менин апам экенин билем, менин бактылуу болушума силердин купуя болсо да колдооңор керек, мага ыраазы болгула, атам-энем!" деп көзүнөн сызылып агып турган жашын колу менен аста аарчып эми үйгө кирмек болгондо:

- Кызым, тамак даяр болду, залга алып барайынбы же тапчангабы? - деп Жамалдын үнү угулганда кайрылбай туруп:

- Тапчанга, - деп коюп бети-колун жууганы басты.

Бир аздан кийин чогуу тамактанып отурду. Жамал отурбады, балким ал инилери менен өзүнчө тамактансын дедиби, барын даярдап берип коюп ашканага кирип кетти. Деги эле ушундай, коногу же тааныштары келгенде такыр отурбайт, Шахзада жалгыз болгондо гана бирге отурчу. Бир жолу Шахзада ага:

- Эже, сиз мага өз энем сыяктуу эле сезилесиз, өтө кыйналып кетсеңиз өзүм деле жасайын айтыңызчы, анан эмнеге чоогуу эле отурбайсыз? - дегенде ал жылмая мээримдүү карап жооп берген болчу:

- Кызым, сенин ушундай бир адамкерчилигиңе ыраазымын, мен биерде сага кызмат кылыш үчүн жүргөндөн кийин өз ишимди кылышым керек. Сен андан кабатырланба, эч ким жокто жаныңда эле болом, - деп койгон эле.

Ошондон кийин Шахзада ага ашыкча сүйлөбөйт. Дайыма базарга же алыскы шаарга барганда белек ала келүүнү унутчу эмес. Өзүнө халат алса халат, домашнийди кошо алчу. Жамал ага өтө ыраазы. Өмүрүнүн жарымдап калган кезинде жылуу-жумшак отуруп жасаган тамагына кыйналбайт деле: "Өзүмдөн чыккан бала болбосо, келиндериме канчалык жагынсам да сыйлаган жок, өлсөм ушу кыз деле аруу жуудуруп көмүп койор" деп ойлоп калчу.

Темирболот менен Жанболот кубанып тамактанып отуруп:

- Шакы эже, бизди алып алыңызчы, сиз менен жашайлы. Апам ичип алса дайыма урушат, Гүкүнү урат, кийим алып бербей окуудан калып атабыз, - деп Жанболот айтканда Темирболот аны карап,

- Апам жалгыз калабы, анда? - деди кабатырлана, - ал жалгыз калса андан да жаман ичет да?

- Иче берсин, бизди элдин балдарындай кылып багалбаса же. Экөөбүз иштейли десек ылайыктуу жумуш жок, - Жанболот кабагын сала үңүрөйдү.

- Эч кабатыр болбогула алтындарым, эми мен бармын, силерди кийимсиз калтырбайм, жакында үйүңөрдө баары болот. Үйдү оңдотом, силерди окутам, - Шахзада экөөнө мээримдүү карады, - мен силерди элден кем кылбайм, силер үчүн баарын жасайм!

- Ур-ре, биз эми балдардан корунбай калат экенбиз да, ээ? - Темирболот кубанычтуу алаканын чапкылап, туруп барып Шахзаданы кучактап өөп, - Шакы эже, үйдү жаңы тургузасызбы? - деп сурап ийди.

- Сөзсүз жаңы тургузабыз, буйруса күзгө чейин баарын бүтүрөбүз.

- Эжекем менин алтыным десе, биз чоңоюп окуп адам болсок апамды ичирбейбиз, - Жанболот дагы бир жагынан кучактап алды, - биз атамдын ордун жоктотпойбуз, ансыз да коңшулардан басынып жүрөбүз. Эжекем бар, эми башыбызды өйдө көтөрүп басабыз. Шакы эже, апамды ичпе деп сиз дагы айтыңызчы!

- Апам ичпейт, силер эч кабатыр болбогула, мен ага сөзсүз ичпе деп айтам.

Шахзада эки инисин эки жагына колтуктап алып эки бетинен өөп, бала болуп туруп жетишпегендиктин азабын тартып чоң кишидей сүйлөгөнүнө, жүрөгүндө кимгедир эрегишкендей намыстары кайнап турганына ичинен кейиди, жүрөгү ооруду: "Силер үчүн эч нерсемди аябайм, башым аман болсо силерди жер каратпайм, атамдын арбагынын алдында ант убада берем" деп ордунан тура калды. Экөөнү машинага отургузуп алып бир аздан кийин чыгып кетти. Кечке ойнотуп, каалагандарын алып берип, экөөнө эки футбол топ алып бергенде Жанболот акырын Темирболотко роликти көрсөтүп көзүн ымдады. Ал Шахзаданын колун кармай калып акырын сөөмөйү менен көрсөтүп:

- Шакы эже, тетигини алып бересизби? - деди эле аны да экөөнө экини карматып акчасын берип ээрчитип үйүнө келишти.

Инилеринин сүйүнгөнүн көрүп, Шахзада өзү да кубанып алды. Гүкүгө эң чоң куурчак алышты. Үчүнчү күнү аларды ээрчитип алып айылга келди да, дароо боорсок жасатып, кой сойдуруп, атасына куран окутту. Келген элдин баары ыраазы болуп:

- Кыз деп адам баласы кызды чанабыз, жаман уулдан жакшы кыз артык. Эркек бала кылалбаганды жасап жатасың айланайын, сага кудай берет, арбакты эскере жүрсөң кем болбойсуң, - дешип алкап атты.

- Ошону айтсаң, тиги Нурбайдын жалгыз баласычы, энеси кандай аял эле, өмүр бою кызматта иштеп заңгыраган үйдү салып, дүнүйөнү жыйып койду эле, баласы жөн чыгып үйүн залогго коюп акча алган экен, үйүн алып коюптур. Өзү дайынсыз кетип, апасы карылар үйүнөн өлдү байкуш, - деп бир аял шыпшына сүйлөп эрдин чып эттирип койду.

- Эркек баланын бары жакшы, аман эле болсун. Кыз бир кызыл алтын экен го?

- Ооба-ооба, кыздан айланса болот. Мына, Турат байкуштун өлгөнүнө алты-жети жыл болуп калды, ким куран окутту? Балдары болсо жаш калды. Мына кудайдан тилеп алган кызы сөөгүн агартып отурат, эми Акиндин колу узарып, көңүлү жайланды, - деген коңшусун Жибек нукуп шыбырады:

- Ошо кара жерге кирсин, ичпей ошонун кадырына жетсе го жыргайт, ичип жүрүп алса бүттү да.

- Эмне кыласың, өзү акылы болсо уялаар, тырмактай кыздын минтип турганына жөлөк-таяк болбосо өлүп кетпейби, - Керемет аны тыйды, - элдин көзүнчө арылдап койо бербесин, аны сыйлабасак да мынабу кызды сыйлайлы.

- Аның туура, бечара десең, кудай буга өң-түстү, бакты аябай берген экен, - Жибек ого бетер шыпшына ичи күйгөндөй купшуңдап алды. Анын бир кызы Бишкекке иштейм деп кетип эки жылдан бери дайны чыкпай, жакында улуу баласы уруп-сабап алып келген эле. Эл бата кылып колго суу куюлгандан кийин Шахзада аксакал, көк сакалдарды ыйбаа кыла карап, ордунан турду да:

- Бир аз отура туруңуздар, чай ичиңиздер, - деди.

- Ыраазыбыз кызым, биз ыраазы, кудай ыраазы, атаңдын арбагын сыйлаганың чоң иш, жаны жаннатта болсун.

- Абалар, мен сиздерден бир нерсени сурамак элем, атама күмбөз курдурсам болобу?

Кыдырата карап калганда алар дагы буга кандай жооп айтабыз дегендей бир бирин тиктеп анан эң улуусу, айылда кадыры бар Сексенбай абышка кызды карап минтти.

- Кызым, эскини жаңыртпайт, бирок сен койгуң келсе темирден короолотуп таш койсоң болот, күмбөзгө болбойт кызым, эскини жаңыртканда зыян тартып каласың, - деди сакалын сылай.

- Туура айтат абам, беркиндей коюп койсоң болот, анча деле эскире элек тура.

- Алты жыл эчтеке эмес, атаңдын арбагы ыраазы болсун, кызым, короолотуп кой! - деди мындайраак туугандарынын бири.

Ар кимиси ар кайсыны айтып, өткөндөн кеп козгоп келип кайра тиги тууганына тийише кетти бири:

- Тураттын убагында жакшылыгын далай эле көрдүңөр эле, ушул убакка чейин башына барган жоксуңар. Балдары жаш калды, сен эле жасай турган иш болчу, - деди эле дагы бирөө коштоп кетти.

- Туура, туугандын турпагы алтын деп бекерден айтылбайт, эчтекеси жоктой кылып койгонуңар жаман болду, бир койду кыйыр тууган же жакшы дос деле соймок.

- Мен деле ойлондум, шарт болбой эле... Турат акемден аянмак белек, чыны менен менде деле айып бар, - деди кызаңдаган Камбар.

- Абалар, убагында болсо биз жаш болдук, жадагалса жакшыраак ыйлаганга кудуретибиз жок эле. Ырасмын жасап эми деле башына барсак, белги койсок туура болоор? - Шахзада алардын жарылдаган сөздөрүн токтото үн катты, - Мен сиздерден шарият жолун сурап отурам.

- Болот балам, он же жыйырма жыл өтө элек, - деп дагы бири аны карай сүйлөдү, - Инилериңди белиңе таңып атаңардын парзынан колуңдан келсе кутула бер, кызым.

- Рахмат сиздерге! - Шахзада ыраазылыгын билдире ордунан турду.

Келген эл ордуларынан туруп чыгып жөнөштү. Акин өзүн күнөөлүү сезип көпчүлүктүн үстүнө кире албады, оозгу үйдө олтуруп, эл кеткенден кийин кирди. Ошол күнү Шахзада Акин менен кеңешип эки күндөн кийин эле белгисин алып келмек болуп кетти. Белги жасагандарга эртеси эрте барып заказ берди. Тез бүтүрө турган кылып Тураттын сүрөтүн таштын бетине койдуруп, үчүнчү күнү жүктөтүп келип мүрзөнүн үстүнө койдурду да, ырым-жырымын жасап куран окутуп молдолорго миң сомдон берип, түйүнчөктөрүнө эт, боорсок, таттууну салып жөнөттү. Айылдын эли укмуш эмеспи, Шахзада жөнүндө узун кеп жүрүп жатты. Көңүлүндөгү көксөгөн максатын ишке ашырганга Эмилге жолуга албады. Туура бир жума дегенде үйүнө келип "өх" деп терең дем ала креслого отура кетти.

Акиндин ичи туз куйгандай ачышып, өзүнүн ушу эселек кызга өчөшкөнүнө жини келип, экинчи ичпеске өзүнө өзү сөз берип: "кандай гана акылсыз аялмын, көп элдин ичинде өзүм эле сынбадымбы. Байкуш Турат, кызын кандай жакшы көрчү эле, тырмактай кыздын көкүрөгүнө кетпес кара так калтырдым го, неге мени шайтан азгырды экен? Баары арактын кесепети," деп Шахзаданын үч жашындагы кезин көз алдына келтирип алды. Аябай жакшы көрчү, чачын өстүрүп, бакыраң көз кызды көпөлөктөй кылып кийгизип, бантикти барпайта тагып алып ээрчитип алчу. Тураттын анда иштеген иши да жакшы эле. Экөө конокко бараарда өзү жасанбай эле Шахзаданы кийгизип, жакпаса кайра чечип кийгизип атып убаралана берип, качан гана Турат шаштырганда чыга турган. Шахзада атасынан мурун апасын жакшы көрчү, кээде көпөлөк кызды экөө талашып чырдаша кетээр эле... "Анан кайдан да ичкенди үйрөнө калдым, курган жаным? Жо-ок, мен Туратты аябай сүйгөмүн, ошон үчүн, кашайып Аксейилдин катын көрүп калдым, кызганычты арак күчөтүп койбодубу. Өмүр бою "атамды өлтүргөнсүң" деп балдарымдын алдында сөзүм кыска, "күйөөсүн өлтүргөн аял" деп эл ичинде жүзүм жер карап жүрүп өтөм го?" деп Шахзада кеткенден кийин балдарын жаткырып коюп өзү ордунда жатып алып жаздыгы сууланганча ыйлай берди. Уйкусу качты. Көзүн жумуп уктайын деп аракет кылса да болбоду, тээ жаш кезиндеги Турат экөөнүн таанышып, сүйүүнүн балын таткан күндөрү эрксиз көз алдынан чубап өтүп баратты.

***

Анда Турат айыл чарба институтта үчүнчү курста окучу экен. Акин мектепти жаңы бүтүп "окуйм" деп ээленип барып алып өтпөй калган. Өзү менен барган курбулары үчөө өтүп, Акин менен Айнакан өтпөй ызаланып ыйлап үйлөрүнө жөнөмөк болгондо студент болгон курбулары экөөнү узатмак болуп автовокзалга келишкен. Беш кыз бирде шаракташып каткырып, бирде муңайып автобус күтүп жатты. Алида шайыр кыз эле, ал Акинди карап:

- Акмарал, кетпей эле шаардан иштебейсиңерби, быйыл болбосо келээрки жылы окуйсуңар да, - деп калды.

- Чын эле, даярдоо курсуна киргиле, анан кыйналбай өтөсүңөр, - Гүлсүнай Алиданы коштой кетти, - Силер биерде болсоңор жолугуп турабыз.

- Эң сонун кеңеш, айылга барсаңар элеби, эмки жылы ушул маалда өөлай кучактап отуруп каласыңар, - деп каткыра тамашалап күлүп калды Перизат.

- Койчу, кантип эле? - Акмарал (Акиндин чын аты) туйтуң эте ага таарына кетти.

- Койбой эле, ансыз да сени бирөөнүн ала качмак болгонун эбак уккам. Бар, бара бер күйөөгө тийгиң келип атса!

- Чын эле ай Акмарал, кел үйгө кетпей эле биерде калып иштеп, анан даярдоо курсуна кирип алабыз? - Айнакан көңүлдөнүп Акмаралды көндүрүүгө ашыкты.

- Атам урушат да, "эгер окууга өтпөй калсаң уялбай этпей кайра келе бергин, шаарда калам деп ойлобо" деген.

- Ой биз деген "даярдык керек экен, аякта китепкана жок, жакшылап даярдана албайбыз" деп жазып ийсекчи?

- Корком, атам аябай катуу адам, эгер мен барбасам өзү келип алып кетет, - Акмарал ойлуу кыздарды карады.

- Эчтеке эмес, сен окусаң болду да. Болду чечиштикпи, жүргүлө биз менен жатаканага кеттик.

Гүлсүнай болбой эле Акмаралды колтугунан ала жетелеп жөнөдү. Даярдоо курсуна кирип, Айнакан экөө иштеп, күндүзү даярданышат. Ошол күнү бешөө чогуу чыгып концертке барышкан...

Түйшөлүп ары оонап, бери оонап ойлонуп жаткан Акин улутунуп алды.

Билет алып коюп али убакыт эрте болгондуктан алар балмуздак алып жеп, кайра бери келатканда алардын алдынан үч жигит чыга калды.

- Салам кыздар, концертке келдиңер беле? - Узун бойлуу, ак куба жигит шыпылдай сурады.

- Ооба!

Баары бирдей жооп бергенде жигит бырс күлүп ийди:

- Мектепте жоопту бирдей берип жүрүп көнгөнсүңөр го, ээ?

- Жооп берсе эмне экен? - Гүлсүнай текеберлене аны жактыра бербей өтүп кетмек болгондо бири тосуп калды.

- Чоң кыз, таарынчак болсоң керек?

- Ишиң болбосун!

- Кечирип койгула кыздар, андан көрө оюн башталганча бирге басып таанышып албайлыбы? - Жигит кыздарга жагымдуу жылмайып койду, - Менин атым Туратбек.

- Менин атым Калыбек.

- А мен Замир.

Үчөө тең колдорун сунуп катарынан таанышууга кыздардын ар бирине аттарын айтып жатты.

- Айдана.

- Айнакан.

- Гүлсүнай.

- Перизат.

- Акмарал, - деп келатып, Турат экөөнүн көздөрү чагылыша түштү, ток тарткандай кыз колун шарт тартып алды.

- Мына эми биз таанышпыз, - Турат алаканын ушалай күлүп калды, - Оюнга кирбей эле койсок кантет, ыя?

- Андай болбойт, биз билет алып алганбыз, - Гүлсүнай ага каршы сүйлөдү, - Студенттердин акчасы көп эмес, билетти зорго алып алганбыз.

- Гүлсүнай... - Акмарал аны нукуй кетти, - Уят го? - Шыбырай сүйлөдү.

- Булар деле түрүнө караганда студенттер экен, студенттин кандай жарды болоорун билет. Биздин байлыгыбыз "окуу, окуу жана окуу" деген девиз, - деди Айдана.

- Туура, Айдана туура айтат, чындыкты айткандын эмнеси жаман? - Замир сөзгө кошулду, - Студенттер кээде тойо жейбиз тамакты кеткичекти семирип, кээде ачпыз, отурабыз каткан нанды кемирип, - Куудулдана күлүп калды.

- Эмне, ыр жазасыңбы? - Гүлсүнай ага тигиле сурады.

- Ыр деле жазбайм, сүйлөп койом маш кылып.

- Өнөрүң бар тура.

- Ой буга сөз келсе эч кимди сүйлөтпөйт, андан көрө оозун таңып коюш керек, - Калыбек аны далысына чаап койду, - Кыздарды көрсө көздөрү карышкырдыкынан өтүп кызарып кетмейи бар.

- Экөө тең опасный адамдар, андан көрө мени менен гана сүйлөшкүлө! - деди Турат каткырып, - Ка-ап, буларды ээрчитпей жалгыз жүргөндө неге жолукпадыңар экен? Баары тең сулуу-сулуу кыздар экен, - деп калды эле Гүлсүнай курбуларын карап жактырбагандай алдыга басып баратып минтти.

- Кыздар, биз бул жигиттердей тамашакөйлөрдү каалабайбыз ээ? Жүргүлө, концерт башталып калды, кеттик!

- Мындай тамашаны сүйбөйбүз.

- Силер менен таанышканыбызга өкүнөбүз!

Кыздар мурдуларын чүйрүп басып баратканда Турат олдоксон тамашалаганына өкүнө алардын алдын тосту.

- Кыздар кечирип койгулачы, сулуу кыздарды сулуу дейт да, мен чындыгын эле айттым, - деп кыздардын алдында артына басып, - Кечирип койгулачы, ак чөп башта! - деп кечирим сураганына карабай артына кете берип бир цементтин кырына такалып чалынып жыгыла жаздап барып токтогондо кыздар бышкырып күлүп ийишти.

- Ой сен тим эле укмуш жигит экенсиң ай! Илгерки Жаныбектей малың менен айдап койгон даның көппү? - деп Айдана токтогондо кыздардын баары токтоп калды эле, Замир Тураттын жанына тура калып:

- Алты бөлмө үйү бар, аргымактай аты бар, комузда кол ойнотот, кыздардын көбүн тамашага салып ойлонтот, - деп калды.

- Менде деле өнөр бар кыздар, кааласаңар жылкыча кишенеп, булбулдай сайрап, кыл кыякты тартып берем, - Калыбек экөөнүн жанына тура калып оозу менен булбулча сайрап, актамак көк тамакты тилге келтире чертип киргенде аргасыздан кыздар күлүп ийишти.

- Кой, өнөрүңөр укмуш жигиттер экенсиңер, таарыныч жазылды, болгула эми кирели, - деди Гүлсүнай.

- Балдар, силер бизди түшүнгүлө да, убакыт өтүп атат, жүргүлө чогуу көрөлү оюнду, - Айнакан да аларды күлө карады.

Акмарал жылмайып койгону менен сүйлөгөн жок. Ээрчите концертке кирип билеттерин бергенден кийин орундарына баратканда Турат досторуна көзүн кыса:

- Балдар, жана Сейтек менен Курманбекти кошуп алганыбызда болмок экен, - деп калды.

- Эмнеге? - Замир билмексен боло сурап койду.

- Биз жакпасак алар жагып калмак кыздарга, кантсе дагы алардын баатырдыгын бүт эл билет эмеспи?

- Кайсы кылымда жашап жатасыз, сиз кайра жаралгандардан эмессизби? - Айдана атайын какшык менен "сиз" деп кайрылды.

- Дал ошол баатырлардын катарында төрөлгөмүн, канча кылым өтсө да ошол бойдонмун, кыздар санаага салып кыйнабаса, дагы далай жашайм го? - Турат орунга жетип кыздардын ордун таап берди да, - Эми биздин орун үстүндө тура, - деп айласы куруй жанында отурган үч кызга минтти, - Кыздар, мүмкүн болсо орун алмашпайлыбы? Сүйгөн кызым экөөбүз жанаша отурсак жакшы болот эле, - дегенде тигил үчөө макул боло билеттерин алмаша жылмайып туруп кетишти.

Турат четте отурган Акмаралдын жанына шарт отура калды:

- Орун бошотуп бердим, ыраазысыңарбы? - деди Замир менен Калыбекке.

- Сен отурсаң болду. Канча кылымды карытып, канча кызды сагынтып тажабадың, биз кечээки балдарбыз, сендей болгуча отура беребиз, - Калыбек ага тийише сүйлөдү.

- Туура, сен тойбогон кыз сүйүүсүнө биз кайдан тоймок элек? - Замир нукуй күлүп койду.

Аңгыча концерт башталып, залда ышкырык, кыйкырык-сүрөөн, алакан чаап коштогондор. Турат улам Акмаралды карап койот. Экөө бир бирин астыртан карап коюп отура беришти. Бир кезде Турат тынчы кетип ары бери кыймылдап жатып эңкейе калып:

- Акмарал, эмнеге сүйлөбөйсүң? - деди акырын.

- Мен концерт көрүп атам.

- Дегеле, сүйлөйсүңбү?

- Сүйлөп жатпайынбы, дудук дедиңер беле? - Акмарал саал жылмая жооп берди шыбырай.

- Кайдан болосуң?

- Кара-Суу районунан.

- Аа-а, мен көрбөпмүн, кайсы айылдан?

- …

- Ой мен билем, коңшу айылдан эле турбайсызбы? - Үнүн көтөрө сүйлөп ийди Турат.

- Акырын, эл жаман көрөт.

- Жолугуп турбайлыбы?

- Билбейм…

- Эмнеге, мен өзүм жатаканаңа барып турам.

- Болбойт го, мен кечкисин иштейм.

- Баары бир убакыт тапса болот да?

- Көрөбүз.

- Сөзсүз барам, - Турат кыздын көздөрүнө жалжал карап анан сахнаны карады.

Эстебес менен Тууганбай айтышып жаткан экен, эл алардын тамашасына кыраан-каткы күлкү менен чер жазып отурат. Жигиттин көңүлү жалгыз Акмаралга бурулуп, көзү сахнада болсо да эс-дарты кызда. Аны ата-энеси быйыл үйлөн деп кыйнап аткан, "эми таптым, сөзсүз үйлөнөм" деп ойлонуп койду Турат. Канча кыздар менен тамашалашып сүйлөшүп, кинотеатрларга барып жүрсө да жүрөгүнө жакпаган, ушул ирээт ал өз жүрөгүнө өзү таңгалды: "Балким сүйүү деген ушундайдыр, бир көрүп сүйүп калат дегенге ишенчү эмес элем, көрсө махабат табышмактуу, сырдуу сезим экен да, адамды билгизбей арбап алат тура, мен сүйүүмдү таптым, сөзсүз Акмаралга үйлөнөм, алакачып эле кетип калам, макул болбосо уурдап кетем" деп өзү менен өзү кеңешип атты. Аңгыча зал дүр эте, отургандар топурап чыга баштаптыр. Ал дагы туруп кыздар менен кошо чыкты.

- Кана кыздар, жол баштагыла, адегенде силерди жеткирип коюп, анан кетели, - деп Турат аларга карады.

- Биз үчөөбүз чогуу кетебиз, Акмарал менен Айнакан бирге кетишет, кана коштошолубу? - деди Айдана курбуларына.

- Жакшы баргыла, жолугушканга чейин, - Айнакан менен Акмарал бөлүнө ары басты.

- Калыбек, Замир экөөң үчөөнү жеткир, мен эки кызды узатып койойун, - Турат Акмаралды жандай басып жөнөдү.

- Биз жакын эле турабыз, узатуунун кереги жок го дейм, - Акмарал Айнаканды карады эле ал нукуп койду:

- Жөн басчы, узатса узатып койсун, андан сенин эмнең коромок эле? - Айнакан аны карап көзүн кысып койду, - Эми биз жаш эмеспиз, же жигиттер кача турган кыз эмеспиз. Же эмне, көзү кыйшык, мурду маңка, оозу жырыктардан белек?

- Койсоңчу Айнакан, андай болсо да ар кимдин өз теңи бар да?

- Тупа туура, экөөңөрдүкү тең туура, анча-мынча жигиттер үзүп ала албай турган кы-ыпкызыл бышкан алмадай болуп жетилип турган силерге кимдин гана көзү түшпөсүн?! Туура, тигилердин да өз теңи бар, - Турат экөөнүн алдында артын көздөй секирип баратып чалынгандай калптан эле аларга сүйөнө калды, - Ой, деги бүгүн мен башкача болуп турам. Айтаар сөзүмдү да унутуп, чалынып эле жатам да, силердин сүрүңөр укмуш экен, кыздар?

- Жаштыгың барда жанып кал, жылдызың жанып турганда абалап көккө учуп кал деген сөз бар, жашыбызда сүрдөтүп, сүйлөтүп, сүйдүрүп анан сүйүп калалы. Күйөөгө тийип алганда ашыкча сөз айталбай бала багам деп үй күчүк болуп калабыз, - деп Айнакан күлүп Акмаралды карады, - туурабы?

- Сен жөн эле өзүнчө эргип алгансың го? - Акмарал наздана курбусуна жылмая карады.

- Укмуш ай, бүгүнкү күн мага майрамдай, бейиштин төрүндөгүдөй керемет сезилип атат!

- Силердей кыздар менен болуу мен үчүн да ырахат, бүгүн мен кандай гана уктап турдум экен! Укмуштуудай түш көргөм, эки аккуу көктө учуп жүргөн экен, атып алайын деп аталбай жатып ойгонуп кеткем, көрсө ошол эки аккуу азыр жанымда турат, экөөңдүн кимиңди атып алсам экен? - Турат тамашалай күлдү.

- Талбай канат күүлөгөн аккуу түгөйүн көрсө аттырбай кайкып учуп өзү түшүп келбейби? - Акмарал кыйгачтай басып күлүп койду.

- Ово-ово-о мына, туураа-а, - Турат сөөмөйүн чычайта кыздардын ортосуна кирип экөөнү бирдей колтуктап алды, - Жүрөгүмдү жараладыңар сулуулар, эми өзүңөр гана айыктырасыңар.

- Биз келип калдык, узатып келгениңе чоң рахмат! - Акмарал токтой Тураттын колунан бошонуп ары басты, - Эртең эрте окууга барышыбыз керек, эмесе жакшы бар!

- Бир аз тура турсаңар, сүйлөшүп дегендей... - Турат экөөнү алмак-салмак карады, - Суранам, сулуулар?

- Жок болбойт, эс алышыбыз керек!

- Турат, эгер кааласаң келип тур, азыр жакшы барып жакшы түш көр, бүгүнкү түшүңдө аккуунун бирин атып ал! - Айнакан шакылдай колун сунду.

- Айла жок, өзүмдү жөнөтүп жүрөгүмдү уурдап алдыңар, ылайым эле жүрөгүмдүн ээси болсоңор кана. Эмесе менин кетпеске аргам жок, көрүшкөнчө! - деп Айнакан менен кол алыша коштошуп, Акмаралга келип колун суна, - Качан жолугабыз? - деп шыбырап койду.

- Жакшы барыңыз, - Акмарал суз гана коштошуп басып кирип кетти.

Турат алардын артынан көпкө карап туруп анан артына бурулду. Өзүнчө жылмайып алды: "Акмарал... Таап койгон экен, маралдай керилген сулуу кыз экен, кыял-жоругу кандай болду экен? Баса, мени ал кабыл алабы, текебер көрүнөт" деп ойлонуп артын бир карап койду да: "ушу кыздын жүрөгүн багынта албасам өмүр бою башка кызга сүйлөбөйм" деп кетип жатты.

Тагдырдын тайгүлүк ташы адам баласын өзү каалагандай ары калчап, бери калчап, акыры жеңесиң же жеңилип бересиң, жашоо мыйзамы ошондой. Турат Акмаралдын артынан туура бир ай жүрдү, акыры анын өзүн сүйөөрүн, атайын текеберлик кылып сынап жатканын сезип, өзү андан алыстай баштады. Адегенде башка кыздар менен Акмаралды көрүп туруп эле көрмөксөн болуп басып кетчү болду. Акмарал ичинен жини келип турса да үндөбөй кетип калган менен ичи күйүп жатаканасына барып жатып алып ыйлап басылат. Айнаканга билгизбейт. Турат атайы аны кызганткысы келип ал сабагынан чыкканда эле жумушка бараткандай сүйлөшүп алып кыздарды жандап басып кетип жүргөндө Акмарал өзүнчө көп ойлонуп, кыялы чорт болуп курбусунун сөзүн уккусу келбей чукчуңдап кетчү болду.

- Акмарал, сага эмне болгон, бир жериң ооруп жүрөбү? - Айнакан анын жанына келип кабатырлана сурады.

- Жок, эч нерсе болгон жок, - Акмарал терс бурулуп кетти.

- Курбум, он жыл бирге окудук, сенин кыял жоругуңду ата-энеңден кийин эле мен жакшы билем, мындай эмес элең?

- Болдучу көп сүйлөй бербей, - Ал ары карап жатып алды.

- "Ооруну жашырсаң өлүм ашкере кылат" деген сөз бар, эмнеге минтип жүрөсүң? Мурункудай китепканага да барбай калдың, байкасам тамакты жакшы ичпейсиң, деги эмне болгон сага? - Айнакан болбой эле асылып сурай берди.

- Басыласыңбы же?! - үнү дирилдей тура калып ага жаштуу көздөрүн заардуу чачыратты, - Ал менин ишим, сен өзүңдү бил, мени менен ишиң болбосун!

- Ай-ай курбум, сен точно ооруп калыпсың, - Айнакан аны боор ооруй карады, - Сен психиатрга сөзсүз көрүнүшүң керек?

- Эмне, мени жинди болуп калды деп ойлоп атасыңбы, табаң канып турабы?

- Эмне дедиң? - Айнакан аны дагы ызалуу карады, - Сенден угаарым ушул беле? Эмне болсоң ошо бол! - деп ал өз ордуна жатып алды.

Экөө көпкө чейин сүйлөшпөй жүрүштү. Алардын араздашкандарын уккан Айдана, Перизат, Гүлсүнайлар келип калышты. Чынында Акмарал ооругандай өңдөн азып бараткан. Ал акыбалын сураган курбулар ал күнү аны киного чакырышты эле, "барбайм" деп көгөрүп туруп алды. Болбой жатып ээрчитип чыгышканда Турат алдынан чыкты. Аны көргөн Акмаралдын өңү бузула, көздөрүнө жаш тегерене өтүп кетмек болду эле, Турат Айданага бирдеме деп шыбырады. Унчукпай катар басып кетип жатып аны артка таштап төртөө өздөрүнчө сүйлөшкөн болуп кетип баратты. Турат Акмаралды колдон ала токтотмок болгондо, ал:

- Кереги жок, экинчи мага жолобой жүрчү! - деп колун силке басып кетмек болду эле, Турат аны койо бербей койду.

- Акмарал, сенде сөзүм бар эле, бир азга эле токтой турчу!

- Жолумду тосуп, убактымды алчу болбо мында ары!

Жер карап туруп айтты, эгер өйдө караса эле шүүдүрүмдүн тамчысындай тоголок жаштын мөлтүлдөп агып жатканын Турат көрмөк.

- Койчу Акмарал, бир жолу, бүгүн менин сөзүмдү угуп койсоң. Мейли, андан кийин жолукпай эле койойун, - Турат колдорун бекем кармап бастырбай жалдырап ийди, - Бир эле жолу.

- Менин сени менен сүйлөшчү сөзүм жок, ар кайсы кыздар менен жүргөн сага менин жүрөгүмдө орун жок!

- Антип мени өрткө салбачы Акмарал, мен сени сүйөм, бир эле көргөндө сүйгөм. Билесиңби, ошондо "жүрөгүмдү уурдап алдыңар" деп айтканымды?

- Мен сүйүп көргөн эмесмин, сүйө да албайм!

- Койчу Акмарал, менин акмаралым, жүрөгүм жалгыз "сен" деп кан какшап тынчымды алып жатат, - Турат кыздын колунан өөп жиберди, - Сен үчүн сүйүүм аппак, эмне десең баарына макулмун! - ал чөгөлөй калды, кыздын колдорунан бекем кармап өйдө карады, - Укчу мени, түшүнчү мени, Акмарал!

Ошондо кыздын жүрөгү булкуп алды: "Эмне дейт, мени сүйөм дедиби, балким далай кызга айткан дежурный сөзүдүр" деп ойлонуп:

- Мени унут, экинчи мага келчү болбо!

- Акыркы жолу айтам, эгер сөзүмдү угуп мага ишенбесең өзүң өкүнүп каласың. Мен сени сүйөм Акмарал, мен сени сүйөм, сүйөм, сүйө-м!

Турат асманды карап эки колун жая кыйкырып жатты. Акмарал анын оозун баса калды:

- Эмне, жинди болдуңбу?!

- Ооба, мен сүйүүдөн жинди болуп баратам, мен сүйгөн кыз мени сүйбөсө кантем?

- Чынбы? - Акмарал ошондо маңдайы жарыла, көздөрүн жайната жаш баладай кубанычтуу карады, - Чын эле сүйөсүңбү?

- Сүйөм, түбөлүк сүйөм, өмүр шеригим болчу, Акмарал?!

- Ишендим, ишендим...

Акмарал Тураттын төшүнө башын таштай соолуктап ыйлап жатты, артынан аларды карап турган курбулары кол чаап жетип келишти.

- Азаматсыңар, биз да күбөбүз сүйүүңөргө, - Айдана экөөнүн ортосуна тура калып, - Бири бириңе жарашкан түгөй болосуңар, эй! - деди.

- Бактылуу болгула!

- Ылайым ажырабагыла!

- Сүйүүңөр бекем болсун! - дешип куттуктап жатышты.

- Ай-ай-аа-й, билгемин ушуну, Акмаралдын сүйүүсүнүн күчтүүлүгүн эбак түшүнгөмүн, - Айнакан такылдап таарынычын унута басып келди, - Аа-й жигит, биздин кыз өтө назик, жүрөгүн оорутуп алба. Кокус Акмарал жокто башка бирөө менен көрсөк өзүбүз эле төпөштөп койобуз!

- Мен баарына макулмун, иши кылса Акмарал жанымда болсо болду да, - деди Турат шердене түшүп, - Сен мени сүйөсүңбү?

- Ооба, мен да сени сүйөм! - Акмарал үнүн орточо чыгарып күлө айтты, - Жетеби?

- Жок катуу айт, кана мени сүйөсүңбү?

- Сүйөм, сүйөм, сүйөм!

- Азамат жигит экен ай, сүйгөн кызынын убадасын эл көзүнчө алган, - деди ар жактан бирөө.

- Сүйүүсүн кабыл албай жүрсө керек го? - деп дагы бирөө үн катты.

Тегеректегендер алардын ким экенин тааныбаса да күбө болуп кызыгып карап туруп, кино башталаарда басып кетишти.

Кыздар алардын жанына келип экөөнү куттуктап, тамашалап да жатты.

- Экөөңөрдүн сүйүүңөр романтикалуу сүйүү тура, кут болсун сүйүүңөр, бири бириңердин кадырыңа жеткиле!

- Рахмат, кыздар, - Турат Акмаралды колтуктай алар менен катар басып жолдун аркы өйүзүн көздөй басканда Гүлсүнай:

- Ай Турат, киного кирбейбизби? - деди эле Турат аларга карап жылмая Акмаралдын колунан жетелей:

- Силер бир мүнөт күтүп тургула, азыр келебиз, - деп жүгүрүп жөнөдү.

Жол боюндагы гүл саткан ларёктон окшош төрт гүл алып, Акмаралга өзү жактырган апакай астра гүлүн кучактатты да, кайра келишти.

- Ойий Турат, бул гүлдөрдүн баарын кимге алдың? - Перизат озунуп сурады.

- Булар силерге кыздар, ар бириңер ушул гүлдөй жайнап түгөйүңөрдү тапкыла, сүйүүңөр бекем жана түбөлүктүү болсун! - Турат кыздардын ар бирине гүл карматты.

- Рахмат, экөөңөрдүн сүйүүңөр да бекем, оттой ысык, түбөлүк эскирбеген сүйүү болсун, бактылуу болгула.

- Бакыт тапкыла сүйүүңөрдөн! - дешти кыздар.

Анан ээрчишип алып киного киришти. Кино кызыктуу экен, өзөгү эки жаштын сүйүүсү, негизгиси согуш экен, акырында кыздар ыйлап чыгышты. Кинодон чыгып ээрчише бир топ баскандан кийин алар дагы экиге бөлүнүштү. Турат Акмаралды колтуктай Айнакан экөөнү күлдүрө сүйлөп келатты. Жатаканага келгенден кийин Айнакан:

- Эмесе силерге тоскоол кылбай мен кире берейин, - деди эле, Акмарал:

- Айнакан, бир аз туруп тур, экөөбүз чогуу эле киребиз, - деди, - Сен эмнеге тоскоол болмок элең.

- Туура, Акмарал экөөбүздүн сенден жашыра турган сөзүбүз жок ээ, Акмарал? - Турат кыздарды жылмая карады.

- Ананчы, мен курбумдан эч нерсе жашырбайм.

- Эң туура айтат, курбум экөөбүздүн ортодо жашырчу сыр же сөз жок, - деп Айнакан саал таарынычы бардай сүйлөгөндө Акмарал аны кучактай калып:

- Кечирип койчу курбум, мага сенин таарынычың чоң, өткөн үчүн кечирим сурайм, - деди.

- Албетте кечирем, бирок азыр айтасың эмнеге көңүлүң чөгүп жүргөнүн, Турат экөөбүз тең угалы, кана?

- Айнакан!

- Жо-ок, айтасың баарын, сен жөн андай абалга келмек эмессиң, сөз-сыр жашырбаганың чын болсо айт! - Айнакан Туратка акырын көзүн кысып койду, - Акыбалыңды сурасам мени абдан катуу кагып койгонсуң, - Акмарал аны караганда атайын мурдун чүйрө ары карады, - Курбумдун менден сыр жашырбаганын көрөйүн.

- Болуптур, эмнеге жинди болуп, курбумдун көңүлүн калтырган абалда жүргөнүмдү айтып берейин, - Акмарал ойлуу ары көздөй жай басып, токтоо сүйлөй баштады.

- Мен мындай абалга келемин деп ойлогон эмесмин, көрсө сүйүү деген акылдууну акылынан адаштырган, көзү жокту көздүү, мококту жүрөктүү, эрки жокту эрктүү кылып, акылсызды биротоло акылынан ажыраткан өтө ыйык, таза, бекем, бийик сезим тура. Мен бирөөнү сүйүп калдым, сүйүүсүн биринчи айтуу кыздардын намысына доо кетирээрин билем, ал менин жанымда жүрсө да ага өз эрким менен берилип сүйлөшө албадым. Ал мени эл көзүнчө басынтып, күндө башка кыз менен колтукташып алдымдан чыгат, мен ошондо эмне кылышым керек эле? - Акмарал бери бурулуп алакан жайды, - Сени мен сүйөм, аны ташта деймби? Же ага жагынып кээ бир кыздардай артынан жүгүрмөк белем, айткылачы эмне кылышым керек эле? - анын көздөрүндө мөлтүлдөгөн жаш пайда болду.

Турат аны аста белинен кучактап көздөрүнөн өптү:

- Мен сени атайын ошенткем билсең, текеберленип такыр мени менен сүйлөшпөй койдуң го?

- Эмне экенин билбейм, ушунчалык адамды жакшы көрүп турсам да сыртыман ошончолук бериле албайм. Ал күнөөмдү билем, бирок... - Акмарал сөөмөйүн чычайта Туратка карады, - Экинчи жолу мени менен ойнобо, мен өз сүйүүм үчүн күрөшөм. Абдан кызганчаакмын, кокус бириңди өлтүрүп албайын...

Ушул жерге келгенде ою бөлүнүп сыртта короз кыйкырып, иттер үрүп калды. Кирпик ирмебеди, таң атыптыр, дале көзүнө тирөөч коюп койгонсуп уйкусу келээр эмес. Эшикке чыгып келип уктап жаткан балдарын бир сыйра карап, үстүлөрүн оңдоп жаап кыйшая андан кийинкисин эстеди...

Турат ошондон көп өтпөй эле Акмаралды алып кетти. Акмарал ошол бойдон окуусун уланталбай калды. Турат сырттан окуу бөлүмүнө которулду. Жалгыз бала болгон үчүн кары ата-энесинин маңдайында болуп, малдарга көз болот. Акмарал келин болгондо деле текеберлигин койбоду, тез таарынып, тез жазылат. Туратты башкача сүйдү, жүрөгүнөн берилип сүйдү, жанындай жакшы көрөт, анын ушунусу жакты ага. Өзү дагы сүйүп алды дечи, бирок мынчалык эмес эле. Кээде Турат: "Эмнеге мынчалык жакшы көрөт? Же мен муну сүйбөй эле жакшы көрүп үйлөнүп алсам керек, бул мени чын дили менен сүйгөн тура" деп ойлонуп калчу. Акмаралдан бир жолу:

- Акин, - Акмаралды ата-энеси ушинтип чакырышчу, Турат дагы ошентип алган, - Акин, сен мени эмнеге мынчалык жакшы көрөсүң? - деп сурап калды.

- Эмнеге жакшы көрбөйм? Мен сени жаным менен, жүрөгүм менен сүйөм, жанымдын жарымы сенде, билсең. Сенсиз менин жүрөгүмө аш баспайт, көзүм илинбейт, демек мен сени сүйөм! - деген анда оюнга чала сүйлөп Акмарал, - Же сен мени менчелик сүйбөйсүңбү?

- Жаным, мен сени ая-ябай сүйөм, сүйгөндө да сен үчүн бүт баарын, керек болсо жанымды да берем! - Турат аны төшөккө уйпалай басып жыгылды.

- Кой антпе, сен экөөбүз уза-ак -уза-ак жашайбыз, балдарыбыз балалуу болсо неберелерибизди жетелеп алып ойнотобуз, бактылуу чоң ата, чоң эне болобуз, - Акмарал ошондо кытыгылап жаткан Туратты токтото сүйлөдү, - Сен мага сөз бер, ак никебизди аттабай турган болом деп, эгер никени булгасаң сени өлтүрөм!

- Акмарал, эмне деп жатасың, өңүң дагы бузулуп кетти, сага эмне болду, экөөбүз жаңы гана үйлөнбөдүкпү, мен кимге, кайда бармак элем? - Турат Акамаралды кучактай жайгара сүйлөдү, - Мен сени эч кимге алмаштырбайм, түбөлүк кол кармашып өмүр сүрөбүз, мен сеники гана болом.

- Чынбы, чын айтып жатасыңбы, башкага кетип калбайсыңбы? Мен сени ушунчалык сүйөм Турат! Неге, билбейм, сени менден кетип калчудай эле кызгана берем, - Күйөөсүнүн төшүнө башын катып ыйлап ийди, - Мени таштап кетпечи!

- Жинди десе, жаш баладай кыялың дале токтоло элек, эми сени аял дейт, мына бир үйдүн түйшүгүн көтөрүп, күйөөңдүн кийимин жууп атпайсыңбы. Жаш кыздар ыйлайт, сен эми картайдың! - Турат аны эркелете өпкүлөп жатты.

Экөөнүн сүйүүсү таттуу болду, бирок ортолорунда бала болбой, беш-алты жыл өтсө да Акиндин боюна бүтпөдү. Тураттын атасы өтүп кетти, андан жыл өтпөй апасы да кете берди. Антип минтип алардын кара ашы, жылдыгы болуп дагы эки жыл өттү. Дале боюна болбоду.

Турат ошол айылдын четиндеги эле Аксейил деген келин менен таанышып калды, Турат эми чыныгы сүйүүгө кабылды. Аксейилди жанындай сүйдү. Акинди эмне кылаарын билбей айласы куруп жүргөндө Аксейил ага кыз төрөп берди. Бирок төрөгөндөн кийин туралбай ооруп калды. Аксейил баккан ата-энесинин үйүндө жалгыз жашачу. Ооруп калгандан баштап өзү ооруканада болсо, кызы төрөтканада болуп жатты. Турат айланчыктап эртели-кеч анын жанында жүрдү. Үйгө келип жатканы менен таң атканда ооруканага жөнөйт. Эки ай дегенде Аксейил оорудан өйдө боло албай көз жумду. Туратка абдан оор болду, ишине шылтоолоп он күндөй үйдөн кетип кызына барды. Көрүп алып ыйлап, кайра күйүтүн арак менен басмак болуп ичип алчу болду. Анын арак ичип алганын Акин башкача түшүнүп: "Бул балалуу болбогонуна кайгырып ичип атат, эмне кылам? Ажырашып алалы десемби, минтип жүрө берсек балалуу болбой аракка биротоло берилип кетет го" деп ойлоп жүргөндө Турат кечинде кызуу келип минтип калды.

- Акин, төрөтканада бир эки айлык кыз бар экен, төрөп таштап кетиптир, багып албайлыбы?

- Аны ким айтты?

- Жалил достун аялы айтты, кечээ алар ушинтип сүйлөшүптүр.

- Макул Турат, эркек бала болгондо жакшы болмок экен, ээ? - Акин кызды алгысы келбегендей арсар сүйлөгөндө Турат алдастап кетти:

- Кызык экенсиң, эркекпи же кызбы, иши кылып үйдө баланын үнү чыгып турса болду да?

- Мейли, мейли Туке, ошол кызды бакканда ичпей каласыңбы? - Акин күлө карап убадасын алып жаткандай айтты.

- Ичкен, ичпегендин тиешеси жок ага, багалыбы же...

- Болду, эртең кийим-кече алалы, керектүү кагаздарын даярдайлы. Жалилди аялы менен кошуп алалы ээ?

- Албетте, ошентпесек болбойт, байбиче.

Турат маңдайы жарыла сүйүндү. Жалилдер менен мурунтан сүйлөшүп койгон эле. Акин кызды алып келгенден кийин аябай берилип багып жүрдү, бирок кээде наристенин үрөйүнөн Туратка окшоштукту издеп, көңүлү ирээнжип, өзү төрөбөгөндөн кийин айласыз тагдырына көнүп кызын көрүп келгендердин арагынан иче коюп жүрдү. Турат ичкенин токтотподу, Аксейилдин элеси көз алдынан кетпей, кээде анын өлгөнүнө ишенгиси келбей үйүн бир барып көрүп анан томсоро жолдон ичип алып үйүнө келет. Кызын көрүп колуна алып жыттап эс ала түшөт. Анын капалуу кабагын көрүп өзүнө мурдагыдай жакшы имерилбей калганына Акин ого бетер жүрөгү ооруп, ал да билгизбей ичип алат. Анын ичкенин билгенде Турат:

- Эй, сенин кайсы арманың бар, ыя? - деди бир күнү орой.

Жашагандарына он жылга жакындап калса да ал минтчү эмес, жумуш тууралуу гана сүйлөшүп ынтымактуу болчу.

- Турат, менде арман жокпу? Өзүм төрөбөгөндөн кийин кайдагы бир сойку төрөп таштап кеткен баланы жалынып-жалбарып багып атсам, сен болсо жумушуң кыскарып ичкиликке оодуң, - Акин үнү дирилдей муңканып кетти, - Сенин арманың, менин арманым, экөөбүздүн тилегибиз бир гана бала эмеспи, же калп айтамбы?

- Туура, - Турат шуу эттире үшкүрүп алды, - Сен наристеге сөз тийгизбе Акин, ал алданып калган жаш кыздыр, билбей туруп сойку дегениң болбойт.

- Сойку төрөдү да, эри бар аял баласын таштамак беле?

- Кой Акин, бул менин кызыма тил тийгизбе, ушунун артынан бир жаманды төрөп берип койсоң көңүл жайланып калат беле? - Турат күлүп калган Шахзаданы бооруна кысты, - Акжолтой, майкөтөн болсо экен ээ, Акин?

- Андай болоор күн кайда?! Анда Шакыны тим эле колума көтөрүп, чоңойсо да жонуман түшүрмөк эмесмин. Балдарыма жыртык кийгизип багам Турат, а Шакыны болсо элде жок кийинтип өстүрөм.

Акин эми эле төрөп ийе тургансып кыялдана жылмайып алды. Бирок алар аракты ичкенин азайтмак турсун көбөйтө баштады. Шахзада үч жашка чыкканда катуу ооруп калды, анткени экөө тең ичип алганда каралбай үшүп, ачка болуп арыктап да бүттү. Ошондо Туратка коңшусу Болотбек:

- Турат, эсиң менен болсоңчу, ушул кыздын убалы кимге? Кокус бирдеме болуп калбасын, бала дегенди баладай караш керек, бага албасаңар бергиле бирөөгө, ансыз да ким бакса буга баары бир эмеспи? - деди.

- Эмне-е?

Турат адегенде делдээ түштү да, ошондо Аксейилин эсине түшүрүп качантан бери катып жүргөн катты ачып окуп алып бир топко ыйлап отурду. Анан ордунан өйдө боло "Жок-жок, мен ичпейм, бирөөгө бергидей бөлөк эмес, өз канымдан жаралган кызымды өзүм багам" деп ойлонуп алды да үйүнө кирди, келсе Акин үйдө жок экен. Ал Шахзаданы ээрчитип алып ичип жүргөн эле. Ал кеч келди, зорго басып колунан жетелеген тырмактай кыз жолдо жыгылган окшойт, кийими топурак, ыйлап да алыптыр.

- Аа-а, сен келдиңби? - деп Акин ички үйгө кирип жатып алды.

Турат кызын сооротуп, кийимин которуп тамак жасап кирди. Курсагын тойгузуп анан уктатып жанына өзү жата кетти. Эртеси Акинге:

- Акин, элге уят болдук, бирөөнүн баласын багып алып минтип кыйнадык, экөөбүзгө ушинтип жүрсөк кудай кантип бала берсин? Бүгүндөн баштап экөөбүз тең ичкенди токтотуп адамча жашайлы, өз каныбыз болбосо да наристени сыйлайлы, - деди башын жерге салып Шахзаданы алдына алып отуруп.

- Мейли, ырас эле наалага калбайлы.

Акин күйөөсүнүн сөзүн дароо эле колдоду. Көпкө чейин ичпей калышты. Жайы-кышы төрт жандыгы менен жалгыз уюн Камбар бакчу. Ичип жүрүп алып чөп-чар жыйнай албай көбөйткөндү ойлошчу эмес. Карызга ичип алып козу-улагын баалап берип кутулушчу. Үйүндө эчтеке жок, эл айдап алган картөшкөнү да айдашпайт. Бир аз акча болсо сатып ичишет. Бирде майы, чайы же канты жок калат.

Турат короосун, мал киргизген сарайын оңдоого киришти. Акин болсо кызын жууп тазалап чачын өстүрүп, тапканын тамак жасап, мамыр-жумуру болуп жашоолору оңолгонсуп калды. Ошол жылы Акин ичинин бүлк эткенинен чоочуп алды, көрсө ал талгак болбоптур, боюнда бар экенин билбептир: "Эмне болуп кетти? Көзүм тартты, ийним тартты дешчү эле, ич да тартабы?" деп ойлонуп бүтө электе дагы "бүлк" этип кетти. Жүрөгү лакылдап кызык абалга туш болду. "Кудай ай, боюма бүтүп калган окшойт, мен дагы төрөймүнбү? Кантип эле, же жөн эле ушинте береби, боюнда бар аял талгак болот дечү эмес беле, талгак болгонумду билбей калдымбы", деп дел боло отуруп калганда Шахзада жүгүрүп келди:

- Апа, апо-ов!

- Ийи каралдым, бирөө тийдиби?

- Жок, - Шахзада башын чайкап койду.

- Анан эмне болду күчүгүм, көпөлөгүм менин, айт айта гой? - деп көтөрүп ала койгондо ичи түйүлө түштү. Кубанаарын же ыйлаарын билбей делдейген Акин кызын өпкүлөп, - Акжолтой болсоң экен садага, иниң, сиңдиң болобу, айтчы Шакы? - деди аны карап төлгө кылып.

- Оба-а, - Шахзада башын ийкеп эркелей кетти, - Менин иним, сиңдим бар, ээ? - Төрт жашар кыз апасынын сөзүн кайталап койду.

- Ырысым десе, ылайым эле сиңдиң менен иниңди ээрчитип келсең гана?

Акин ойлуу: "Эртең доктурга көрүнүп келейин, боюма болуп калса кудайдын бергени эле, ээ кудайым, зарымды угаар күнүң болоор бекен?!" деп кызын көтөрүп алып короолорун оңдоп жүргөн Тураттын жанына барып карап турду. Эчтеке айтпады, төрөп жүрбөгөн аял ишенбей атты. Төрөп алып көтөрүп жүргөнүн элестете өзүнчө ой-кыялы учуп турду, күйөөсүнө билгизбеди. Доктурга көрүнсө үч айдан өтүп калыптыр, кубанычы койнуна батпай ыйлап кирип келди үйүнө, Турат чоочуп кетти.

- Ой сага эмне болду?

- Турат, сүйүнчү, менин боюмда бар экен!

- Койчу, кантип билдиң? - Турат ишенбей сурады, - Ким айтты?

- Доктурга бардым, үч айдан өтүп кыймылдап калыптыр!

- Оозуңа май, Шакым акжолтой болгон тура, кудайым бизди унуткан эмес экен ыя? - Турат дагы сүйүнө тура калып Акинди кучактап өөп жиберди, - Сүйүнбөйлү, аман-эсен төрөсөң анан кубаналы, "кудай деген кур калбайт" деген ырас тура, ыя? - Кызын өпкүлөп кайра-кайра аялын карап койот.

Арадан убакыт өтүп, Акин Жанболотту төрөп алды. Жыл айланбай кайра боюна болуп Темирболотту, балдарынан кийин кызын төрөп алып жүрөк оорусу, арманы арылып, үйү бапырап баланын күлкүсүнө толуп калды. Экөө тең Шахзаданы ыйлатпайт. Көңүлдөрү тынып балалуу болуп калганда достору, коңшулары, тааныштары жууйбуз деп көтөрүп келген арактан ичип жүрүп экөө кайрадан иче баштады. Шахзада кол арага жарагандан баштап инилерин өзү багып илмиңдеген кыз болду. Ага ишенип балдарын таштап коюп ээрчишип ичип кетишет. Эл аларды көрүп жерге түкүргөндөрү болду: "Өлүгүңдү көрөйүн десе, баладан айлангыр, ушундан көрөкчө төрөбөс боюнча калса болмок, балакет ичкирлер" деп жаман көрчү болду. Шахзада тамак жасаганды билбейт, эптеп чай кайнатат. Нан жок болсо коңшуларынан сурап келет, алар дагы балдар үчүн беришет, болбосо кайдан...

Акин ушуларды ойлоп жатып таң аппак атканда туруп үйүн жыйнап чай койду. Балдарын тургузуп, кызын тургузбай жылуулап жаап койду.

- Апа, - Жанболот апасына карап, - Шакы эже үйдү жаңы салып берем дейт, - деди.

- Ошенттиби?

- Ооба, баарын алып берем деди, - Темирболот коштоду.

- Ырас болгон тура, байкушум өтө боорукер.

Акин да кубанып алды: "Кой ичкенимди койойун, ичип жүрүп эмне таптык, эми балдарым чоңоюп калды, ал үйдү салдырып берсе мен үй ичин оңдойун" деп өзүнчө ойго батып кетти.

- Бизге чо-оң телевизор, дивиди алып берет.

- Мейли балдарым, силердин багыңарга ошонун бутуна туруп адам болуп калганын карабайсыңбы, мен силерди элдей ичирип, кийгизип бага алмак эмесмин, - деп кейип алды Акин.

- Ооба да, тайнем урбаса Шакы эжем кетпейт болчу. Көрсөң апа, мынабу кийимдерди канча сомго алып берди дейсиң. Эжемдин акчасы укмуштай көп экен, - Темирболот колун жая апасына эдиреңдеди, - Моо-онча!

- Мейли балам, ошондо болсо биз ачка калбайбыз, мына бир жуманын ичинде эки кой союп, эл жеген этти эми силер да жеп атасыңар.

- Ой-ий апа, биз эт эмес нанга жетпей калбадык беле?

- Болду эми, мен ошол кызды кандай мээнет менен бакпадым дейсиң, эмгегим кө-өп анда. Атасынын белгисин коюп сөзүбүз өйдө болуп калды эми...

Ушул учурда Тураттын: "атам менен апама эстелик тургуза албай калдым, экөөбүз минтип ээрчишип ичип жүрсөк кайдан, балалуу болбодук деп арман кылабыз, жалгыз бала деп айтканымды орундатып чоңойткон мен эмне кылдым?" дегени эсине түштү.

Акин өзүн карманып, ичкенин койгонго аракет кылып, төшөнчүлөрүн сөгүп жууп, оңдоп каптай баштады. Бир күнү эртең менен эрте Шахзада өзүнүн машинасы менен келип калды, артынан кирпич жүктөгөн КАМАЗ келди. Керектүүлөрүн бүт жеткирип уста тапмак болду. Үй ичине да көп буюмдарды алып келип берди, телевизор, DVD жүрөт. Уста таап, үйүн баштаганда тамак-ашын жеткирип берди да? Акинге:

- Апа, сиз Гүкүнү ээрчитип алып Керемет эже экөөңөр үйгө баргыла, - деди.

- Жөн-жай элеби, кызым? - Акин Шахзадага мээримдүү жылмая карады.

- Бара көрөсүз, - деген Шахзада дагы жылмая инилерине карап, - Гүкү баралек, ошондуктан силер үйдү карап тургула, ээ? - деп жанында жүргөн жигитти карап, - Бул үйдү көрүп алдың, эртең мынабул тентектер менен болосуң, болбосо коркуп калышат, анан да азыр ишенич жок, материалдарды жоготуп ийбесин, - деди да коштошуп чыгып кетти.

Эмил экөө чакыруу билеттерин чыгартып даярдап калды. Эртеси эртелеп Акинге машина жөнөтүп Керемет экөөнү алдыртып алды. Алар келгенден кийин кеңешип, агалары Камбар менен аялы Турдукан экөөнө киши жиберди. Үч күндөн кийин Эмил аны үйүнө алып барып нике кыйдырып, айыл-апасын чакырып чакан той өткөрүп, анан үйлөнүү үлпөт тоюн ресторанда өткөрмөк болду. Чакырылган адам көп болуп той башталгыча Керемет үйүнө барып келмек болуп Шахзадага карады:

- Ботом, ээ Шакы айланайын, тоюм болот деп койсоң болмок, сени өз кызымдай эле көрөм, эл көзүнчө сынып калба кызым, биз сага бир белек бербесек болбойт да.

- Коюңузчу, эчтекенин кереги жок, убара болбой эле коюңуз.

- Ошол кантип болсун, мен барып акеңди ала келейин, тоюң болгонун укса ал дагы таарынат, - Керемет аны бетинен өөп жолго чыкмак болгондо Шахзада машинасын айдатып, шоферун кошуп берди.

Камбарга чакыруу билет баргандыктан алар абдан жакшы даярданып келиптир. Бир жылкыны жетелеп, Шахзада менен күйөө баласына адеми кийимдерди алып келишкен. Турдукан сыйлуу коноктор менен төрдө отуруп, Шахзаданын бактысына таң калып да, ишенбей да жатты:

- Тобо-о, чыканактай кыз качып кетип эле чоң байлыкка жетет деген эмне? Бул жерде бир сыр бар ай, - деп күйөөсүнө шыбырады Камбар экөө жалгыз отурганда.

- Жөн отурчу, кандай болсо да бак берсин бечарага. Биз Турат өлгөндөн кийин бир барып кабар алып, же ушул кызды калкалап койсок болмок. Мына, берем десе кудайдын берешендигинде чек жок.

- Ошону айтсаң, байкуш кыз хан сарайдай үйдө жашап кызматчы жумшап калыптыр да, - Турдукан бир жагы көрө албастыгы менен ичи тарып атты, - Шаарда алты жылдан бери биздин бала жүрөт, кана байып кеткени? Кайра келген сайын экөөбүздү тоноп кетет, же жумушу ойдогудай болбоду, - деп наалып кирди.

- Болду эми, ушу кыздын бир аз бактысын көрө албай атасыңбы? Эл укпасын. Азыр тиги ресторанга жөнөйбүз, кыз-күйөө келсин, - Камбар аны тыйып калды.

Ал экөө ошентип отурганда Керемет күйөөсү Сыдык менен келип калышты. Алар жасанып кийинип, бир килем, кийим-кече, беш миң сом алып келиптир.

Аңгыча Шахзада менен Эмил машиналары менен келип калды. Артында беш машина жакын туугандары менен Эмилдин жолдоштору, Сейде үч-төрт коңшусу менен келип үйгө кирип, алар менен учурашып анан жети-сегиз машина менен ресторанга баруудан мурун загска жөнөштү. Андан чыгып ресторанга келип даяр орундарга отуруп, тойду шаңдуу өткөрүүгө атайын ырчылар да чакырылган экен. Ар бири Эмил менен Шахзаданын нике тоюн куттуктап ырдап жатты. Андан кийин бир катар келген конокторго сөз берилди. Биринчи облустук акимдин жардамчысы сүйлөмөк болуп, тойду жетектеп жаткан жигит:

- Эмесе туугандар, ушул шаардын көркүн чыгарып, элдин жаркын жашоосуна көмөк берип жыргалчылыгын көздөгөн облустун айымы, акимдин орун басары Лариса Кулматовнага сөз берип койсок. Анткени Шахзада Туратбекова менен көптөн бери курбу. Бул жерде акимдин орун басары эмес, курбу, дос катары бир жакшы сөзүн айтып койсун. Кана эмесе, сөз Лариса Кулматовнада! - деп колун сунуп тосуп алды.

- Саламатсыздарбы агайын туугандар, жалпыңыздарга салам! - деп Лариса Кулматовна элди бир сыйра карап алды, узун бойлуу, арыкчырай, сулуучумак келген Лариса, - Мен бүгүн Шахзаданын үйлөнүү үлпөт тоюнда отуруп ушунчалык ыраазы болдум, элибиздин меймандостугу, сыйкорлугу, ата-бабанын салтын жолдоп үйлөнүп, жашоонун сырдуу да, табышмактуу да таштак узун жолуна кол кармашып өмүр булагынын даамын бирге татууга кадам таштаган эки жашка ылайым тоо суусундай тунук сүйүү, узун өмүр, албан-албан ийгиликтерди, чексиз бакыт каалайм. Ар дайым бакыт толгон аягыңар бөксөрбөсүн! - деп Шахзаданы жанына чакырды, Эмил экөө кол кармашып жанына келгенде, - Ушул үлпөт тоюңарды куттуктап беш миң сом кошумчам менен бул килемди берип коюуга уруксат сурайм.

Эл колун чаап жиберди.

- Рахмат! - Шахзада менен Эмил экөө тең ага ыраазычылыктарын билдирип ордуларына келди.

Андан кийин Камбар аялы экөө чыгып белектерин берди, катары менен Керемет, Сыдыктар да чыкты. Коноктор сүйлөп бүткөндөн кийин эң артында Сейдеге сөз берилди:

- Урматтуу коноктор, ушу мен бүгүн абдан толкунданып турам, анткени жалгызым Эмилдин бир башы эки болуп, айдай кыз Шахзада экөөнүн үйлөнүү тою болуп бактым дайрадай толкуп ташып турам. Мен ушул күнү уул-келиниме Ала-Тоодой бийиктикти, тоо гүлүндөй назиктикти, булак суусундай тунуктукту, темирдей бекем эркти каалоо менен бирге соолубас өмүр булагынан даам татып түбөлүк бирге кол кармашып бала-чакалуу болуп аман болушсун. Мен силер менен бактылуумун! - дегенде Эмил менен Шахзада Сейденин жанына барып эки жагына тура калды, эне экөөнү эки бетинен өөп, - Ылайым бактылуу болуп, кармашкан колуңар бөлүнбөсүн! - деп алакан жая бата берди, отургандардын баары бата берип жатышты.

- Бактылуу болгула!

- Ылайым бактыңар болсун!

- Кармашкан колуңар ажырабасын! - дешип дуулдап калышты.

Той шайыр шаңдуу маанайда өттү. Кыз-уланды куттуктап келгендер тарап жакындары калып, Эмил менен Шахзаданы коштоп жөнөштү, алар айылга Эмилдин үйүнө келип той кайра уланды. Акин бул тойдо сыйлуу конок, кудагый болуп, Турдукан, Кереметтер анын жанында. Кубанып отурду, ымыркайында багып, ар бир таңда ойгоноору менен өөп-жыттап чоңойткон кызынын бактысын чын дилинен тилеп жатты: "Ушуну мага төрөп таштап кеткен Аксейилдин арбагына таазим, кокус ал тирүү болсо кандай күн болот эле? Анда ошондогу ачуум менен экөөнү тең өлтүрүп койот белем.. "Адамдын оозунда болсо алланын кулагында" деген чын тура. Туратка "сен мени таштап башка менен жүрө турган болсоң өлтүрөм" деп айта берчү элем курган жаным, оозума сала берген окшойт. Эми ушулардын амандыгын тилегенден башка эмне калды менде, "эрин өлтүргөн аял" деп кысынып жүрүп өтөм го" деп саамга ойлонуп отуруп калды.

Ошол убакта Сейде кирип алардын жанына отура кетти:

- Кечирип койгула кудагыйлар, силер менен да жакшылап сүйлөшө албай атам, - Ары карай үн салды, - Ай келиндер, кудагыйларга ысык чайды жаңыртып куйгула, тамак бышкыча!

- Азыр, - Саадакан деген сиңдисинин келини шыпылдай кирип дароо кайрадан чыныларды чайкап келип чай сунуп атты.

- "Ачууну таттуу кылган туз, алысты жакын кылган кыз" дегендей, силерде кыз бар экен, менде уул бар экен, бири-бирибизди тааныбаган адамдар бул дасторкондо отурабыз, - Сейде Акинди карады, - Ушундай татынакай кызды өстүрүп койгонуңа абдан ыраазымын кудагый. Шахзада менин келиним да, кызым да. Ушундай келиндүү болуп турганыма төбөм көккө жетип, кубанычым койнума сыйбай, сөзүм көбөйүп алдастап атам, - деп күлүп калды Сейде.

- Кудагый, кушту да бөпөлөгөн бөпөлөп алат, өзүңөр айткандай чырактай кызды өстүргөнмүн, эми куштап алыш да, муштап алыш да силердин колуңарда. Күйөө бала маңдайы жарык, жүзү жылуу экен. Кызымды жер каратпас, - Акин саал тартына бош сүйлөдү.

Ал азыр Сейдеден эмес жанындагы абысыны Турдукан менен Кереметтен уялып турду: "ары жок ушуну кантип айтты дешет го" деген кысынуу турду кыйалында. Анткени келгенден бери бул үйдүн жасалгасына ичинен басынып отурган. "Кокус үйгө барса кайсы ырыстуу төшөктөрүмдү салам? "Катын эмес тура" деп кеп кылат го" деп купуя ойлонуп калды.

- Кудагый, "кыздын барар жери күйөө" деген тура улуулар илгери. Шахзада акыл-эстүү кыз, көз алдыбызда өстү. Баладай болуп тентектик жагы жок, жибектей созулган кызыбызды куштап алыңыз. Күйөө бала экөө бактылуу болсун, сизге энесине, жерге-жээгине кайрымдуу болушсун, - Турдукан сөзгө кошулду, - ушундай жигитти өстүргөн сизге рахмат!

- Ооба-ооба десең, Шахзаданын кадырына жетчү уулуңар бар экен, экөө бири бирине жарашкан жубайлардан болуп узак өмүр сүрүп, сизге небере жыттанып жарпыңызды жазсын, - Керемет да коштоду, - Сиздей энеси бар экен, кызыбыздан көөнүбүз курсант болот.

- Ыраазымын кудагыйлар, айткан жакшы тилек менен каалооңор кудайдын кулагында болсун, жараткан кабыл кылсын! - Сейде ордунан тура калып колун бооруна ала аларга карады: - Жакшы тилек жарым ырыс дегендей уулумдун ушундай күнүн канча гана күтпөдүм. Жалгызымды үйлөнтсөм, балдарын көрүп жонума көтөрүп эркелетип черимди жазсам деп күндүр-түндүр тилек кылып келдим, кудайга ыраазымын!

Кудаларын сыйлап, салт боюнча Эмилди кайненесинин алдына киргизип келиндер көрүндүк алышты. Сый тамактан кийин кийит кийгизип акча койду, Акинге жаңы чыккан пальто менен көлөч-маасы, бир сыйрасын берип ак баталарын алды. Турдукан менен Кереметке дагы таарынбагандай кылып үстүлөрүнө пальто, көлөч-маасы, чоң жоолук берди да узатып чыгышты. Шахзада аларды атайын машина менен жеткирип келүүгө жөнөттү. Ыраазы болуп бакылдашып баратты алар. Той ичкиликсиз өткөндүктөн жаштардын ыр-күлкүсү, музыка жаңырып абдан көңүлдүү өттү. Алар үйгө келгенден кийин айдоочуну нан ооз тийгизип узатып, үйдү караганга калган бала да кошо кетти. Тигилер Акиндин үйүнө кирип бакылдашып отуруп калышты. Керемет шакылдап:

- Ай Акин, Шакынын бактылуу болушу үчүн бирдекенин башын сындырбасак болбойт го? - деди эле ал:

- Керемет, мен ичпей эле койойун дедим эле... - деп кайнагасы менен Турдуканды карады.

- Эчтеке болбойт, ичкиликтин иче турган эби болот, мындай кубанычта кичине ичип койбосо болбойт да. Кудагыйың сакадай бою сары алтын аял экен ай, карачы үйүн, өзүнүн колунан баары келет окшойт.

- Ошондой го, колунан келбесе бирөөгө жасатыш үчүн канча акча керек. Кыйын аял экен дечи, эмнеси болсо да бактылуу болсо болду Шакы.

Камбар менен Сыдык үндөгөн жок, бирок алар деле: "Кыздын турмушка чыкканы го жаңылык эмес, кантип заңгыраган үйгө ээ болду экен, ушунча байлыкка кантип ээ болду?" дешип таң болуп отурушкан. Бир карасаң оозунан эне сүтү кетелек секелек кыздай, биерде эчен жыл жашап, азап-тозокту башынан кечирип, жашоодон көптү көрүп калгандай салмактуу, оор басырыктуу кыздын табышмактуу тагдырына кызыгып да атышты.

Керемет Сыдыкты жөнөтүп ийди. Экөө тең Шахзададан барып сый көрүп сыйлуу конок катары үч төрт күн жүрүп кайтаарда кийит кийип келгенге кубанып отурду Керемет.

- Шакынын мындай жакшылыгында кичине ичип койолу. Мына, сиздер деле кыздын төркүнү эмессиздерби, мен коңшу болуп калганыма кубанычтамын. Адамгерчилигин карабайсыңбы, заңгыраган үйүнө эки түнөдүк, ар бир бөлмөсүндө телевизор экен ботом, анан да эшиктен келаткан кишини көрсөткөн аппараты бар тура?

- Аны аппарат эмес, компитер дейт, - Турдукан оңдоп калды, - Тиги шаардагы депутат жээнибиздики ушундай да, тим эле өзүнүн жакыны же күткөнү болсо киргизет, болбосо аны охранасы эле кетирип жиберет.

- Ошону айтсаң.

- А биздин кызыбызга бир берген экен кудай. Ай Керемет - Турдукан ага эңкейип шыбырап калды. Ошол кезде Акин чай даярдап, аны мунусун алып келип, эки баласына бере тургандарын ички бөлмөсүнө өзүнчө алып барып берип жүргөн, - Шахзада бул кайнинин өзүнүкү турбайбы, ээ?

- Ошондой экен да, Акин ошону кеч угуп калып, анан аны өлтүрүп коюп атат да.

- Капырай десең, байкуш ажалы жеткен экен да, болбосо ушул киши өлтүрө турган деле эмес болчу байкуш. Экөө ичип алып эле арактын азабынан ушул болду. Бала болсо да жүрөгүндө калды да Шакынын. Ошентсе да баарын ичине катып катарга алып мынабу балдар үчүн, атасынын арбагы үчүн баарын жасап атат, - деди Турдукан.

- Койгула эми, Акин угуп калса да көңүлүнө кетет, өзү деле тартынып батына албай калыптыр, - Камбар аялына жини келе тыйды.

- Ооба, акем туура айтат. Акин байкуш деле тартынып сөзү кем болуп калыптыр, кокустук деген кыйын да.

Аңгыча сырттан Акин кирди. Анын артынан Сыдык келип бапылдай колундагы аракты дасторконго койду. Бакылдашып отурушуп кыз-күйөөнүн бактысын тилеп жакшы сөздөрдү айтып жатты. Акин кешикке салып берген куймулчак менен куйруктарын кесип закускага алып келди. Кайра шорпо жасап Эмилдин калыңга берген отуз миңин бузуп суусундуктарды, атайын коньяк алып келди.

- Кыздын атын чыгарбаса болбой калбайбы, кызым ошол барган жеринде тынып, ылайым бала-чакалуу болуп бактылуу болсо болду, - Акин чай куюп отуруп аларды ойлуу карады, - Мен чынында Шакыны кандай көрчү элем, өзүңөр билесиңер да. Ошонун артынан балалуу болдум деп жакшы көрчүмүн. Кокустуктан кызымдын көңүлүндө бир жаман сезим калдыбы деп өзүмдөн өзүм коркуп жүрөм. Кызым байкуш эстүүлүгүнөн эч сыр билгизбейт, эми үйдү салдырып берем деп атат, - деп айтканда Турдукан ага жаны ачый минтти:

- Акин, сен антип өзүңдү күнөөлүү сезе бербе. Бала эмеспи, баарын унутат, кечирет, анан калса кыз өтө кечиримдүү болот, андан көрө ушуларга баш-көз бол эми.

- Анан эмне, сен баш-көз болуп турсаң канчалык бел болосуң, эптеп үйүңдү бүтүрсүн, анан кудагыйың менен кыз-күйөөңдү чакырып ал, - Керемет да ага тарта сүйлөдү, - Ал дагы сенин эмгегиңди билет.

- Садагам десең, мен барбаганда ал келмек эмес экен, учурунда барбасам акыры күйөөгө тиймек экен.

- Жакшы болбой калмак, эч кимиси жоктой болуп, - деди Турдукан, - Өзү эмнеге издеп келбеди экен?

- Кайдан билдим, - Акин ойлуу унчукту, - Апам менен сиңдим ага өткөрүп койгон тура.

- Бечара, сенин келгениңди дагы билбесе керек?

- Билбептир, бирок аябай сыйлап мына буларды кийгизип, колума беш миң сом берип, өзү алып келди.

Алар бакылдашып эки жашка баардык жакшылыктарды каалап атып анан бата кылып үй-үйлөрүнө тарады. Алар кеткенден кийин Акин дасторконун кайра жасап, конфет печеньелерин жайнатып коңшуларын чакырып кешик ооз тийгизди. Алар дагы кызга бата берип кетишти. Акин кийген кийимдерин көргөзүп, алдына отуз миң сом койгонун мактанып койду.

"Байкуш, Турат аман болгондо кандай гана кубанмак, жетине албай отурбайт беле?" деп ойлонуп, Тураттын досу Жалил аялы Жибек экөөнү чакырып чай бермек болду. Алар угуп алып жетине албай жетип келишти.

- Ой аяш, кандайсыңар? - Жалил кирип келип эле Акин менен кучакташып көрүшүп андан кийин аялы да кучакташып көрүштү.

- Келгиле, жакшы жүрөсүңөрбү?

- Жакшы, жакшы Акин, деги өзүң кандайсың, аман-эсен жатасыңбы, балдар чоңоюп атабы? - Жибек шыпылдай үйгө кирип келип балдарды өөп, Гүкүнү эркелетип атты, - Айланайындар десе, Турат өлгөндөн кийин биз деле каттабай кеттик. Чоңоюп калышкан тура.

- Оо азаматтар десе, артында мындай уулдары калган Турат өлбөйт, учугун улачулар турбайбы? - Жалил төрдөн орун ала, - Акин, биз ит болдук, чакыртпай келсек болмок.

- Эчтеке эмес, силерди атайын чакырдым. Шакы жакында Туратка белги койду. Эми үйдү жаңы тургузам деп атат, - Акин кубанычын жашыралбай сүйлөп жатты. Аларды келет деп атайын тамак асып, арак-шарабын алып койгон. Бышкан эттерди ортого коюп, - Шакы турмушка чыкты, бүгүн мени үйгө жеткизип койду.

- Жакшы болгон тура, Шакы күйөөгө тийгенге жашы жетип калган тура, ээ?

- Ой быйыл жыйырмага чыкпадыбы?

- Ошентсе да, азырынча кыздар карьера деп жулкунуп атышпайбы, менин кызымды күйөөгө тий десем, "ой апа, азыр жакшы күйөө кайдан күйөөгө тийип алып силерден нан сурап отургуча баарын даярдап алып анан тийем" деп болбой атпайбы. Быйыл жыйырма бешке чыгат.

- Аны эмне айтып атасың эми. Шакынын бактысы ачылсын, анда баары бар тура, бечарага кудай берген экен, - Жалил аялына жини келе сүйлөдү, - Жаннанын тийгиси келсе экөөбүзгө айтпай эле кетип калат. Кызыңдын бетке айтаарын билбейсиңби?

- Ооба десең, кыз болбой эле эркек болуп калса болмок экен, - Жибек күлүп калды.

- Келгиле эми, бул ошол Шакынын тоюнан. Анча-мынчаны мени менен эмес Турат менен кеңешчү элеңер, ошентип Тураттын өз канынан жаралган кыздын да бирөөнүн босогосун аттап өзүнчө үйбүлө күтө турган мезгили келди, - Акин экөөнү сырдуу карап жылмая, - Бир гана мен билбейм, силер болсо көрүп-билип туруп мага калп айтып келесиңер. Чынын айтсам, мурунураак мага түшүндүрүп айтып койгон адам болсо мен деле адам элем го, түшүнмөкмүн. Кел алып ийели, - деп стаканды аларды көздөй сунуп үчөө тийиштирип коюп алып жиберишти.

- Ырас айтат Акин, убагында түшүндүрүп койсок мындай болмок эмес, - Жалил күнөөсүн мойнуна ала үшкүрүп алды, - Кой эмесе, өлгөн немени көп эле кеп кыла бербейли. Андан көрө алып кел, Жибек, өзүң көтөрүп келгендериңди, доско бир куран окуп коюп анан жакшылыктан баштайлы, - деп Жалил аялын караганда Жибек өзүнүн баштыгынан кант-конфетин, нан-боорсокту ортого алып чыгып койду.

Жалил өзү куран окуду. Андан кийин кыздын бактаалайына арналган сөздөрдү сүйлөп отурушту.

- Кайсы кыз ушинтип атат? "Мен" деген кыз болуптур Шакым, ошонун келечеги, бактысы-таалайы бийик болсун, толуп турган аягы эч качан бөксөрбөсүн.

- Бак-таалайлуу болсун, күйөөсү экөөнүн кармашкан колдору ажырабай энесине күйүмдүү болуп, иштеринде ийгилик боло берсин.

- Айтканыңар келсин, Шакым буйруса өз теңин тапты, эми аман жүрсө болду.

Акин жылмайып аяштарына ыраазы экенин билдирип, аларды жакшылап коноктоду. Акиндин эмки ой-максаты үйүнүн ичине төшөнчүлөрүн даярдоо болуп атты. Калыңга келген акчага жууркан-төшөгүн оңдоп, жерге салчуларын жаңылады. Үйүн актап, там бүткөнчө тазараак болсун деп эки уулун жанына алып күнү-түнү үйлөрүн ирээтке келтирип, бир жумада баарын жай-жайына койду. Коңшу-колоңдору улам бири кирип чыгып, анын аракетине ыраазы болуп, ал турсун: "кир жууганда киндиктешим болсунчу" деген эмеспи" дешип, чайын кайнатып келип кол кабыш кылып атты.

***

Уулжан жетинчи класска окуп калды. Оморбай Умсунайдын каршы болгонуна карабай үйүн сатып жиберди. Ошондон бери Уулжан менен Умсунайды өздөрүнүн жүгүн, дүнүйөлөрүн бир бөлмөгө киргизип коюп экөө ошондо турушат. Гүлсара аларды анча сүйө бербейт, тамак-аш жетпей Уулжан кыйналды. Сабагын окуганга убактысы жок. Керээлден кечке үй ичин жыйнап, идиш-аягын жууп, кээде окуусунан кечигип калат. Үстүндө кийими тозуп, бирге окугандарынан корунуп жүрсө да, кечиксе да калбайт. Умсунай кеч келет, кээде келбей да калат. Ал келбей калганда Уулжан ыйлап жатып уктап калат. Үйдөгүлөр тамак бышканда аны жумшап отургузбайт, ал байкуш тамак муздап же калбай калганда гана эптеп бирдеме жалмалаган болот. Умсунай ар дайым колбаса, булочка, конфет алып келип бекитип койчу, Уулжан аны жатаарда жеп алчу. Бир күнү аны Гүлсара көрүп калды, ал шекшинип калып, атайын аңдып кирген:

- Апей, уурданып жегениң эмнең, чоңоюп эле калдың, кардың тойбой атабы, көп ичип көп жеп жүргөнсүп бул эмнең?

- Умсунай эжем алып келген болчу, - Уулжан чоочуп кетип стол үстүнө койо койду.

- Арам тамактарды багып кереги жок, өз балабыздай көрүп багып атса да уурданып жегенин кара! - Гүлсара баштыктагы конфетти алып чыгып кетти.

Уулжан ыйлап жатып алган эле, Умсунай келип анын ыйлап атканын көрүп:

- Сага эмне болду? - деди үрпөйө, - Ким сени капа кылды, Умчик?

- Эч ким, - Уулжан соолуктап ыйлай берди.

- Эмне жашырасың, биз буларга көз каранды эмеспиз, үйдүн акысы үчүн булар менен мен чечишем! - деп босогодон чыгып баратканда Уулжан аны токтотту.

- Эже урушпачы, биз биерден кетеличи, тажадым.

- Кайда кетебиз? Үйүбүздү сатышып култуйта акчасын алып машина алып алышты. Биз керек болсо сотко берип укугубузду коргоп алышыбыз керек!

Умсунай жиндене булкулдап атканда Гүлсара менен Оморбай угуп атты. Гүлсара аны менен урушмак болуп ордунан турмак болгондо Оморбай тургузбай койду.

- Отур, анын айтканы туура, сен кылдың ушуну. Атасы келсе да жашаар үйү жок бир уруш болот да.

- Уруш болот деп коркуп атасыңбы, анда кайра үй сатып бер! - Гүлсара аны жактыра бербей мурчуңдады, - Атасы эбак эле үйүнөн чыгып кетпеди беле? А сенин бир тууганыңды өлтүрдү, эжеңдин үйүндө сенин дагы тиешең бар, - деп чыртылдап атканда Умсунай баш багып:

- Жеңе, ушунуңар туурабы? Уулжан жаш азыр, керээлден кечке жумуш жасатасыңар да, кардынын ачканы менен ишиңер жок. Мен алып бергенди эмнеге аласыңар? Андай бизге кордук көрсөтмөк болсоңор анда биз сотко беребиз, эл дагы биз тарапта болот, ал үйдө биздин дагы тиешебиз бар!

- Текилдебей жөн болчу, сенин тиешеңдин бар-жогу менин кызыктырбайт, керек болсо сотко бере бер! Антип мени менен урушсаңар азыр үйдөн чыгарып салам!

- Болду дейм Гүлсара, алар сага эмне кылып жатат? Андан көрө Умсунайга бирдемең болсо бер! - Оморбай аялына акырая карады.

- Бер, өзүң бер, мен кошомат кылалбайм. Сотко бермек турсун өлгөн энесин алып келбейби! Сойкулардын карды ачпайт!

- Сен жинди болдуңбу? - Оморбай аны тыялбай колунан тартып тургузду.

- Ооба, сойку карындашың мени жинди кылып жатат, бүгүндөн баштап ирик-чиригиңерди сасытып үйүмдүн көркүн бузбай каалаган жагыңарга кете бергиле!

- Үйүбүздү кайрып бермейин эч жакка кетпейм. Андан көрө биздин үйдөгүлөрдү мен кубалап чыгам. Силердин ал үйдө акыңар да жок!

Умсунай ушинтти да Уулжанды жетелеп чыгып кетип, такси алып келди да буюм-тайымдарын салып өздөрүнүн үйүнө кетип калды. Алар келгенде үйдү сатып алгандар чыга калышты. Умсунай буюмдарын киргизип времянкасына ташып жатканда Чилдебай ага:

- Кызым, бул үйгө кандайча келип калдың? - деди түшүнө бербей.

- Бул биздин үй, тагабыз бизге ээ кылбай сатып ийген, эми ошолор менен эсептешкиле, биз бул жерден кетпейбиз! - деди Умсунай.

- Кандай болгон күндө да биз сатып алганбыз да, ошондо неге келбедиңер эле?

- "Алдаса болот жаш башты" дегенди билесизби? Алар бизди кордоп жатат, бул үйдүн мүчөлөрүнүн бири катары мен макулдук берген эмесмин. Соттошобуз, калыстык болсо мыйзам биз тарапта болот. Андан көрө мени менен акыйлашпай кетирген чыгымдарыңызды ошондон алып алгыла!

- Кызык, мындай чыр болсо алмак эмесмин. Мейли, бүгүнчө шашылбайын, - Чилдебай үйгө кирип кетти.

Умсунай Уулжан экөө төшөнчүлөрүн төшөп алып, ордунда турган плитага эт менен тамак жасап ичишти. Алар эми уктай баштаганда эшик тыкылдап, Оморбай менен Гүлсара кирип келди.

- Умсунай садага, сенин бул кылганың кантип болсун, жүрү үйгө баргыла. Сөз бүтүп баары мыйзамдуу түрдө тигилерге өтүп калган. Чыр кылбай үйгө бас! - Оморбай акырын сүйлөдү.

- Мыйзам бизде да бар, ата-энеси жок кор болгон балдардын мыйзамга тиешеси жок дейсизби? Түбүнө чейин изилдетип, өзүбүзгө кайтарып алабыз, - Умсунай козголбой жооп берди.

- Ошо кантип болсун Умсунай, өз үйүңөрдөй эле жүрөсүңөр го? - Гүлсара дароо бечара боло, алардын аяк жагына отура калды, - Кой эми, мени кечирип койгула.

- Сиздин ошонуңуз жакшы болду, биз өз укугубузду коргоп алабыз.

- Умсунай, жүрө гой, түндөп кетип калалы, көргөн эл эмне дейт? - Оморбай канча жалынып-жалбарса да болбой койду Умсунай.

Аргасы кеткен Гүлсара:

- Экинчи эчтеке дебейм. Уулжанды тилдеп, жумшабайм, өзүңөр каалагандай жашай бергиле, - деп ыйламсырап ийди, - Ушул килейген үйдө экөөңөр кантип жашамак элеңер?

- Өз үйүбүздө жалгыз жашагандан эмнеге коркмок элек? Оңуп эле калабыз, өз үйүбүз туруп бирөөнүкүндө корунуп жашагандан тажап кеттик! - Умсунай алардын айтканын такыр уккусу келбей жатып алды. Көпкө чейин көгөрүп отуруп, тигилер анан кетип калышты.

Эртеси Умсунай Уулжанды ээрчитип алып прокуратурага барып, адвокаттардан кеңеш сурап тийиштүү кагаздарын топтоду. Адвокат Азиз Кадыровдун жардамы менен арыз жазып таштап койду да, кайра келип коңшуларынан да түшүнүк кат жаздырып алды. Оморбай менен Гүлсара аргасы кетип Умсунайга канча келсе да, ал өз сөзүнөн танбай аракетин кыла берди. Чилдебай Оморбайдан акчасын алалбай, алардын тынчын алып күндө үйүнө барат. Алар машинаны берип калган акчасын бөлүп берели деди эле ага болбоду:

- Мага үй керек, мен силерден берген акчамды толук таптырып алам да, кайра үй алам, - деп ачууланып атты.

- Чике, бир аз сабыр кыла туруңуз эми, бала неме кайсыны кыйратмак эле, балким сотто биз жеңип калаарбыз, - Оморбай ага жалдырап атты.

- Болбойт! Бул там чыр турбайбы, ал кыздардын атасы да бар экен. Ал келсе да уруш-талаш болушу мүмкүн, тынч эле акчамды бер.

- Эми азыр жок, таап берели, машинаны сатып анан топтогонго убакыт керек.

- Эмнеге чыр тамды сатасың, такыр болбосо өзүңдүн үйүңдү бересиң!

- Кантип ошондой болсун, төрт балам менен кайда барам? Күтө туруңуз, - Оморбай чыйпылыктап жиберди, - Бир ай убакыт бериңиз.

- Мен балдарым менен бир айга чейин кайда жашайм?

- Түшүнсөңүз мени, - деп Оморбай сөз табалбай туруп калды.

- Эртең келип сени менен чогуу жашайм. Сен акча тапкан күнү мен үй сатып алып чыгып кетем! - Чилдебай сөз бүттү дегендей чыгып кетти.

Гүлсара үйдө жок болчу. Ал келээри менен Оморбай сөгүнүп кирди:

- Кыялыңдын, тилиңдин азабынан бирди көрөсүң го! Мына эми үйдөн чыгып балдар менен талаага түнөмөк болдук. Сенин тилиңди алам деп айбан болгон экем.

- Эмне деп эле жатасың, бизди үйдөн чыгара турган ким экен?

- Чилдебай "акчаны таап бербесең үйүңө келип жашайм" деп кетти.

- Атасынын башы, андан көрө адвокат жалдап тигилерди үйдөн чыгарып салбайбы? - Гүлсара моюн бербей алкылдай кетти, - Ошол кыздарды мен өлтүрбөсөм элеби, өлүгүңдү көрөйүн шуркуянын өнөрүн кара!

- Басчы оозуңду! Алардын кылганы туура, кантсе деле бир тууганымдын балдары, сен ошолорду жакшы күтүп алганда мындай болмок эмес, тилиңдин азабынан өлөсүң го?

- Ийи, ошо шүмшүктөрдүн көзүн карайынбы, чөгөлөп бутуна жыгылайынбы?

- Антпей эле кой, үйдө жүргөн немелердин жанын койбой асылып туруп албадыңбы?

Экөө көпкө чейин кер-мур айтышып атып эки жакка жатып алышты. Үйү абдан жакшы салынган болчу. Гүлсара өзүнчө ойлонуп атты: "Алар үйдү алса эки эсе баалайм, көнсө, үстүнө акча кошуп берсе, мен так ошолордун үстүнө кирип алып, анан көргүлүктү көрсөтөм" деп ойлоп алды.

Умсунай баарын текшертип, үйдү документи которулбай эле атасынын атында экенин көрүп кубанды. Анткени Умсунай времянкага бекиткен үйдүн документи ошол бойдон турган. Оморбай менен Гүлсара таппай коюп анан "өзүбүз даярдап беребиз" деп убада берип киргизип, акчасын алып алышкан. Умсунай үйдөгү документти алып баргандан кийин эки милиция келип Чилдебайды үч күндүн ичинде көчүшүн талап кылды. Оморбай менен Гүлсара ага акчасын таап бере албагандан кийин өздөрүнүн соттолуп кетээринен коркуп өз үйүнө киргенге аргасыз макул болду.

Гүлсара амалдана:

- Чилдебай аке, биздин үйдү көрүп турасыз, сиз берген акча мунун жарым эле баасы. Үстүнө дагы беш миң доллар кошуп бересиз, болбосо биз сатып сиздин акчаңызды берели да, калганына кепе болсо да сатып алалы, - деди.

- Мен ага каршымын, акча кошуп да бере албайм, үйүңдү сатсаң сата бер!

- Андай болсо мен эртең эле жарыя беремин, - Гүлсара ары басып кетти.

Чилдебайдын балдары көп эле, алар менен батышпай, Оморбай эжесинин бир бөлмөсүнө аргасы жок көндү. Алар көчүп келишкенде Умсунай аларды чоң үйүнө киргизбей времянкасын көрсөттү:

- Бул жакка болбойт, сойкунун маңдайында сиздей пакиза аял кантип жашамак эле. Дагы апамдын арбагы үчүн киргизип атам, болбосо босогону аттатмак эмесмин.

- Умсунай, минтип бизди ого бетер басынтпа, үйдү сатсак эле кетебиз, чоң үйдүн эле бир жагына кирип туралы, - Гүлсара ичинен жини келип, сыртынан ага жалдырап турду, - Бир тууганбыз, бири-бирибизге керекпиз.

- Ошону эми ойлодуңарбы, кечээ эле Уулжандын колундагыны жулуп алып үйүңдөн кууп чыкмак болгон эмес белеңер?

- Эми боло берет, өткөндү унуталы, бир аз күн биякта эле туруп туралы.

Оморбай унчукпады, аялына жини келип турган болчу. Акыры жүрөгү жумшап, жаш кыз тагасынын кадыры үчүн бир бөлмөсүн бошотуп берди.

- Балдарыңыз бейбаш эле, серванттын күзгү, айнектерин сындырып койбосун, - деген Умсунай өз бөлмөсүнө кирип кетти.

Ал сиңдисине кийим-кече алып берип окуусуна кайрадан жөнөтө баштады. Бош боло калганда огородуна жазгы жашылчалардан тигип, айланасын тазалап, кадимкидей үйүнүн жанына эч нерсе жолотпой Кемелбай менен Гүлжан бардагыдай кылып карап атты. Гүлсара буту күйгөн тооктой жүгүрүп жыйырма миң долларга үйүн сатып алчу кардарды ээрчитип келди.

- Мына, биз сата турган үй эмес болчу, айла жок болуп калды.

- Жакшы-жакшы-ы, үйдө айып жок экен, бирок акчада болуп атпайбы? - кардар улгайган курсактуу адам тамды айлана басып баарын көрүп жүрдү. Үй ага жаккан менен түшүрмөккө кыңырылып маалкатып атты, - Мен он беш берем, кана макулдаштыкпы?

- Жо-ок аке, ушу кантип болсун, калыска барсак деле туурасын айтат. Балдарым менен кыйналып кеттик, аргасыз сатып атабыз болбосо сатам деген ой жок эле, жок дегенде он сегиз миң болсун.

- Аа-а-анда мен ойлоноюн, эртең түшкү ондо ушул жерден жолугалы, - кардар керсейе басып кетти, - менин аялым өзү дагы көрүп жактырсын, - ал кайрыла калып ушинтти да машинасына түшүп жөнөп кетти.

Кемелбайдын үйү үчүн он эки миң доллар алган эле, эгер анын акчасын берсе калганына чакан времянканы акча кошуп алып алса болот эле. Гүлсаранын клиент менен сүйлөшкөнүнө күбө болуп турган Чилдебай аны менен сүйлөшмөк болду.

Ошентип ал алты миң долларды берди да үйдүн документин эртелеп бүтүрүүгө аракеттенип жүгүрүп жүрүп бир айда баарын бүттү да жаны жай алып жашап калды.

Оморбай менен Гүлсара жарнамага берип атып үй таппай абдан кыйналды.

Умсунай өз оокатын жүргүзүп жатты, анын кесиби болуп калгандай күндүзү үйүндө тиричилигин жасап кечинде кетет да, түн бир оокумда келип жатып алат. Уулжан кейип, сабагына даярдык көрүп анан жатып алат. Умсунайдын акча таап келип үстүнө кийим алып берип, мектепке сураган акчасын берип турганына ыраазы болуп, балалык кыялы менен кубанычта.

Гүлсара Умсунайга өчөшүп алды. Үй алам деген акчасы четинен түгөнүп баратты. Базарга да чыгышты, соодасы жүрбөй кыйналып Оморбай экөө чабыша кетишет, балдары чыркырап ыйлап ортого түшүп ажыратат. Ого бетер ошого жинденген Гүлсара бир күнү Умсунайларды газ менен ууландырып өлтүрүүнү ойлонду. Коридордо турчу газдын оозун ачып коюп балдарын ээрчитип чыгып кетти. Умсунай менен Уулжан уктап жаткан эле, бир кезде Уулжан уйкусуроо менен өзүн жаман сезип жанында жаткан Умсунайды түрткүлөсө да кыймылдабайт, акыры күчүнүн барынча кыйкырды эле ал ыргып тура калып:

- Ай-ий эмне болуп кеткен, газ чыгып кеткен го? - деп Умсунай ордунан зорго туруп башы айланып өйдө боло албай жөрмөлөп босогого жетти.

- Эжеке, мен жаман болуп атам, - Уулжан башын көтөрө албай же жылалбай өңү бозоруп жатып калды.

Умсунай эптеп каалганы ачып газга жетип атайын бирөөнүн ачканын билип эшиктерди ачып кайра зорго үйгө кирип анан Уулжанды сүйрөп эшикке алып чыкты. Босогодон чыгып эле экөө тең сулап жатып калышты. Ошол кезде Оморбай келип аларды көрүп чоочуп кетти, Уулжан аябай кусуп көзү аңтарылып калган.

- Эмне болду, экөөң тең ооруп калдыңбы?

- Үйгө кирип көрүңүзчү, - Умсунай зорго жатып үйдү көздөй жаңсады, - бизди өлтүргөнү калган экен..

- Койчу, ким ошентмек эле?

- Тажеңем, бизди өлтүрүп үйгө ээ болгусу келген го? - Умсунай тагасына жүзүн үйрүй ары бурулду, анан ордунан өйдө болуп баратып кайра жер таяна калды, - доктур чакырыңызчы, биз ууланып калдык, дарыланбасак болбойт, тажеңеме таба болбой сакайып кетели, - кыжыры келе сүйлөдү.

- Кантип эле? Умсунай, сен кичине дурусураак экенсиң, Уулжандын башын көтөрчү, мен доктур апкелейин, - Оморбай шаша чыгып кетти.

Ал кеткенден бир аздан кийин эле Гүлсара балдары менен келатып тык токтой калды, жүрөгү болк этип артка кетенчиктеп баратканда Умсунай аны көрүп калып үнүн чыгарды:

- Сиз ойлогондой болгон жок, биздин көрөөр күнүбүз бар экен, - деди эле эчтеке дей албай Гүлсара бурулуп кетип атканда Оморбай алдынан чыкты.

Гүлсара аны карабай эле жөнөй берди эле, Оморбай:

- Ушу сенин кылган ишиң адамдыкпы? Карачы мына бул кыздарды, жинди болуп кеткенсиң го, тынч жүрө албадың го?

- Эмне кылып атам? - Гүлсара дале мойнуна алгысы келбей.

- Ошолордун кандай абалда экенин көрсөң минтпейт элең.

- Өлүп кетпейби, ушулар болбосо тынч эле жашап жүрбөдүк беле. Кара жолтой өлүксүздөр үйгө барып, эми турмушум минтип бузулуп баратат.

Гүлсара бурула бергенде тез жардамдын машинасы келип токтоп калды. Гүлсара Оморбайды акшыя карап алып басып кетти. Врачтар экөөнү алып кеткенден кийин Оморбай аялына артынан жетип:

- Сен жинди болдуңбу, соттоло албай жүрсөң керек? - деди аны карыдан ала, - андан көрө ооруканага барып тигилердин ал жайын билели, жүр?

- Барбайм, өзүң бара бер, өлсө бир караары жок шүмшүктөр өлөт да, ага кайгырып да койбойм!

- Ал менин бир тууганымдын балдары экенин унутуп калгансың го, ачуумду келтирбей астыма түш, болбосо ушул жерден бирди көрөсүң! - Оморбай аны катуу жулкуп токтотту, - бас азыр өлө элегиңде?

- Өлтүрсөң өлтүрүп сал, бир жетимдер үчүн өлтүрсөң өлтүрө бер!

- Мына сага, өчөшкөн андай эмес мындай болот! - Оморбай жаактан ары чаап жиберди, - сенин айыңдан элден, туугандан эбак чыкканмын, балдар деп жашап жүрсө бир тууганымдын эки кызын көрө албай суук көрсөтүп бүттүң! - Оморбай Гүлсараны жолдон эле башка көзгө койгулап уруп кирди, - басасыңбы же жокпу?

- Сен бара бер, мен балдарды үйгө коюп койойун, - ал ыйлап демиткенде, Оморбай:

- Экөөбүз тең барабыз, эмне үчүн аларды уулантып өлтүргүң келгенин өзүң айт! - деди эле Гүлсара жалдырап ийди.

- Омош, өзүң эле барчы, коркуп атам. "Газды ачкан бойдон кетип калыптыр" деп койчу.

- Болуптур, - Оморбай аялына боору ооруп жумшара түштү, - бая эле ошентпейсиңби. Азыр мен барайын, эгер бирдеме болчу болсо сотко жеткирбей эле сени өзүм өлтүрөм, - деп ал шашыла жөнөп кетти.

Гүлсара коркуп үйгө келип бир аз отурду да атасынын бир тууганынын келин алганын шылтоолоп кат жазып, үйдөн өзү жалгыз чыгып кетти. Гүлсара Сейденин инисинин эң уулу кызы болчу. Шылтоо тапканына сүйүнүп, эжеси Сейденин үйүн көздөй кетип жатып: "Өлүп кеткирлер десе, жандарынын бекемин кара, өлүп калбай тирүү калганын. Күйүп кеткенсип ага болушуп, жанагы күйөө сөрөйүм мени урганын. Шашпа, сага бирди көрсөтөм!" деп күйөөсүнө кекенип атты.

Умсунай бир аз өзүнө келип калды. Уулжан эсине келе албай бир жумадай жатып укол дарынын күчү менен зорго көзүн ачты. Оморбай күндөп-түндөп аларга дары-дармегин ташып берип жүгүрүп жүрдү. Ага Умсунай ыраазы болуп ичинен боору ооруп: "Аялынын жаманынан кор болду тайкем, болбосо биздин үйдү сатмак эмес. Тажеңем эптеп бизди өлтүрүп үйүбүзгө ээлик кылмак экен" деп ойлоп, Гүлсараны ичинен жек көрүп жүрдү.

Туура бир ай дегенде алар ооруканадан чыгып үйүнө келишти. Гүлсара эжесиникине кеткен бойдон дайны жок, төрт бала менен Оморбай абдан жүдөп, кайнатасына барса алар Гүлсаранын келбегендигин айтышты. Ал кезде Гүлсара Ошто жүргөн. Сейденин үйүнө келинин көрмөк болуп барса, Шахзада жок болчу. Кечке күтүп, бөлөсүнүн аялы менен таанышып, анча-мынчаны арбай билген бал тили менен сырын айтып, жумуш таппай жүргөнүн айтты эле, Шахзада аны бир магазинине иштетмек болуп алып кеткен. Ичине кара тааруу айланбаган Гүлсара Шахзаданын ондон ашык менчик дүкөнү бар экенин билгенде көрө албай ичинен күйүп турду. Анысын билбеген Шахзада ага ишенип бир магазинин өткөрүп берди. Ошентип ал иштеп калган эле.

Оморбай аны издеп койбой балдарын карап, күндүзү иштеп, кечинде үйүндө болуп жатты. Анын издеп келгенин Гүлсара атасынан угуп, күйөөсүн чакыртып алды.

- Сага эмне, аялдын кереги жок болуп калганбы? Мен акча табайын деп жанталашып иштейин деп бөлөмө жармашып жүрсө, - деп таарыныч кылды күйөөсүнө.

- Мен балдарды таштап коюп сени издеп жүрөмбү? Иштесең жакшы болуптур, айлыгың канча болот экен?

- Айлыгым он миң, анан шабашкасы да бар экен, - Гүлсара кудуңдай сүйлөдү, - жапжаш туруп ондон ашык дүкөнү бар тура, бизде бир эле дүкөн болсо минтип жүрбөйт элек.

- Сен сугалактыгыңдан ушинтип жатасың. Бизде деле эл катары үй бар эле, кайдагы бир балээни чыгара коюп самсаалатты?, кандай гана мээнет менен курдум эле, - Оморбай наалый сүйлөдү.

- Болдучу эми, тиги жээндериң өлгөн жокпу?

- Алар өлгөндө сен биерде турмак эмесиң, аларда кандай өчүң бар деги? - Оморбай ачуусу келе тиртеңдеп кеткенде Гүлсара жойпулана калды:

- Жиниң келет да. Жаш туруп алар үйдү эмне кылат? Ансыз деле эрге тийсе каралбай талаада калат, үйдө эле туруп тургула десе тим эле мени менен урушат.

- Аны дагы сен кылдың чынында, алардын эмне жеп эмне ичкенин эмне кылат элең? "Алдаса болот жаш башты" дегендей, көнүп эле калышпады беле? - Оморбай Гүлсарага нааразы боло айтты, - эми бул жерде тынч иште, дагы бир балээнин ичинен чыкпай.

- Мени тим эле келесоо көрөсүң го ээ, кантип эле бөлөмө кара санайын? - Гүлсара мурчуңдай ары карады, - ушу сенин ниетиң бузулуп калды, мени чанып кеткени жүрөсүңбү?

- Эми таппаганың ошол эле калды. Андан көрө айтчы, эми эмне кылабыз - сен биякта, биз тиякта жашай беребизби?

- Көчүп келиш керек. Шахзаданын заңгыраган үйү бар экен, бир аз иштегенден кийин сүйлөшөм.

- Ой сен жинди болбочу, жумуш таап бергени аз келгенсип үйүңө кирип алайын демек белең? - экөө көпкө кыжы-кужу болуп атып келише албай бөлүнүштү.

Оморбай жээндери менен мамыр-жумур болуп чогуу тамактанып, чогуу жашай берди. Бир күнү Гүлсаранын апасы келип балдардын экөөнү алып кетейин дегенде, Оморбай:

- Апа, балдар чогуу болгон жакшы, эки бөлөк өсүп калат, Оштон бир батир издеп таап көчүп барабыз, анан Сүйүндү күздө окутабыз, - деди.

- Ботом биротоло алып алмак белек, жүрүп келсин деп атпаймбы, Гүлсара жакында айлыгын алат экен.

- Алса алсын, ошондо чогуу үй таап киребиз, ага чейин өзүм эле карайм.

Оморбай көгөрүп болбой койду эле Оңолкан күйөө баласы менен уруша албай аргасыз кайра кетти.

Гүлсара айдын аягында эсептешкенде товарынан он беш миң жетпей калды. Аны өзү эле катып алган болчу:

- Жакшы эле так элем, кандай болуп кеткенине көзүм жетпей калды. Бөлөш, мени кечирип кой, сага ак дилим менен иштеп берейин деп эчтеке ичпей-жебей соода кылып аттым эле, кагазыңдан ката кеткен жокпу? - деп кайра өзүнө бет тырмаарлык кылганда Шахзада өзү уялганынан ага таң калып карап калды, - Бухгалтер болуп далай эле иштегемин, мындай болгон эмес эле…

- Мен дагы мындайды көрбөгөмүн, мына баары турат сатылган товар, сен эмне кылсаң да толуктамайын айлык бере албайм, - Шахзада мисирейе карап койгондо Гүлсара чыйпыйы чыгып кетти.

- Эмнеге, эчтеке ичип-жебей кантип төлөйм? Ашыкча сарп кылсам бир жөн, өзгөдөн көрө жат экен деп ак дилим менен иштесем, - деп ыйлап кирди, - жебеген самсага пул төлөйт экемин да?

- Андай дебең, мен сизди Эмил менен апамдын кадыры үчүн алгамын, адал иштеп акысын алсын дегемин, - Шахзада ойлуу дүкөндүн ичинде ары-бери басып, анан Гүлсарага карады, - сөз бүттү, эртең таап койуң. Мындан кийин сый бололу, жакын адамдар жаман-жакшы айтышып кала турганбыз.

- Шахзада, мен жаңылып калдым окшойт, өткөндө бирөөлөр акчамды кассадан алып кеткен, коркутуп өлтүрмөк болгондо берип кала бергем, айткандан коркуп…

- Жалган айтпа, шылтооңду токтот да, эртең ордун толтур, мен сага он миңди санап берем.

- Кантип, кайдан табам?

- Аны кайдан билем?

Шахзада бурулуп машинасын айдап кеткенде Гүлсара: "Сениби сени, сага бирди кылбасам" деп анын артынан көпкө карап туруп калды.

Шахзада жолдо келатып ар кайсыны ойлонду: "Кой, минткеним болбос, апам менен Эмилдин деле көңүлү. Ушундайда кетирейин, төлөбөсө да мейли. Уяты болсо эртеңге чейин табаар, болбосо беш миң берейин да жолго салайын" деп кетип жатты.

Ошол күнү дагы жакшы соода болду. Гүлсара таң заарынан дүкөндү жапты да таксиге отура калып балдарына жетип, шашылыш Бишкекке кетип изин суутмак болду. "Ээси көнсө да ууру көнбөйт" деген чын эмеспи, анын ой максаты из жашырып кетмей болуп, Оморбайга:

- Омош, сен тезирээк кийине кал, Шахзада жыйырма миң сом берди, ушуну иштетип алгыла дейт, Бишкекке барып акчаны иштетем, - дегенде ал ага ишенбей минтти:

- Шаарга барганда кантебиз? Андай болсо сен барып иштеп батир таап бизге кабар кыл, биз барып калабыз, - деди.

- Туура, бирок чогуу кеткенибиз жакшы эле. Балдардын кардын ачырбай кара, бир айдан кийин мен телеграмма берип чакырып алам.

- Ошондой кыл, балдардын кийим-кечесин даярдап берейин.

Оморбай аялына таңдана карап, бирдекеден шекшип жатты, бирок сыртка чыгарбай үнсүз узата карап калды. Анын шашканы, өңү бир нерседен кооптонгондой болуп турганы эле ага бир нерседен кабар берип турган. Шашыла баскан Гүлсара артын кылчак-кылчак карап коюп кетип атты. "Бул соо эмес, уурдап качкан го, же соодасын бүт алып баса берди бекен?" Оморбай айалынын артынан күдүк ойлорду ойлоп үйгө кирди. Балдарынын улуусу жетиде. Бир жаштан төрөгөн, эң кичүүсү эки жарым жашта болчу. "Шаарга барганда эле жыргап кетсек гана. Балдар менен кыйналабыз го. Ушул аялдын азабы өттү, ушунчадан жеңил аялга туш болгонумду кара" деп Оморбай жашоосуна нааразы болуп көпкө чейин ары-бери басып жүрүп, эки кичүү баласын кайнатасына алып барып бермек болду. Да ошол эле күнү алып жөнөдү. Ал келгенде кайнатасы Нуркасым үйдө болчу.

- Оо келгиле, жээндер келди, Канчайым, - деп Оморбай менен учурашып жээндерин бетинен өөп үйгө тарта баштады, - кандай, жакшы жатасыңарбы? - деп күйөө баласын карады.

- Жакшы-жакшы, өзүңүздөр кандай?

- Биз деле жакшы жатабыз. Гүлсара иштеп атабы?

- Ал бүгүн Бишкекке кетти.

- Эмнеге? - Нуркасым чоочуп алды, - аякка эмне барат экен?

- Билбейм, Шахзада жыйырма миң сомду иштетип алгыла деп бериптир..

- Курган кыз жүргөн жери будуң-чаң болду го? - Нуркасым наалый төргө мандаш токунуп отуруп калды.

Оюнда: "Дагы бир чууну чыгарбаса болду. Шахзада ага анча сом бермек эмес" деп ойлоп отурганда Канчайым кирип келип эки небересинин бетинен өөп:

- Эмне болдуңар эми, үйүңөрдү алдырып жиберип кыйналдыңар го? - деп отуруп жатып кейий сүйлөдү.

- Гүлсара кылбадыбы, "Кыздарга эмне кереги бар үйдүн, күйөөгө тийсе ээн калат, андан көрө эжеңдин үйүн сатып керегибизге жараталы" деп. Кой десем болбойт, анысы аз келгенсип кайра үйдөн кууп чыгып атпайбы. Экөө өчөшүп кайра үйүнө барып алды.

- Анысы туура эмес, куураган өз оюндагысын кылып тил албаганы жаман.

- Канча тилдедик, уруштук ошон үчүн, - Нуркасым менен Канчайым экөө тең кейип-кепчий берди, - балдар менен кыйналасыңар да эми, шаарда эле баары жайнап турат дейсиңби?

- Мен деле айттым, чогуу кетели дегенинен болбодум, барганда үйүбүз болбосо кайда бармак элек?

Оморбай башын жерге салып капаланып отурду. Үчөө көпкө сүйлөшүштү, акыры Оморбай балдарынын баарын таштамак болду. Алар сүйлөшүп чай ичип отурганда эшикке машина келип токтоп, үйгө Эмил кирди.

- Атсалому аллейкум! - ал тигилер менен кол алыша учурашты, - тажеңе, кандай?

- Жакшы айланайын, өзүң кандай, эжем күлүү жатабы?

- Жакшы эле, - Эмил орун алып, сунган чайды алдына коюп Оморбайды карады, - Гүлсара кайда?

- Ал Бишкекке кетти.

- Ой кокуй күн оо-ой, кечээ эсептешкенде он беш миң сом жетпей калыптыр, айлыгын албай ошол акчаны ордуна койом деген экен.

- Эмне дейт, ботом? - Канчайым Эмилди үрпөйө карады, - ал анча акчаны эмне кылып ийди экен?

- Билбейм, иштегени бир эле ай болду, төрт жылдан бери иштеген келинди чыгарып ордуна койгон болчу, - Эмил тагасы Нуркасымды карады, - эми аны кантип табабыз?

- Кайдан билдим, же бир ооз эчтеке айтпаса, кеңешпей басып кетсе, - Нуркасым башын жерге салып күңгүрөндү, - эл караган жүзүбүздү жер каратты го?

- Кейибеңиз тага, Шахзада баарын түшүнөт, жөн эле ачык айтса болмок экен, апам дагы угуп алып кейип, өзүнөн өзү уялып жатат.

- Ошо кыздын жетпеген акчасын мен төлөп берем, жээним. Чынында уят, бир тууган деп аны иштетип койсо, бул кылганы адамкерчилик эмес.

- Ошентели, жылкынын бирин сатып кутулалы. Кечээ эле келген келин болсо ал бизди сыйлап атат да, болбосо.. - Канчайым күйөөсүнө карады, - эжем дагы келинге жүзү жарык болсун.

- Ал деле эч нерсе деген жок, быйыл өздөрүнүн үйүн оңдомок, ошого керек кылмак да, он беш миң сом, бир эки күндүк сооданын акчасы жок, - Эмил дагы тагасынан уяла жер карап отуруп сүйлөдү.

Оморбай үндөгөн жок, ал өзүнүн шекшигени туура чыкканына таңгалып турду, адамды ички сезим алдабайт деген чын экен. "Эми ал биротоло качып кетет чыгаар, мен аны менен кетпегеним жакшы болуптур" деп, унчукпай отура берди.

- Мен барайын тага, капа болбогула. Гүлсара туура эмес кылыптыр, ойлонсо болмок, андан көрө ай сайын он миңден алып иштей берсе болмок, - Эмил ордунан турду, - жакшы тургула.

- Эжеме салам дуба айтып кой, эч камтама болбосун, ушул аптада акчаны Канчайым өзү алпарып берет, - Нуркасым аны узатып чыкты.

Эмил машинага отурду да жөнөп кетти.

Сейде Гүлсаранын Бишкекке кетип калганына капа болду. Эмне кылмак, кечээ эле жаңы келген келинине эмне деп айта алат? "Он беш миң сомду кечип кой" демек беле. Ушунчадан башка эмес, өз бир тууганы алдап кеткенге ичинен басынды. Шахзаданын жүзүнө карай албай өзүнчө кыйнала берди. Келин болуп келгени ал деле Сейдеге казан-аяк карматпай калды. Кармалап калганын көрсө дароо ала коюп өзү жасайт. Эне ушуга аябай ыраазы. Ананчы, көптөн күткөн келинин алып, ал минтип оорун колдон, жеңилин жерден алып турса... Көзүнөн чолок жаш ыргый кээде кубанычтан ыйлап да алат.

Кечиримдүүлүк адамдын эң жогорку сапаты эмеспи, Шахзада Гүлсара жөнүндө эч сөз кылбады, анын шаарга кетип калганын Эмилден угуп ичинен тынып тим болгон. Экөө гана ал жөнүндө кеңешип калганы болбосо, Сейде отурганда тиричилик жөнүндө гана сүйлөшүп калышат. Айткандай эле Канчайым бир күнү келип калды, ал он беш миң сомду алып келиптир. Сейде аны алган жок:

- Ошо келиндин өзүнө бер, мен эмне кылам, кокуй? Идиректүү эле кыз эмес беле, капырай, Гүлсарага таң калдым.

- Эже, балабыз экен да, минтип карызын төлөп атабыз, болбосо ким билет. Ал жарыбагыр жаштайынан бейсарамжал болду го. Күйөө баладан уялганыбызды айтпа. Башка болсо колун силкип басып кетмек, балдарын жетелеп карап отурат. Төрт баласы бар, өлүгүңдү көрөйүндүн.

- Мейли эми, ал дагы токтолуп адам болоор, мынабу кезде деги эле алдамчылар көбөйдү, бирин бири сызга отургузгандар толуп атат.

Сейде келинин жайкай сүйлөдү, оокат жасап коноктоду, экөө кечке эрмектешип отурду. Кеч күүгүмдө Эмил менен Шахзада келип машинаны эшиктин алдына токтотту да кобураша кирип келди. Шахзада Канчайымды таанып учурашып, анан ички үйгө карай басты. Ал акчаны алып келип берет деп Эмил айткан эле, ошондуктан унчукпастан сый гана учурашканы Сейдеге жакты.

- Айланайын Шахзада, кечирип кой садага, Гүлсара мындайга барчу эмес эле, кайсы кара теке сүздү, билбейм.

- Эч нерсе эмес тажеңе, бирок ачык айтса деле мен ага өз колум менен берет элем го. Тууган экенсиздер, апам менен Эмилдин көңүлү деп койдум, болбосо артынан киши салып коймокмун.

Шахзада ушуну айтканда Канчайым:

- Ыраазымын айланайын жээн келин, кантсе да адамкерчилигиң бар экен, башка бирөө болгондо дегдеңдетип алып барып каматып салса эмне кылат элек? - деп сүйүндү.

Канчайым ушинтип айткан менен: "Аттиң, тим эле сандыктай болгон жан экен, эжемдин багы бар экен. Жакшы келинге туш болду. Ата-энеге сөз келтирген баланын баарынан жогу, өлүгүңдү көрөйүн десе. Же бир кемчил болуп өссө бир жөн, алам дегенин алып, ичем дегенин ичип чоңойду. Күйөөсү да ойдогудай неме, кайдан дагы ушундай болуп чыга келди экен?" деп ичинен сызып отуруп калды.

Шахзада келгенине бир айдан ашып калса да тиякта өз үйүндө Жамал жашап жатты. Ага күндө барат, тамак-ашын белендеп берип кайра келет. Жумушу ойдогудай, сейфти үйдүн жертөлөсүнө киргизип туруп коюп койгон. Анда беш миллион сом, долларлары эки миллион, иги-жигин билгизбей Эмил экөө катып коюп, дүкөндүн бешөөнү сатып Бишкектен бир кабат мейманканага ылайыктап имарат алышты. Оштогу төрт дүкөнүн тим койду.

Он беш миңди Канчайым бергенде үндөбөй алып ары койду да:

- Сиздер мага капа болбоңуздар, соода деген соода экен. Бир аз артка кетсе эле акчасы да кемийт. Гүлсара бир ай жакшы иштегенде дагы кошуп бермекмин, ал сооданын акчасын жок кылып атпайбы?

- Эми кантейин, алар дагы кыйналып калды. Келишкен үй салып алышты эле, алдырып ийишти. Азыр кимдин үйүндө жүрөт. Ошого ал жаман болуп атпайбы, ойлонуп атып алдатып ийсе керек, курган кыз.

- Ошондой болсо керек, эми баары кеч, эгер биз тигил үйгө кетсек да, ага сиз макул десеңиз үйлүү болгуча биерде тура беришпейби? - Шахзада кайненесине карады, - өз эмеспи, эки жагын карап деле турушат.

- Мен да ошону ойлонуп атам, мен биерде жалгыз калмак белем балам, силердин айтканыңардай эле болсун, - Сейде макулдугун билдирди.

Канчайымды кетиргенден кийин Эмил менен Шахзада өз иштери менен алектенип жүрүп Кожогелдинин жумушуна баралбай калды. Бишкектен алган үч кабат имаратты ичин толтуруп, жумушчуларды кабыл алып ишке киргизип койушту. Ошол кезде жумуш издеп жүргөн Гүлсара мейманканага дайындалган директорго жарыя аркылуу кайрылып калды. Анын өңү-түсүнө карап, директор тигинин документин текшерип көрүп, жумушка дароо кабыл алып койду. Гүлсара ал мейманкананын ээси Шахзада экенин билбей чакчаңдап иштей баштады. Директор Кайсарбай ага сугу түшүп аны имерчиктей баштаганда, Гүлсара анын көз салганын байкап калып мейманканага өзү билгендей ээлик кылгысы келип тез эле тил табышып кетти. Ал анда мейманкананы Кайсарбай Үмөтовичтин өзүнүн менчиги деп ойлоп жүрдү. Гүлсара жумушчуларга да чоңдук кылып алды.

Бир күнү Кайсарбай экөө бир бөлмөдө ичип-жеп эркелешип отурушту:

- Жаным, шириним менин, мен жаш кезде кайда жүрдүң эле?

- Адашып жүрүптүрбүз да, мен дагы сизге кеч жолукканыма өкүнүп жүрөм.

- Алтыным десе, эгер күйөөң менен ажырашсаң өзүм нике кыйдырып алат элем, - Кайсарбай Гүлсараны алдына алып отуруп алып өпкүлөп жатты.

- Макул, бирок балдарымды кантээр экем?

Гүлсара ага чын көңүлү келбесе да оңой оокатка, айлыгын жакшылап алыш үчүн гана ага көз каранды болуп, анын эркине көнүп жатты.

- Балдардан коркпо, жумушу болбосо, бага албай калса өзү эле берет. Камтама болбо, эгер колуңа келсе өз баламдай карайм.

- Чын элеби, үйүбүз болсо эле болду эле, сизге ойдогудай аял болуп берем.

- Жаным десе, чын пейлиң менен тийсең үй да болот.

Түнү бою экөө дайыма ошол бөлмөдө болушчу болду. Ал жердегилердин баары экөөнүн мамилесин билип калышкан.

Убакыт өтүп айдын аягы болуп калганда Гүлсара айлыгын алып, Кайсарбайдан да акча алып айылга барып бир баласын алып келмек болуп жаткан. Мейманкананын таза, жакшы жасалгасынан улам кардарлар көп болуп, Кайсарбай дагы бир айдыкын эсептешээрге эки күн калганда жүз миңден ашык топтолгон акчадан жыйырма миңди жашырып алып Гүлсарага айлыгына беш миң, андан сырткары беш миң берип, ошол күнү коштошо албай бөлмөдө дагы эркелешип-эзилишип жатышты.

Эртеси эрте туруп кетмек болуп атты Гүлсара. Күн тийип калганда бир жумага чейин ордун бирөөгө өткөрүп бергиче эки сааттай өтүп кетти. Эми шашыла чыгып баратканда алдынан Эмил менен Шахзада чыга калып, Гүлсара турган ордунда селдейип катып калды. Бирок алар ага жөн гана баш ийкеп коюп эч нерсе болбогондой өтүп кетишти. Үнсүз турган ордунда каткан Гүлсара көптөн кийин гана эсине келип, шашыла басып чыгып баратып ызаланып алды: "Акмактар, бул жерге эмнеге келишти? Балким жатып кеткени келишкендир. Кайсарбайга жолугуп анан кетейин" деп ойлоп сыртта бир аз туруп калды эле, пол жууган аял:

- Ай Гүлсара, мейманкананын ээси жанагылар, көрдүңбү келгенин? - деп ага табалагандай карап жылмайып койду.

- Кайсы? - Гүлсара ого бетер эси оой сурады.

- Азыр сенин алдыңан чыгышты го, сулуу келин күйөөсү экөө.

- Ошолорбу?

Гүлсара таңгала карап туруп калды. Ал өзүн өйдө көтөрүп, бирге иштегендер менен сүйлөшчү эмес. Эгер алар менен мамиле түзүп сүйлөшсө чыныгы ээси ким экенин угуп билмек. Аргасы кете түшкөн ал алдыга кадам таштап кетип атты. Ичинен Кайсарбайды жек көрүп кетип жатты: "Мейманкананын ээси башка экенин айтып койсо болмок экен. Мейли, бир айда он миңди ким бермек эле, эми басып келбейм", деп кетип жатты.

Эмил менен Шахзада кирип Кайсарбай менен эсептешип, күнүнө элүү адамдан түнөп жатканын билип, отуз күнгө айлантып көрсө акчасы жетпей калды.

- Шахзада Туратбековна, он күнгө чейин адамдар аз болуп атты, мына он беш гана күн болду, - деп Кайсарбай кайсалактап жатты, - жумушчулардан он кишиге беш миңден айлык акысы берилди.

- Макул, ар бир кардарды жакшылап тейлегиле, акысын эки миңге көбөйтөбүз, кассага так, жакшы иштей турган кассир алуубуз керек, - Шахзада салмактуу сүйлөп Эмилди карады, - сен бир жума биердеги абалга көз салышың керек экен.

- Туура, сен үйдү караштыр, кардарлардын канчалык келгенин жана талаптары кандай экенин билейин.

- Астыңкы кабатка кафе ачышыбыз керек, колдон келишинче чет элдиктер бизге кардар болчудай шарт түзүшүбүз керек.

- Эң сонун, Шахзада Туратбековна, ал эми кассирди издебей эле койсок болот, бир келин бар, кесиби бухгалтер, абдан так иштейт.

- Ал кайда? - Шахзада Эмилди бир карап алып, директорго көңүл бура кулак түрдү.

- Азыр эле жумуштары менен чыгып кетти, Гүлсара Алымбекова деген келин.

- Болбойт, аны бул жерден көрбөйүн! Эгер аны жумушка алган болсоңуз сиз да өз ыктыярыңыз менен жумуштан кете берсеңиз болот!

- Шахзада Темирбековна…

- Мен айтчумду айттым, айрыкча кассага иштей турган адамдын баардык документи сейфте сакталсын!

Шахзада ордунан туруп сыртка чыгып бөлмөлөрдүн тазалыгын карап, шейшептердин жыйналганын көрүп жүрдү. Бир сааттай болуп, анан экөө ээрчише чыгып баратканда:

- Гүлсара биерге кандайча келип калды? - деп Эмилди карады.

- Билбейм, жарнаманы угуп келгендир да.

- Тобо, адамдар кандай жаман ээ, көрүшпөй кала тургансып.

- Эми ошондой болот экен да, ушу Гүлсараны ушундай кылат деп ким ойлоптур? Тагамдын үйүнө деле барчу эмесмин, анча жакын өскөн жокпуз да.

- Кой эми, ан үчүн сени күнөөлөмөк белем, өзүнүн адамдык акыл-эсинин жеткен чеги ошол тура. Ата-энеси уяттуу кишилер экен, мен акчаны албай койсом деле болмок, мени тоотпогонсуп алдаганына өчөшүп койдум.

- Ал туура эле болду.

Ошол жерден сөздү токтотуп өздөрү сатып ала турган үйдү эстеп киоскиден "Вечерка" алышты. Жарнамаларды карап отуруп үч төрт сатыла турган үйлөрдүн дарегин алып ар бирине барып көрүп, акыры бир үйдү жактырып анын баасын сүйлөшүп, кожоюндар менен келишкенден кийин сатып алышты.

Шахзада Оштогу үйүнө Акинди балдары менен көчүрүп келип, алардын үйүнө уста салып койду. Сейде керилип келин жумшап, ал турсун баары жай жайында болуп көңүлү тынып калды. Баштагыдай кара жумуш жасап: "Үй тиричилигим калды" деп тынчсызданмай жок.

Жамал алар менен кошо келди. Кыбырап ашканада тамак жасап, үй жыйнап мебелдердин чаңын сүрөт, кир жууп, кечке жаны тынбайт. Кээде Сейде ага жардам бермек болуп эриккенден кармалашып калса ага Жамал көнбөйт. Сейде ага боору ооруп өзүнчө жакасын карманып, жаратканга миң мертебе ыраазы боло уулунун өмүрүнүн узун болушун тилеп, басса-турса күбүрөнүп алат. Уул-келининин ынтымагын тилеп, жүрөгүнөн Шахзадага ыраазы.

Бир күнү телевизор көрүп отуруп зериккенинен сыртка чыгып дарбазадан баш бага жолду карап туруп калды. Айланасын карап алып тээ ары жакта эл жүргөн калың бакты көрүп ошол жакка жөнөдү, эл эс алган жер экен. Чурулдап ойногон балдар. Ата-энелерин ээрчиген наристелерди көрүп көз алдына неберелерин ээрчитип ойнотуп жүргөнүн келтире өзүнчө жылмайып алды. Канча отурганы белгисиз:

- Саламатсыңарбы? - деген чоочун үндөн селт эте караса маңдайында салабаттуу, акчач адам турган экен.

- Аа-а, саламатчылык, - Сейде кайдыгер гана кайрадан ойноп жаткан балдарга бурулганда тигил адам ага кайрылды:

- Карындаш, жаныңызга отурсам болобу?

- Отура бериңиз, - аны таңыркай көңүл бөлө карап койду.

- Айып этпе карындаш, адам картайганда эрмектешээр бирөөнү издеп калат экен. Балдар жумушка кеткенде үйдө жалгыз калам, жанагы телевизорду карап отуруп тажап кетем, анан сизди көрүп басып келдим.

- Ийи, - деп койду Сейде кайдыгер.

- Күйөөңүз барбы? - деди тигил адам капысынан.

- Күйөөм жок аба, жалгыз уулум бар.

- Аа-а, уулуң үйлөнгөнбү?

- Ооба, үйлөнгөн, мен дагы небере күтүп жүрөм.

- Жакшы-жакшы, карындаш, менде неберелер бар, аларды бала бакчага беришет, мен карай албайм. Эмесе таанышып алалы, мени Кубатбий аке деп койсоң болот.

- Ии-ий, - Сейде өзүнчө аны карап жылмайып алды, - таанышып дейсизби?

- Анан эмне, минтип кобурашып отуруп бир бирибиздин ысымыбызды билип албасак болбойт да, карындашым.

- Мейли аке, менин атым Сейде.

- Жакшы-ы, - Кубатбий ойлонуп отуруп калды.

Ал ушу тушта өзүнө карай турган аялзатын издеп жүргөн эле. Улам көз кырын Сейдеге узата анын сымбаттуу мүчөсүн көрүп суктанып алды. Кантсе да эркектана эмеспи, алтымыш жетидеги адам минтип куураган дарактай колдорунун тамырлары көөп, чачтары аппак болуп калса да ички сезими жаш жигиттей өрөпкүп турду. Бирок эч нерсе дебеди, жөн салды аркы-беркини кобурап койот. Сейде аны менен чечилип сүйлөшпөсө да "ийи, ооба-ооба" деп коюп отура берди. Көпкө отурушту, анан Сейде ордунан туруп кетмек болгондо аны караган Кубатбий:

- Күндө келесиңби? - деп сурады.

- Жо-ок, бүгүн эле.

- Келип турчу карындашым, эрмектешип туралы.

Кубатбий андан өтүнгөндөй караганда Сейденин жүрөгү "зырп" этип анын көзүнөн көздөрүн ала качты. Ошол ирмемде Кубатбийдин көз карашы анын көзүн жалтантып, жаш кездегидей бир башкача сезим пайда болду.

- Жакшы калыңыз, - деп Сейде шашкандай бат-бат басып узап кетти.

- Жакшы бар!

Кубатбий аны артынан карап туруп анан ордунан турду да илкий басып үйүнө жөнөдү: "Келбеттүү аял экен, кокус мага тийсе картайган убагымда бир бакыттын даамын кайрадан таткан болоор элем" деп көрүнбөй калса да бейтааныш аялдын караанын издеп улам ал кеткен тарапты карап коюп кетип жатты. Бул адам өмүр бою университетте мугалим, ректор болуп иштеген профессор Кубатбий Исаевич болчу. Аялынын өлгөнүнө беш жылга аяк басса да үйлөнгөн жок, эми гана уул-келини жумушунда көбүрөөк кармалып, неберелери окууда, бакчада болуп үйдө жалгыз калганынан улам үйлөнүүнү ойлоп калган. Өзүнүн замандаш дос-жоролору аны эбак эле "үйлөн" дешсе да болгон эмес эле. Азыр гана өмүрдүн кызыгы да, жашоонун маңызы, жыргалы да үйдө аялдын болушунан экенин сезгендей жаш жигиттей жүрөгү алып учуп, бир көргөн ак жумал балпайган, өзүнөн он, он беш жаш кичүү көрүнгөн аялды кайрадан көргүсү келип ээлигип үйүнө кирди. Ал келгенде үйгө уул-келини келип калган экен. Уулу Үрүстөм атасын бир карап алып:

- Ээ ата, бүгүн көңүлүңүз ачык го? - деп калды.

- Балам, мен дайыма эле ушундаймын да, - деп Кубатбий мулуңдап койду.

Ошол бойдон унчугушпай калды. Кубатбий ушул шаарда чоңоюп, окуу жайды бүтүп, андан кийин иштеп жүрүп балдарын орусча окутканда дагы үйүндө өз эле тилинде сүйлөгөнгө тарбиялаган: "Өз эне тилин унуткан адам өзүн жоготкону" дечү ал дайыма. "Колуңардан келсе ар тилде сүйлөгөндү үйрөнгүлө, асти эне тилиңерди унутпагыла", деген атасынын айтканын угуп балдары да үйүндө дайыма кыргыз тилинде сүйлөшүп, эми балдарын да ошол тарбияда өстүрүп жатышат.

Сейде үйгө келип душка түшүп алып, күзгүдөн өзүн карап көпкө турду: "Быйыл кырк тогузга чыгам, канча жыл болду? Жалгыздык менен өткөн өмүрүмө өкүнбөйм дечи, бирок негедир мен деле аял экенимди, менин да жүрөгүмдүн эңсөөсү, калоосу бар экенин таптакыр унутканымды кара. Кой, кайдагыны ойлоп атам, эми кудай урбадыбы, уулум минтип бактылуу болуп турганда" деп ойлоп алып, анын ички оюн Эмил менен Шахзада билип туюп койгондой артын жалт карап алды да, мындан беш жыл мурун болгон окуяны эстеп, жылмая барып креслого отуруп алып телевизордун пультун басты. Бирок анда болуп жатканга көңүл бурбай, көз алдында Шариптин элеси турду…

Шарипжан айылда фермер болчу, аялы оорукчан болуп төшөктөн турбай калган. Сейде ошол күнү үлүшүнө тийген жеринин китебине барган болчу. Шарипжан Сейдеден эки-үч жашка кичүү эле. Кеңседен чыгып келе жатса алдынан чыгып учурашып, колун кыса кармап тийишип калды.

- Оой жеңе, тим эле кыздай болуп үйдөн чыкпайсың да?

- Кайда бармак элем? - Сейде аны сүйө бербей колун тартып алды.

- Койсоң жеңе, кылыгыңыз бир топ эле го, акем өлгөндөн бери сиз жөнүндө бир дагы чаңдын чыкканын билбедим, болбосо эри өлгөн далай эле аялдардын чаңы чыгып таскагы күлүк атай элге жеткенин угуп жүрөм, - ого бетер кыйшалактай сүйлөдү.

- Болду Шарип, эл көрсө уят, эми жаш эмеспиз да? - Сейде өтө бермек болгондо ал алдын тосуп калды:

- Эл көрсө эмне экен? Менин аялымдын оорукчан экенин, буулуккан аттай оолугуп турганымды баары билишет, сиз да, мен да тирүү жанбыз, туурабы?

- Болду дегенди угасыңбы же? - Сейде ачуулу колун тартып алып басып кетти.

- Шашпа жеңе, чериңди жазам бир күнү!

Шарип артынан кыйкырып кала берген. Ошол жылы Эмил ооруп төшөктө болчу. Үйүнө келип ызаланып ыйлап алып анан уулуна тамагын берип болуп малына чыгып короолорун бекитип коюп бери бурула бергенде артынан шаптай колдор бекем кармап оозун басып, жыйылган чөптүн түбүнө көтөрүп барды да арыдан бери жулмалап максатына жетти. Аял деген аруужан, ыйык эне, чалкыган деңиз, мээрими чексиз зат. Сейде ошондо унчукпай көпкө жатты, көрсө анын деле эңсөөсү, эркектен күткөн сезими бар экен. Көптөн кийин ордунан туруп кийимин күбүп, жоолугун оңдоп үйүнө жөнөгөндө Шарип аны колдон алды:

- Жеңе, тескери карабачы, мен күндө келип турам, ушул жерден жолугуп туралы. Аялымдын оорукчан экенин билесиз, жок дебей күтүп алчы, жеңе? - деди.

- Болбойт, ушуга ыраазы бол, урушуп бетиңди тытсам болмок, бирок антпедим. Мындан ары келбей жүр, балам үйдө ооруп жатса менин минтип жүргөнүм туура эмес!

- Эчтеке болбойт, эгер өзүңүз чыгып жолукпасаңыз үйгө түз эле кирип Эмилге ачык айтам, "апаңа үйлөнөм, уруксат бер" дейм.

- Ошо кантип болсун, өзү ооруп жатса, жүрөгү ооруп калбайбы?

- Анда өзүң чыгып жолугуп жүр!

- Ой деги кандай немесиң, тим эле зордойсуңбу? - Сейде ушинткен менен жумшара караңгыда жылмайганы көрүнбөй аста айтты, - уятың деле жок экен.

- Уятты эмне кылам, аялым бар менен жоктун ортосунда жатса, мен дагы жашашым керек да? - Шарипжан аны кучактап өөп кирди, - көптөн бери аял жытын сагындым, ишенсең.

- Аял сагынганда, тапканың мен болдумбу? Обуң менен болсоң, коңшу-колоң көрүп калса эртең эле дуу сөз кылат.

- Сөз кылса өзүм алып алам!

- Сен мени шерменде кылганы жүрөсүңбү? "Баласы ооруп атса Сейдени кудай урду" дебейби. Экинчи дагы ушинтип келе турган болсоң өзүмдү асып алам, сени күнөөлү кылып элге айтам да, өлүп тынам!

Сейде булкуна үйүнө кирип кетти, Шарипжан унчуга албай кала берди. Ошондон кийин көпкө чейин келбей жүрүп Эмил ооруканага жатып калганда дагы келди. Бул жолу ал амал менен бир аз акча алып Эмил ооруп атканда жардамым болсун деп күндүзү келиптир. Сейде аны урушса да, ары айтып бери айтып түшүндүрсө да болбой жалынып-жалбарып кечинде келээрин баса белгилеп кетти. Бирок ошол кезде Сейде да жалгызсырап кейип жүргөн, үндөбөй кала берди. Шарип Эмил ооруканадан чыкканча келип-кетип жүрдү, жээрине эт алып келиптир, бир койдун эти. Дары-дармегине акча берип, жардамын аябады. Сейде да ага көнө түштү. Бир айдай ооруканада жатып эч жылыш болбогондо Эмил чыгып келди, буту баспай жаткан жеринде кээде өлүп калгысы келип, апасын аяп мелтиреп ичпей-жебей жата берчү.

Шарипжандын аялы өлүп, келбей калды. Ал арада Сейде Эмилди көзү ачыкка көрсөтүп жүрүп, ал акырындап басып калган болчу. Ошондон кийин Сейде өзүнчө сактанып Шарипжандан коркуп жүрдү, бирок ал аялы өлгөндөн кийин өзү дагы ооруп калды…

Сейде ушуларды ойлоп отуруп: "Кокус ал өзү ооруп калбаганда үйлөнөм деп келип уят кылмак. Эмил макул болот беле, же жокпу, ким билет?" деп термеле ой учугун улап, көзүн күзгүдөн албай отурганда сырттан Эмилдин дабышы чыкты. Күзгү креслого тушташ, чоң эле. Ал өзүн дагы бир жолу карап алып сырткы бөлмөгө келин-уулун утурлай басты.

- Апа кандай, эриккен жоксузбу?

Шахзада аны өөп учурашып, андан кийин Эмил:

- Апамдын маанайы көтөрүңкү го, жакшы кино көрүп аттыңыз беле? - деп күлүп койду.

- Ооба балам, жакшы кино, жакшы түшүм силерсиңер, силердин ишиңер жүрүп ойдогудай болуп бактылуу болсоңор эле менин маанайым ачык болот да, садагаларым. Эми эриктирбей бир эрмек таап берип койсоңор эле болду, - келин-уулун карап жылмайып койду.

Шахзада иймене карап коюп өз бөлмөсүнө өттү. Бул убакта анын боюнда бар болчу. Эч кимге айта элек, өзү врачка көрүнүп билген. Аңгыча "кечки тамак даяр болду" деп Жамал аларды чакырды. Чогуу отуруп тамактанышты да, залда отурушканда Шахзаданын көөнү айнып кускусу келип ашкана тарапка чыкканда Сейде:

- Оо кудай, Шакым кош бойлуу болуп калган го, айланайын жараткан жалгызыма бере көр! - деп кудуңдай артынан кошо чыкты. Шахзада кусуп жаткан, - айланайын десе, кудай берет экен, Эмилиме уул-кызды убай-чубай төрөп берип койсоң этегимди бокко малып отуруп калайын.

- Апа, - Шахзада кусуп алы кетип, Сейдени кучактап калды.

- Садага кетейин, кудай багыңарды, үзүрлүү өмүрүңөрдү узак кылсын, эч кейий көрбөсөңөр экен, неберемди алып мен айылда эле жашайт элем.

- Койчу апа, айылда эмне бар?

Шахзада жуунуп алып аны менен кошо басып үйгө кирди. Эмил балалуу болоорун билгенде кубанганын айтпа, азыр ал Шахзада эмне десе даяр турду. Бирок ал эмне демек - баары бар, каалаганы колунда. Эмил өз ичинен кудайга ыраазы. Шахзада: "Барга көппөйүн, кудай кулум деп ишим улам өргө карай өсүп баратканда текеберчилик кылганым күнөө. Ата-энемдин жаткан жери жайлуу, топурагы торко болуп, жандары жаннатта жайгашса экен. Эмил өз кесибинде иштейм десе өз оюна койом, болбосо бизнесибиз жүрүп турганда чогуу болгонубуз эле жакшы болмок" деп ойлоп калат. Айылдагы үйүн бүтүрүүгө ашыкпады, улам керектүүсүн алып барып берип өзү көрүп турат. Аны эки кабат кылып тургузуп атты. Оюнда бирине кичүү иниси турса, Оштогуну улуусу Жанболотко арнап жатты. Бирок анысын эч кимге айтпады. Акиндин бактысы ачылып, ары басса да, бери басса да мактанып көтөрүлүп, бирди кийип, бирди чечип кайкалай баштаганда Асылкан сиңдиси ага жолугуп калды. Экөө учурашкандан кийин:

- Баарын уктум, эже. Сенин тилиң менен мен ага жаман көрүнүп калган элем, эми ага көрүнбөй эле койойун, - деди.

- Ой көңүлүңө эчтеме албай эле кой, Шакы абдан кечиримдүү болуп чоңоюптур. Бир ооз таарыныч кылган жок. Үйдү болсо өзү бүтүрүп атат, мен болсо барып гана көрүп койом, ишим да жок. Балдарды болсо каалаганын алып берип жыргап эле калышты.. Менин көңүлүм үчүн андан кечирим сурап кой, андан эч нерсе деле болбойт.

Акин сиңдисин үйгө ээрчитип келип аябай сыйлады. Асылкандын ичи тарып, бир жетим кыздын ушунчалык байып кеткенине ичинен көрө албай турду:

- Кантип байып кеткен бул шүмшүк? - деди ага жини келгенин жашыра албай.

- Кой кокуй антпе, балдар укса жаман көрөт. Шакы айтпаса деле ушу экөө мага канча айтышат: "Эжемди тайнем менен таежем аябай урчу. Эжем дагы жакшы адам болуптур, башка болсо бизди карамак эмес" деп.

- Ошо балдарыңдын акылы жок да! Ушу шүмшүк үчүн алты жылы түрмөгө отурдуң, дагы жеңилдик болуп амнистияга илинбесең эмдигиче жатмаксың!

Асылкан ого бетер жини келе сүйлөп жатканда чоңойо түшкөнсүгөн Жанболот залдан чыгып келатып таежесинин үнүн угуп жакындай келди да:

- Шакы эжемди кордоп эмне жакшылык таптыңар? Эми дагы аны жаман көрүп атасыз, эгер дагы Шакы эжемдин атына жаман сөз айта турган болсоңор, келбегиле! - деди.

- Омээй, кара мобу балаңды! Силерди биз бакпасак эмне болот элеңер?

- Эгер силер келбегенде Шакы эжем өзү эле багып алмак. Баарын өзүбүздүн мал менен эле бактыңар да, бизге эмне, өз жаныңардан алып келдиңер беле? Камбар чоң атам өзүбүздүн малды бербеди беле, баарын билебиз.

- Уулум, улуу кишини антип айтпа, сен эми чоңойдуң, эжең силерди окутам деп атпайбы? - Акин Жанболотту тыя сүйлөдү.

- Анда Шакы эжеме асылганды коюп жүрүшсүн. Келсе сыйы менен келип кетсин, ансыз да эжемдин жүрөгү кенен, пейили таза үчүн баарын кечирип, атамдын арбагы үчүн үндөбөй бизди жер каратпай минтип заңгыраган үйдү берип, кардыбыз ток, киймибиз бүтүн болуп отурат! - деп Жанболот сыртка чыгып кетти.

- Ушуну укмаксың! Булардын жүрөгүндө калыптыр да. Мени шайтан айдабаганда Туратты кызганып эмне кылам десең, - Акин ыйлап калды.

- Балдарыңды жаман көндүрүп койуптурсуң эже, билсең сенин түрмөгө отуруп калганыңа жинибиз келип эле ошо кызыңды жек көрүп калганбыз. Өзүң да айтып бергенсиң, - Асылкан күнөөлүдөй отуруп калды.

- Анан эмне кылам? "Төрөбөй каламбы?" деп жүрүп ушуларды төрөдүм. Түрмөдөн келгенден кийин ким жардам берди? Жакшылап сурап да койгон жоксуңар. Элебес болсо басып келип койгон жок, бир туугандай болуп. Ушуларды же кийим алып бере албай, же кардын тойгузалбай калганда Шакыны издеп таап, мына азыр баары бар, балдарым эл катары болуп калды.

- Элебесиң өзү зорго жашап атат, анын да балдары чоңойгон, бирде ток, бирде ач болуп эптеп күнүн көрүп атса сага кайдан келалмак эле?

- Деги айтам да. Турат ушу кызды биздин багыбызга эле алып келген экен, акылсыздык кылып апасынын өлгөнүнө карабай жек көргөнүмдү кара. Ушу кызы болбосо төрөгөндөн үмүт үзүп койбодум беле?

- Болду эми, мактайт десе эле аны жерге-сууга тийгизбей калбай, - Асылкан ичи тарып эжесине карады, - андан көрө Элебес кыйналып калды, балдары чоңоюп. Же эшигинде малы жок, билгизбей кайрылышып койсоң боло?

- Ээ кокуй, өзүмдү үч балам менен заңгыраган үйгө киргизип, баарын даярдап берип отурса эми иниме да сурайынбы?

- Аны айтпай эле "балдарга" дебейсиңби?

- Жо-ок жок, анте албайм. Балдарды, мени кошуп машинасына салат да өзү алып чыгып керегибизди алып берип, продуктунун баарын подвалга толтуруп коюп атат. Анан эмне кемим бар? Андан көрө май менен чайды, кантты эптеп берейин, сен алып барып бер.

- Ал бергениңди өзүм албайынбы, мен эле ашып-ташып атат дейсиңби?

- Мейли анда, аны балдарга көргөзбөйүн, алар сени жаман көрүп калыптыр.

Акин шыбырай сүйлөдү. Экөө көпкө отуруп, Акин анан ачкычтарын алып подвалга кирип үч литр май, беш пачка чай, беш килдей шекер салып чыкты. Аны көргөн Асылкан кубанып кетти:

- Ырас болбодубу, соодабыз да болбой акчабыз артка кетип, аябай кыйналып аттык эле, анда-мында келип турайын.

- Ооба, бир кезде жыландай суук көрүнгөн кыздын тамагы ширин болот! - Жанболот босогодо эки колун бооруна алып карап турганын көргөн эже-сиңди эчтеке дей албай бирин бири карап туруп калышты. Ал алардын жанына келип, - ушуну менен экинчи келбей койсоңуз да болот, болбосо эжемден кечирим сурап бир кездеги күнөөңүздү жууп, анан келиңиз! - деп Жанболот үйгө кирип кетип баратып апасын карады, - апа, дагы сиздин бир тууганыңыз үчүн унчукпай турам, сизди сыйлайм, эгер жүзү жарык, сый жүргүсү келсе эжемден кечирим сурасын! - деп кирип кетти.

Ошондо экөө тең унчукпады. Акин Асылканды узатып чыгып баратканда Темирболот чыгып:

- Убагында атама жакшыраак куран окутканга жараган эмесиңер, мындан кийин келбей эле койсоңор болот! - деди. Асылкан жини келип алкылдагысы келип барып колундагылардан куру калчудай үнсүз чыга жөнөдү, - элдей болуп тайке-тайыбыз бизди убагында адам деп койгон эмес. Биз ачка-ток, ач-жылаңачыбызда кабар да алып койбой, эми кантип "эжем" деп отурасыңар?!

Акин кайрылып ага эч нерсе дей албады. Алар туура айтып жаткан эле, анын үстүнө Шахзаданы уруп-сабап жатканда чырылдап ортого түшө калса да экөөнү түртүп коюп кулагын чоюп, чачынан жулуп урганын бала болсо да эсинен чыгарбай көп эстечү. Аны Акинге да эчен жолу айтышкан.

Асылкан чыгып кеткиче шашты:

- Эже, Шахзада биякка качан келээрин билбейсизби? Эгер келгенин билип калсам кечирим сурабасам болбойт, - деди эжесин карап күнөөлүдөй күңкүлдөй.

- Жакында келишет, тиги үйдү бүтүп калышты. Үстүн жабат, ошондо кел, мен айтам. Элебести да айтып койгула. Эми силер буга жармашсаңар эле жашап кетесиңер, биерде төрт дүкөнү бар, ошого иштесең эле айлыгың он миң болот, - Акин дагы балдары аны аңдып угуп койгондой шыбырап артын карап койду.

- Макул анда, балдарга деле айтсаң эже, мен эле ушуларга жоо болуп жаман көрүнгүм келди дейсиңби? - деп ары басып бараткан да алдынан машина чыгып калды.

Экөө тең делдейе карап калганда жетип келген машина токтоп, андан Эмил менен Шахзада түшүп, Акин менен учурашып атканда Темирболот, Жанболот, Гүкү үчөө жүгүрүп чыгып кучактап калышты. Асылкан басып кете албай, же учурашалбай турганда Шахзада ага бурула:

- Келиңиз, таеже, - деди, ал аны келатып эле тааныган, - эмне, кетип атасызбы?

- Аа-а, ооба-ооба, кетип аттым эле…

Асылкандын оозуна сөз кирбей селдейип туруп: "Тим эле укмуш кыз болгон экен, жакшынакай күйөөгө тийип алыптыр, бакты кудай берген тура" деп ойлоп атты.

- Кириңиз, конок болуп кетиңиз таеже. Мен баягы жетим кыз эмесмин, чоңойдум, "атаңды өлтүргөнгө энеңди алып бер" деген сөз бар го элибизде, менин сыйымды көрүп кетиңиз, - дегенде баары экөөнү карап туруп калды.

Шахзада үйдү көздөй басканда гана алар да артынан жөнөдү. Асылкан не кыларын билбей турган ордунда катып калды эле, Акин:

- Жүрү эми, кетип калсаң болбойт. Көрдүң го, Шакы ушундай бир деңиздей кең пейил жан, секетиң кетейин десе, кудай ошон үчүн берип атат да, - деп Асылканды алып кирди.

Шахзада андан кийин эч нерсе дебей, жөн гана инилери, сиңдиси менен сүйлөшүп, окуу жылы жакындап калгандыктан кем карчын сурап отуруп:

- Жанболот, Темирболот, кана бул үй менен айылдагы үйдү кимиңер аласыңар? Экөөңөр чечкиле, улууңар айылда каласыңарбы же кичүүңөрбү? - деп экөөнө жылмая карады, - атамдын ордун жоктотпой үйдү бирөөңөр карап ээлик кылышыңар керек!

- Мен кичүүмүн да, апамды алып мен ошол үйдө калам!

Темирболот өзүн айтканда Жанболот аны карап

- Эгер шаарда турам десең оюңду айт, бизге кудайым ушул эжемди берип койгонго ыраазы болуп, бактыбызды колдон чыгарбай эжеме канат-бутак болуп жардам бере турган болушубуз керек! - деди Жанболот.

- Туура, Темирболот кичүү, ошондуктан ал айылдагы үйдө болот, аралыгыңар анча алыс эмес. Кана Жанболот, бул үй сеники мындан ары, паспортуңду алган күнү өткөрүп берем.

Шахзада ушинткенде экөө тең келип ага таазим кыла эки жагына отуруп алып:

- Эже көп жашаңыз, биздин ырысыбызга аман болуңуз.

- Биз ыраазыбыз сизге, - дешип кубанычтуу жылмайып эжесине эркелей экөө эки бетинен өөп, - арбак ыраазы, биз ыраазыбыз! - деп сүйүнүштү.

Асылкан буларды угуп унчукпаган менен ичи күйүп турду: "Тим эле талаадан тезек тергенсип аз убакытын ичинде оңой-олтоң эле бул кантип байып кеткен? Эми балдарды окутуп койсо мени өмүр бою кекетишет, жакшылык кылбайт. Жыргаса мунун арты менен эжем жыргайт, мага эмне?" деп күйгүлүк тартып отурганда:

- Таеже, акыбал кандай анан? Турмушка чыкты деп уктум, жашоо шарт жакшыбы, балалуу болгондурсуз? - деп Шахзада ага эч нерсе болбогондой күлө карап койгондо эмне дээрин билбей Асылкан өңү бузула ыңгайсыз абалда жооп берди:

- Жакшы-жакшы, үч балалуу болгом….

- Баланын кадырын балалуу болгондо билесиң, жашоонун кадырын адам билет малдын кадырын эт жеген билет. Эже, баланын кадырын билип калыпсыз, - Асылканды карап кашын кере жылмайганда, ал ого бетер чүнчүп башын ийкегенден башка сөзгө келбеди.

- Шакы, таежеңди кечирип кой кагылайын, ансыз да сенин жүзүңдү карагандан уялып зорго отурат. Бизди үйгө издеп барып таппай биякка келген экен. Сени сураганынан качан келээрин билбейм деп аттым эле, - Акин Шахзаданы карап сиңдиси экөөнү жараштырмак болуп жай сүйлөдү, - астыңа келсе атаңдын кунун кеч деген.. - деп алып өзүнүн сүйлөгөн сөзүнө такала калды.

- Атамдын кунун кудай кууйт апа, эгер башка бирөө, эркек адам өлтүргөн болсо, атамды өлтүргөнгө энемди бермекмин… - Шахзада ойлуу ушинткенде Акин ичинен тынып отуруп калды, - мен баарын алда качан унутканмын апа, баланы урат, тилдейт, мен балалык кылып көтөрө алган эмесмин да, кечиргемин эбак эле…

- Садага болоюн десе, эсиң бар…

Акин ушуну айтып ашканасына чыкты, Шахзада бир койдун этин мурунку келгенде алып келип берген, ошондон тамак жасаганга киришти. Балдар өз бөлмөсүнө кетти, Эмил эс алганы кирип жатып алды.

- Шакы, өзүң айткандай анда жаш экемин, мен сенин жүрөгүңдү оорутуп койгомун, кечир сиңдим, жаштык кылыпмын, балалуу болгондо билдим чын эле бала кадырын, - Асылкан жасакерлене экөө калганда күлүмсүрөй сүйлөдү, - жаңылбас жаак, мүдүрүлбөс туяк болбойт дешет тура, анын сыңары мен жаңылдым, айланайын…

- Эчтеке эмес таеже, баары өттү-кетти, андай боло берет. Кыскасы, мен бир турмуштан орун таппаган абалда болсом, капысынан жолугуп калсак ушинтип кечирим сураар белеңиз? - Шахзада ага өткүр көздөрүн кадай телмире карады.

- Билбейм, балким сурабас элем, балким сурамакмын, так айталбайм, - Асылкан ачыгын айтты, - анда минтип кайдан жолугушмак элек?

- Туура айтасыз, сурамак тургай табалап басып кетмексиз, - Шахзада ордунан туруп терезе тушка телмире бир аз турду да, бери басты, - өчүңүз бүткөн чыгаар?! - Каткырып күлүп алды, - Ооба, өчүңүз бар болчу, жездеңиз мен үчүн өлгөн!

- Кечирип кой садага, жакшы адам кечиримдүү болот деген чын, сенин мени, апамдын күнөөлөрүн, сага өткөргөн ыза-кордуктарыбызды кечиргениң адамдык касиетиңдин жогорулугу, - Асылкан болбой эле жасакерленип атты, - ал айтканың туура, менин жездем, сенин атаң эжем экөө ээрчишип ичип жүрүп албаганда бул иш болмок эмес.

- Ошондо акыл айтаар адам болбогон, биз жаш бала болуп колубуздан эч нерсе келбеди, атамдын го ата-энеси өлүп калган, таенем неге аларга акыл айтпады экен? Ичпесе мынчалыкка барбайт эле…

Шахзада атасынын өлүп жаткандагы элесин көз алдына дагы бир жолу келтирип алып, көздөрүнөн мончоктогон жаш куйулуп турганда Эмил аркы бөлмөдөн чыгып келип анын маңдайына тура калып жашын аарчыды:

- Эй-эй, Шакы, сага эмне болду? Өлгөн кишини кайра-кайра антип эскерип кыйнай берген болбойт. Андан көрө колуңдан келсе эстеген сайын куран окутуп турганыбыз оң. Болду ыйлаба, таежем да эс алсын, ал киши кечирим сурады, кечириштиңер, келиштиңер да?

- Ооба-ооба, кечириштик…

Шахзада колтуктаган Эмилдин жетегинде өз бөлмөлөрүнө кирип кетти. Асылкан мелтиреп көпкө отурду. Анын оюнун баары эле Шахзаданын кантип, кандайча байып кеткенине таң калып да, ичи күйүп да, колунан келсе ага эч нерсени ыраа көрбөй турганын сезип: "Туура айтасың, куураган жетим кызалак. Кудайдын ичи кенен да, аз убакытын ичинде ушунча байлыкка жеткирген" деп ызасынан көзүнө жаш тегеренди: "Тытынып деле эчтеке кылалбай жүрбөйбү эчендер, же бул уурдап алды бекен? Эгер шөмтүрөп жолдо калганыңда сени түртүп кетмекмин, киши демек эмесмин. Айла жок, өгөй болсо да эжемди кашыңа алып үйүн оңдотконго ичим жылып турат. Сайда саны жоктордун катарында болгонуңда сени ит тоотмок беле?" деп өзүнчө ойго чөмүлүп отурганда Акин келип баарын тамакка чакырды.

Чогуу отуруп тамактанышты. Жанболот менен Темирболот Шахзадага бирдемелерди айтып сүйлөшүп, кээде күлүп калып атышты. Акин үндөгөн жок, ал азыр кудайга ыраазы болчу, балдарын эмес өз жанын бага албай кайрадан аракка кирип, үйүндө эчтеке жогуна зээни кейип өлөйүн деп өлө албай, өз жанын өзү кыялбай жүрүп эстеп калып, уккан дареги боюнча издеп келгенине кубанып алчу: "Кокус бул болбосо балдарым кара курсактын айынан ар кимдикине жалданып иштеп же ууру кылып үйдөн кетип эмне күндө калат элем? Айттырбай туруп баарын жасап жатат. Туратка алты жыл бою куран окутуп койгонго алым келбеди эле, белгисин коюп, эркек бала кылбай турганды кылып отурат, ошого ыраазы болоюн. Үйдү, үй ичиндеги толгон дүнүйөсү менен берип кайкалаган аял болдум, болбосо ким элем? Окуп бүткөн менен иштей албадым, эримди деле жакшы күтө албай кошо ичип жүрүп өлтүрүп тындым. Кудайдын көзү түз болуп, кызды балдарымдын ырысына берип атканда үндөбөйүн. Кирин жууп, отун жагып, үйүн шыпырсам да нааразы болбой турган жөнүм бар. Мендей акылсыз аялды акылы менен жеңип отурат" деп көп ойлоно турган болуп калган.

Ооба, Шахзада өзү бармак эмес, ал көңүлү калган жерге басып баргысы келбей, инилерин ойлогондо гана толгонуп оор күрсүнүп алып жумушуна алаксып кетчү. Жандат өлгөндөн кийин ал дайынданган дүкөнчүлөрдөн жыйналган акчаны коротпой сейфке сала берчү, Жамал экөөнө эч нерсе корочу эмес. Кийин ал акчаларды долларга алмаштырып коюп, мурда товар алып келчү адамдар менен байланышып, бир айда бир жолу Иранга, Германияга барып товар алып келип жүрдү. Ал кийимди түрлөп кийип же мода кууганга үйрөнбөдү, акыл менен гана иш кылып, кийинчерээк товарды алып келүүгө башка бирөөнү жумшап калган. Төрт жылдын ичинде кирешеси беш миллионго чапты. Ошондо Эмилди өзү жактырып калып эптеп жумушка алып, андан аркысын өзүнө коймок болуп ойлогон. Тагдыр экөөнү кошуп, эми экөө бактылуу жубай, буйруса балалуу да болгону турат. Шахзада Сейдени Эмилден да жакшы көрөт. Сейде дагы айланып-кагылып өз кызындай мамиле кылып, кудайга ыраазы болуп жүргөн чагы.

Асылкан эртеси эрте туруп кетмек болуп атканда Шахзада:

- Таеже, бир эки күн туруп кетсеңиз болмок, - деди чын көңүлүнөн.

Ошондо Акин: "не деген асыл жан, кектегенди билбеген адамдан артыкча пейили таза, жүрөгү боорукер, мээримдүү жаралган!" деп ойлоп кетти.

- Кой антпечи, күйөөм дагы кечиккениме сарсанаа болуп атат го, кичинем ыйлап калбасын, - Асылкан тайсалдай карады, - ыраазымын, жакшы калгыла, - деп чыгып баратканда Шахзада аны токтотуп колуна эки миң сом берип:

- Чай ичип койуңуз, балдарыңыздын сүйүнчүсү, - деди эле, шашкалактаган Асылкан:

- Тим эле койбойт белең, - демиш болуп кайра-кайра ыраазылыгын билдире дарбазадан чыгып кетти.

- Өтө эле боорукер жан болупсуң кагылайын, кек сактабай ушунчалык кылганыңа ыраазым, - Акин Шахзаданын маңдайынан сылай жүзүнөн өөп имере кучактап ыйлап ийди, - же көргөн азаптарың сени ушунча боорукерликке алып келдиби?

- Жо-ок апке, мен башка кордук көргөн жокмун, качып чыккандан эле жакшы адамдарга жолугуп, анан ушул үйгө ээ болдум. Муну айтса ишенгис окуя, кыскасы кудай мага боор ооруду, - Шахзада да апасын кучактап күлө сүйлөп, - тагдырыма ыраазымын апа. Бир өкүнүчүм, атамдын менин төрүмө отуруп сыйымды көрө албай өлүп калганы…

- Кечир мени… - анткен сайын Акиндин жүрөгүн канжар тилип кеткендей ачышып күнөөлүдөй буркурап атты, - кечир, силердин алдыңарда мен күнөөлүмүн!

- Апа, сизге эмне болду? Мен жөн гана өкүнүчүмдү айтым, сизди күнөөлөгөн жокмун, - Шахзада Акиндин жүзүнө тике карады, - мындан ары мындай дегенди унутуңуз, мен да эч качан айтпайм.

Экөө ээрчише басып үйгө кирди. Балдар али уктап жаткан. Акин өз иши менен алектенип, тамагын ысытып, чайын кайнатканы ашканага кирди. Шахзада ага жардам бермек болду эле, Акин болбой койду.

Эмил үйүн көрүп келмек болуп, Шахзада экөө жөнөп калды. Жанболот менен Темирболот кошо ээрчип алды, Гүкү жаш болгону менен өтө салмактуу, көп сүйлөбөйт, обу жок эркелебейт, бир мүнөздүү, аны Шахзада ээрчитип алмак болду эле болбой койду. Эмилдин үйү ээн калган, Оморбай келе элек экен. Эки жагын карап коюп кайра жолго чыгышты. Андан кайра усталарынан кабар алганы барышты, келсе баары бүтүп, үстүн жаба турганы калган экен, ошол эле күнү шиферге заказ берип, керектүүлөрүн дайындап түшүрдү да үйгө келишти.

Сейде канчалаган түйшүктөрдү тартып, жалгыз уулунун өмүрүн, денсоолугун тилеп жүрүп жашоонун маңызын анча билбеген экен, эми көңүлү тынып, оюна келбегендин баары орундалып, колу ишке тийбей, картая баштагандын белгиси болуп чачтарынын агарып кеткенин жүзүндөгү билинер-билинбес бырыштарды карап күзгүдө көпкө отурду: "Ээ жараткан, ушунуңа шүгүр, уулумдун дени сак болуп эле келиним экөөнүн кармашкан колдору жазылбай, түбөлүк бирге өмүр сүрүп, убай-чубай уул-кыздарды көрүп, бактысы арта берсе экен", деп ойлуу мелтиреп турган калыбында эсине Кубатбий түштү. Анын жазы маңдайы, тармалынан келген көгала чачы, өзүнө жарашыктуу муруту көз алдына келгенде өзүнчө жылмайып алды: "Бектурсун өлгөнүнө жыйырма жыл болуптур, кайран өмүр өттү го ээ көзгө илээшпей. Аттиң, тирүү болуп уулунун бойго жеткенин, үйлөнгөнүн көрсө сонун болбойт беле. "Арбак билет" деген чын болсо билип аттың бекен... Кудайым тиги дүйнөңдү берсин, байкушум" деп бир азга өткөнүн эстеп алып ордунан турду: "Бала болуп баратамбы, кечке кылаар ишим жок, мен да эриккенимден күзгүгө көрүнчү болдум, тобо. Күнүгө күзгү эмес жоолугумду эптеп салынып, бир жолу зорго бет чайкоочу эмес белем. Ушуну кут кыла гөр, жараткан!" деп эшикке чыгып, эрксиз эле паркты көздөй басканын сезбей калды.

Мурдагыдан толуп, келбети келишип өңүнө чыгып калган бул аялды көргөн адам кырктарга жаңы эле чыккан келин деп ойлоор эле. Элүүнүн астанасын аттап калганы менен сулуу аял. Ойлуу келатып балдардын ызы-чуусун карап ырахаттанып жай басып баратканда:

- Саламатсыңарбы? - деген үн аны тык токтотту.

- Аа-а, жакшысыңарбы? - деди Сейде ага карай жооп ордуна учурашып.

- Кандай акыбал, сейилге чыктыңарбы? - Кубатбий ал абалын сурап туруп калды.

- Жакшы, кудайга шүгүр, өзүңөр кандай?

- Биз да жүрөбүз, картайганда эрмектешээр эч ким жок, үйдүн ичи үп, анан жаратылыштын таза абасынан дем алганы чыгам.

Экөө катар басып отургучка жетип келишти.

- Канча бала бар, Сейде?

- Бир уулум бар.

- Жакшы экен, жок дегенден көрө уулуң бар экен, ырыстуу аял экенсиң.

- Ошондой эле болсо экен, жалгыз наристемдин өмүрү узун болсо эле болду.

- Балдардын өмүрүн тилеп жүрүп ата-эне өтүп кетет турбайбы..

- Пендени ошондой кылып жараткан тура, сизде канча бала?

- Эки уул, бир кызым бар, өз өзүнчө турушат, небере-чөбүрөлөр чоңойгон, - Кубатбий ойлонуп туруп, - бир гана жашым өткөндө кобурашып отуруп чай ичишкенге, ооруп калсаң кашыңда ысылата чай-тамагын сунуп көңүлүңдү көтөргөнгө бир адам керек экен, картайганда жалгызсырадым..

- Эми бала-чака чоңойгондо ойлонбой эле тагдырдын жазганына моюн сунбасак болбойт го? - Сейде аны көз кыйыгынан карады.

- Оой Сейде, ошентейин дейсиң го, бирок канчалык картайсаң да жүрөк баш ийбейт тура, - Кубатбий Сейдеге жакындап жылмая карады, - уксаң күлкүң келээр, сени көргөндөн бери менден таптакыр уйку качты.

- Койчу, мындай сөз бизге жарашпайт го? - наздуу күлүмсүрөп койду Сейде.

- Эмнеге, али жүрөк жалынын жогото элек да, - Кубатбий аста келип Сейденин колун кармады, - денеден жан чыгып кетмейинче жүрөк өзгөрбөйт экен да.

- Сиз абдан эле сөзмөр, дагы тамашакөй экенсиз.

- Жүрөк жаш да, - Кубатбий каткырып койду эле Сейде кызара кадимки жаш кезиндегидей жүрөгү дүкүлдөй муундары калчылдап кетти, - чынымды айтсам, сени сүйүп калдым.

- Ха-ха-ха, сүйүп калдым дейсизби?!

Сейде ойго келбегендей каткырып атканда Кубатбий аны суктана карап турду: "Ушундай сулуулук болот экен ээ, улгайганына карабай чырайы чыгып турган аялдын жанында бирге болсом, өлөөрүмдө ырахат алып кумарга батсам арманым болбос эле го?" деп телмирип отурганда күлкүсүн токтоткон Сейде:

- Ушу жашыбызда бизге сүйүү келди дейли, ошонун ырахатына бөлөнүүгө болобу? - деди аны карай.

- Эмнеге болбосун, жаш кездеги өмүрдүн кызыгын сезбей, оргу-баргы өткөн күндөрдүн эсесин чыгарат. Бала кезде бакыт деген эмне, жашоонун кызыгы эмнеде экенин билбеген убакка караганда азыр биздин сүйүү ширин, татыктуу да, кадырлуу да болот. Баса, уулуң үйлөндүбү?

- Ооба..

- Неберең бардыр?

- Жок, жаңы гана үйлөнүштү, - деди Сейде көңүлсүз, кыска-кыска гана жооп берип.

- Жакшы-ы. Баары болот, небере да көрөсүң, алар менен чер жазып бактылуу да болосуң, бирок өмүрдүн бөскө жери аны менен толбойт. Адамдын ички сезими, эңсөөсү толмойун бир нерсе жетишпегендей болуп тура берет.

- Аз калган өмүрүмдө башка эңсөөнү, калоону эмне кылам? Кудайга миң мертебе ыраазымын, ой-тилегим орундалып өзүмө жаккан келиндүү болдум, келиним эмес кызым сымал.

- Болсун-болсун, курдаш. Аял болсоң да курдаш деп койойун, жаркылдап күлүп отурчу. Сенин кабагың ачык болуп жылмайганың өзүнчө эле керемет экен.

- То-обо, абдан айлакер адам экенсиз, - Сейде аргасыз жылмая караганда ал өзүн суктана карап турган эле, жүрөгү зырп этип, ток денесине кан аркылуу жүрүп кеткендей болду, - жаш жигит эмесиз да эми?

- Жаш болбосом да жүрөгүм жаш, сени көргөндөн бери ээленген жүрөгүм алып учуп тынч алалбай жатат.

- Сиз "сүйүп калдым" деп сөзүңүздү кооздобой эле, "аял издеп жүрөм, үйлөнгөнгө бой аял керек" дебейсизби? - Сейде анын көздөрүнө тике карады.

- Ошондой десе да болот, бирок чынында эле жактырып калдым, Сейде.

- Убара болбоңуз акежан, сиздин жаш жүрөгүңүз ээленип атса менин жүрөгүмдүн жалыны эбак өчүп музга айланган. Сезим деген жомокко айланып абага учуп көзгө илээшпей алыс качкан.

- Кой антпе, чырагым, - Кубатбий ага улам жакындай отуруп колдорун сылагылай, - берекем, жок дегенде жолугушуп туралы, - деди акырын шыбырай.

- Болбойт, балам эмне дейт? Улгайганда эр издегеним кудайга да жакпас.

Сейде аны сүйлөтө койбоду, бирок аялдык назы, жылуулугу менен Кубатбийди арбап алгандай сезди. Сезген менен моюн бербеди, уят-намысты туу тутуп: "Ушул жашымда эрге тийгеним болбос, баягы Эмил тамашалап уруксат бергенде бир жөн эле, эми келиним эмне деп ойлойт? Ушул ырысыма каниет кылып эле тобо деп жашай берейин" деп ойлонуп ордунан турду.

- Ой, сен кайда? - Кубатбий да тура калды, - кетесиңби?

- Ооба, кетейин, балдар келип калса "кайда жүрдү?" деп ойлобойбу?

- Отура турсаң болмок, жакшылап сүйлөшсөк болот эле, - анын жанынан чыгаргысы келбей Кубатбий узата басты, - көрүшкөнчө, Сейде. Келип турчу эми, күндө ушул маалда мен биерде болом.

- Убактым болсо, жакшы калыңыз.

Сейде узап кетип баратты. Чиркин өмүр, "келээриңде бул дүйнөгө агарып аткан таңдайсың, кетээриңде дүйнөдөн батып бараткан күндөйсүң" дегендери ырас белем, улам жаш өткөн сайын эртеңиң сырдуу, кызыктуу сезилип, бүгүн жашоодон тажап турсаң да, эртеңки күндөн үмүттөнүп жашоого эрксиз багынып бересиң. "Канча таңды жалгыз жаздыкты кучактап, түндү терметип уйкусуз өткөрбөдүм, кагылайыным, жалгызым атакемди өгөй атанын түрткүсүндө калтырбайын деп, канаттууга кактырбай, тумшуктууга чектирбей багып чоңойттум, эмгегим кайтып минтип колумду сууга салдырбай белен аштын ээси кылып, керилтип төргө отургузуп багып отурат, ушул бактысын кут кыла көр, кудай" деп өз ою менен алек болуп атып кантип үйүнө келгенин сезбей калды. Дарбазадан кире бергенде короонун эшигиндеги кооз гүлдөрдү көрүп көңүлү сергип ырахаттана кетти, ал азыр жаш секелек кыздай толкундана гүлдөргө колун тийгизе эңкейе калып гүлдү жыттап, көпкө көздөрүн жума туруп калды: "дүйнөдө өкүнбөгөн пенде барбы, өкүнүч-арманы жок жашайбы деги бул жарыкчылыкта? Жо-ок, андай болбосо керек ээ, бири кем дүйнө деген тура…" деп өйдө боло берип Жамалдын өзүн көздөй басып келатканын көрүп өзүнүн кыялданганын туюп койгондой уялып кетти.

Жамал Сейдеден эки-үч жашка улуураак эле:

- Сейде, сага эмне болгон? Жүзүң албырып, тим эле укмуш болуп калыпсың да?

- Койсоңузчу, - Сейде ого бетер уялып алды.

- Койбой эле, сен бирөөгө жолуккансың го? - Жамал тамашалап күлүп калды.

- Жо-ок, кайдан дейсиз, эми мага ким коюптур?

- Ээ сиңдим, ургаачыга эмне гана жетпейт! Көңүлүң тынч, кардың ток, киймиң бүтүн болсо да… - деп келатканда Сейде аны сүйлөтпөй колун көтөрө күлүп ийди:

- Эже, эжекебай, айтпачы эчтеке! Жүрү үйгө кирели, мени жөн эле жаш кыздай көрүп тамашага саласыз да. Кобурашып отуруп чай ичеличи, кардым ачты.

Экөө ээрчише үйгө кирип столго отуруп, Жамал эбак даярдап койгон тамагын алып келди. Бир азга үнсүз отуруп тамактанышты да, дасторконду жыйып кеткенден кийин Сейде телевизор тиктеп калды. Көптөн кийин өз ишин бүтүрүп келип, Жамал сөз баштады:

- Сейде, эгер жакшы адам чыкса турмушка чыгып алсаңчы?

- Эмне? - Сейде чоочуй карады.

- Ырас айтам, сен азыр жашсың, көп нерсени каалап, эңсеген курактасың. Уулуң менен келиниң өз оокатын жасай берет. Эмил жакшы жигит, Шахзада тандап жүрүп таап алган экен, ал дагы жакшы кыз. Эмилге да канат, бутак болчу адам керек. Эмил эстүү, каршы болбойт.

- Кантип эже, эми күйөөгө чыкканым болбойт го?

- Болот, эмнеге болбосун? Андан көрө ылайыктуу болсо баш тартпа, өз убактыңды кетирбе!

- Билбейм-билбейм, эже, кантип эми күйөөгө тийем, - Сейде ойлуу телмирип отуруп калды.

Жамал ар кайсыны сүйлөп акыл насаат айтып отурду. Сейденин кулагына эч нерсе кирбеди, көз алдынан күйөөсүнүн кумарлуу кучагын сагынып, жалгыз ары оонап, бери оонап, үшкүрүп коюп, көзүнүн жашы жаздык суулаган күндөр эсине келди: "Мейли, ошентсе да жалгызымдын келечегин ойлойун, аман болуп толгон аягы бөксөрбөй, кабагы бүркөлбөй, дүнүйөсү түгөл болуп, бөөдө кырсыктан сырткары болсо, ушуга ыраазымын" деп ойлоп, өзүн-өзү сооротту. Жамал анын зыңгырай ойго чөмүлүп кеткенин көрүп тим койду да, өзү ордуна барып жатып алды.

Сейде креслодо отурган бойдон көзү илинип кеткен экен, ойгонсо таң агарып калыптыр. Бут сунуп төшөккө жатпаганга бүткөн бою оорлошуп калган экен, туруп жуунуп келди. Анан базар жакка барып келейин деди оюнда. Шаарга келгени эки жакты көрө элек, машина менен барып жүргөнгө шаарды анча билбейт эле, кызыгуусу артып: "Бүгүн Эмилдер келээр, алар келгенче кыдырып келе калайын" деген ойдо чайын ичип алгандан кийин жолго чыкты. Маршрутка менен базарга да келди. Эл агылып, кайда бараары белгисиз аркы-терки басып жүрүшөт. Ар-ар жерде отурган кайырчыларды көрүп боору ооруп, чөнтөгүндөгү үч сомун кармата берди. Андан бери келатса балалуу келин, комуз чертип ырдап жаткан азиз адамдарды көрүп ого бетер жүрөгү ооруду: "Каап, базарга жумушум болбогондон кийин эмнеге келдим экен?" деп ойлоп кетип атып, бирөө менен сүйлөшүп турган Гүлсараны көрүп аны көздөй басып барды:

- Гүкү, кандай айланайын? - дегенде Гүлсара чок баскандай секирип кетти, - Апей, эмне чоочуп кеттиң?

- Ии-ий эже, сиз белеңиз? Кайдан жүрөсүз?

Гүлсара Сейде менен өбүшө учурашты.

- Ботом, аябай чоочудуң да, ушул жерде соода кылып атасыңбы?

- Жо-ок, эже, бул классташым. Учурашып туруп калдым эле. Өзүңүз кандайсыз, денсоолугуңуз кандай?

Гүлсара шыпылдап сурамжылап атты.

- Жакшы. Биерге көчүп келгенбиз, баары жакшы, - Сейде эриккенинен базарга келгенин айтты. - Биздин үйгө келип кирип алгыла дебедим беле, Эмил эми аякка барбайт го, үйдү карап отура бересиңер да?

- Мм.. Мен аякка бара элекмин. Оморбай балдарды кантип карап атат, билбейм, - Гүлсара эжесине уурусу кармалгандай мукактанып кетти. - Ал үйүңөр бош калдыбы?

- Анан эмне, Эмил менен Шахзада кайда болсо, ошол жакта болом да, жалгыз калмак белем? Алар бияктан мейманкана сатып алышкан. Ага бир күнү алпарып келебиз дешти эле. Өзүң кайда иштеп жатасың?

- Жумуш жок, эже. Эмне кылаарымды билбей классташыма кеңешип тургам.

- Аа-а кокуй ай, тынч эле Шахзада менен иштеше берсең айына он миң сомдон алып турбайт белең. Эми минтип жүрө бербей айылга бар да, үйгө кир, аны сенден эч ким талашпайт. Үйдүн жанына эле дүкөн ачып алсаң балдарыңды сонун багасың. Минтип жүрбө, кагылайын.

- Макул эже, сөзсүз ошентем, ансыз да балдарымды аябай сагындым, эмне болуп жатышат болду экен? - Гүлсара ыйлап алды. - Оморбай мени ойноп жүрөт деп атат ко?

- Ой ал ошентип ойлосун де, эркек аялын сагынбай койобу? Андан көрө ата-энең сарсанаа болуп куурады го? Кой, биерде жүрө бербей айылга кет!

- Кетем эже, кетпесем болбойт. Жол кирем да жок, эптеп кетээрмин.

Калп эле эжесинин ак көңүлдүгүн билип туруп ошентти.

- Ээ кокуй, бир тыйының жок, шаарда кантип жүрөсүң? - Сейде кабатырлана сиңдисине карады. - Чоң шаарда тыйын-тыпырың жок кыйын болгон тура?

- Күнүнө бираз иштейм. Келиниңиз жалгандан менден көрбөсө ушинтип качып жүрөт белем? Мен эчтекесин алган эмесмин, сиз Эмил экөөңүз туура түшүнбөй калдыңыздар..

- Кантип, балам? Шахзада жалгандан жалаа жапчулардан эмес эле… - Сейде ага ишенип-ишенбей, ою алда кайда алып кетти.

Гүлсара Шахзаданы эжесине жамандап кирди:

- Келиниңиз силерди, Эмил бөлөмдүн туугандарын жолоткусу келбегени үчүн ошентти да, болбосо таза иштеп, соодасын жүргүзүп, бир айдын ичинде ага бергенимдин суммасы жүз миңден ашты. Жума сайын элүү, алтымыш миңден берип атсам да ыраазы болгон жок.

- Кой Гүкү, садага кетейин десе, ал андай эмес. Биздин кайсы толгон туугандарыбыз бар дейсиң. Атаң менен Айшадан бөлөк жакын тууганыбыз жок. Бектурсун жалгыз бала эле, мындайраак туугандары каттабайт деле.

- Ошентсе деле Шахзада аябай митаам тура. Байлыгына чиренип өзүн өзү көтөрө берет тура, - дегенде Сейде жээнин андан ары уккусу келбей:

- Кой, мен барайын. Жөн эле зериккенимен базар аралап көргүм келип баса бергем, - деп Гүлсарадан алыстамак болду.

- Эже, менин кетээрге акчам жок, эптеп бираз акча берип турбасаңыз кантип кетем? Кыйналып кеттим, - деп ыйламсырай туруп калды.

Сейде бираз ойлонуп туруп, бир эсе унчукпай басып кеткиси да келди. Келинин жамандаганга көңүлү кирдеп, бирок биртууганынын кадырын ойлоп, Канчайым укса да капа болоруна көзү жетип, ойлуу туруп калды: "Бул ата-энесин тартпай кимге окшоп калган? Алар жоош, момун эмелер. Бардар үйбүлөдө өскөн эме тогонок болуп чоңойбой, сук болуп калганын кара, жарыбагыр" деп ойлоп, сиңдисине:

- Эртең ушу маалда мени так ушул жерден күт. Бүгүн Эмилдер келет, мен алардан сурайм да, алып келип берем, - деп, шарт бурулуп басып кетти.

"Ушундайыңызды билем, эжеке. Боорукерсиз. Келиниңизди жаман көрүп калсаңыз, ортоңордо жарака кетет. Анан бай келиниңиздин силерди кандай кылганын көрөм. Ал турган анын бизнесине тоскоол болчу бир нерсени сөзсүз ойлоп табышып керек. Сени сызга эле отургузбасамбы!" деп, Гүлсара арыта турган товарын көздөй басып кытмыр жылмайып алды.

Сейде келсе Эмилдер келип калыптыр.

- Апа, кайда жүрөсүз, сизди адашып кеттиби дедим эле, - деп Эмил апасынын эки бетинен өөп калганда Шахзада келип бир жагынан колтуктай калып өпкүлөп кирди:

- Апаке, сагынып кеттим сизди, кайда бардыңыз?

- Жөн эле, эки жакты көрөйүн деп эле басып кеттим эле. Үйдө отуруп зеригип кеттим, кагылайындар, - деп экөөнө бактылуу жылмайып өпкүлөп атты. Эне-бала кубанычтуу учурашып, анан айылдагы жаңылыктардан сүйлөшүп, алып келгендерин жайып атты. Бактысына ыраазы болгон Сейде чечекейи чеч болуп, уул-келинине сүйүнүп отурду. Шахзада өзүнчө ойго чөмүлүп кетти: "Апама деле кыйын. Өзүбүздү ойлоп, аны ойлобогонубуз туура эмес. Бекер кылыпмын, колуна тыйын-тыпыр бербей койгон турбайымбы" деп, Эмилге карап сөз баштады:

- Эмил, биз апамды туура түшүнүшүбүз керек, апамдын колуна беш-он сом беришибиз керек.

- Эмнеге? Ага акчанын эмне кереги бар? Баары үйдө турбайбы!

- Жаңыласың, Эмил, апамдын да теңтушу бар, курбу-курдашына жолугат. Сени багам деп элчилеп ойноп-күлбөптүр. Жалгыз сени өстүрөм деп мээнет тартып, өзү жөнүндө ойлобоптур. Эртең экөөбүз дагы кетебиз, кызмат деген кызмат. Апам бизге теңтуш болмок беле? - деп Шахзада Эмилге жылмая карап туруп, капчыгынан беш миң сом алып чыгып Эмилге карматты, - Муну апама берчи, керегине жаратсын.

- Шакы, апам албай койсо кантем?

- Алат, албаса мага айт, өзүм берем.

Бирок асмандан тилегени жерден чыккандай эле болду Сейдеге, адеп Эмил ага акча сунганда ал чоочуп:

- Уулум, мынча акчаны мен эмне кылам, ансыз да ичип жеп бекерчи болуп, төрүңөрдө отурганым артык баштык болбойбу деп кыйналып жүрөм, - дегенде Эмил:

- Апке, бактылуусуңбу, ушуну айтчы? - деди жылмая.

- Айтпа уулум, бактылуу болгондо да кандай дейсиң, териме батпай сүйүнгөнүмдөн кудайга миң ирээт жалынып отурбайынбы?

- Мен дагы бактылуумун апа, бирок экинчи жолу артык башмын деп айтпай жүрүңүз, Шакы укса таарынат, мен турган жерде эч качан сиз артык баш эмесиз, - Эмил апасын кучактап эркелей кетти, - сизди бактылуу кылсам арманым жок, апа!

- Садагаң кетейин атам, мен жөн эле оозума киргенин айта койдум, кудай кут кылсын, эми балаңарды көрсөм, неберемди жыттап эркелетсем болду эле….

- Жүрү апа, тамактаналы, бизди күтүп атышат, - деп Эмил колтуктай ички бөлмөдөн чыкты.

Чогуу отуруп тамактанышып болгондон кийин Сейде өз бөлмөсүнө кирип чечинип, түйгөн чачын жазып алып тарап күзгүгө дагы келди, узун чачы соорусунан ылдый түшүп ого бетер толуп денесине жарашып өзүнө өзү суктанып алды: "Али жаш экемин, уулумдун балдарын багып бергенге жарайм, денсоолугум болсо көөп жардамым тийет экен", деп ойлоп керилип алды.

Ушул кезде негедир денеси чымырап, өзүнчө бир кызыктай абалга туш болду, өз денесин өзү аста сыйпалап келип, бүткөн бою чымырап кетти, анан эсине келе калып шашыла төшөгүнө жетип жата калды: "Эх кудай аа-ай, эмне болуп турам? Балдар көрүп калса эмне дейт, жинди болдумбу капырай" деп кере дем алып алды да жатып калды. Көзүн жумуп уктоого аракет кылды.

Эмилди Шахзада мейманканага жөнөттү, өзү башка иштери менен алектенип бизнесинин түшүмү өсүшүнө кубанып, ар ай сайын мейманкана менен дүкөндөрүнөн миллиондогон акчалар долларга айланып жатканына ичинен кудайга шүгүрчүлүк тилеп, фирма ачмай болду. Ага ылайыктап жай сатып алганы жүгүрүп жүрдү.

Эмил мейманканадан түшкөн кирешени эстеп, Кайсарбайды жумушунан кетирип ордуна башканы алмак болду. Ойлонуп отуруп Оморбайдын так, таза иштээрин, Гүлсарадай кылып көтөрө качпастыгын билип Шахзадага кеңешмек болду. Ал Эмилдин айтканынан чыкмак эмес, аны өзү да түшүнөт, Кайсарбай түшкөн кирешесин азайтып айына алган маянасына топук кылбай өзү кол салып ийгенине жини келип, кечинде келсе Шахзадалар аны күтүп жатыптыр.

- Эмне мынча кечиктиң, тынччылыкпы деги? - Шахзада озуна сурады.

- Баары жакшы, күндөн күнгө кардарлар көбөйгөндөн көбөйүп атыптыр, орун да калбай калат экен. Кээлери күн мурунтан кезек алып коюп, бир жума, бир айлап иштери бүткөнчө турушат экен. Алдын ала төлөгөндөрүнүн акысын жеп коюп, күнүгө келип кеткендеринин гана акчасын чогултуп бизге берет тура. Кафе болсо ойдогудай иштеп анын кирешесин дагы жакшы, - деп Эмил апасы менен Шахзаданы карады.

- Ошондой болсун балдарым, ылайым ишиңер илгерилей берсин, - Сейде алакан жая бата кылып койду.

- Эмне кылсак дейсиң, анда директорду алмаштырсак кандай болот? Өз кишилерибизден болсо жакшы болот эле? - Шахзада Эмилден жооп күтүп калды.

- Шакы, - Эмил дагы аны ушинтип атап калган, - эгер сен ылайык көрсөң бул ишке Оморбайды албайлыбы? Ал абдан так, таза иштейт, Гүлсарадай эмес, өзүң билесиң алар төрт баласын багуудан кыйналып калышты, биз жардам бербесек болбойт, - деди Эмил.

- Сен муну жакшылап ойлондуңбу, Эмил? - Шахзада аны таңгала карап калды.

- Жакшылап ойлондум, бизге жардам берип чыпчыргасын коротпой иштеп берчү адамдардын бири ошол!

- Балам… - Сейде бирдеме демек болгондо Эмил аны токтотту.

- Апа, Оморбай абдан жакшы жигит, сиңдиң бир аз кыйналганын көтөрө албай азгырылып кетти, буларга дагы бир мүмкүнчүлүк беришибиз керек:

- Болуптур Эмил, сен айткандай болсун, сен өзүң күндө барып келген адамдарды текшерип турасың, ошондо гана биздин пайда өсөт, болбосо адам дегениң лаписин тыйбаса бизди өнүктүрө койбойт, - Шахзада да ойлуу өз оюндагысын айтты.

Баарын ойдогудай чечип бүтүп анан Сейде өз бөлмөсүнө кирип кеткенде Эмил Шахзаданы эркелетип:

- Жаным, жакын жүрсөк дагы алыстап кеткендей болуп сагынып кетем, "акча-а" дей бербей эс алчы. Билесиңби, сен азыр экөөсүң, ичиңдеги балага дагы тынчтык керек, эс алуу шарт, - деп көтөрүп алып спальныйга алып барды, - жаркыным менин, сенин жүрөгүң алп жүрөк, кечиримдүүсүң, ак көңүлсүң, пейилиң кең, чалкыган көлдөй терең, назик гүлдөй жансың, сени тагдырыма кошуп койгон кудайга шүгүр.

- Көп эле мактай бербе-е, мен сени өзүм издеп жүрүп таап алганмын, кудайдан сурап алганмын, - Шахзада көздөрүн жумуп назданып атты, - мен сенин жаныңда турганым үчүн бактылуумун.

- Менин көгүчкөнүм, ак куум, биз бактылуубуз, балдарыбыз акылдуу, сулуу болушат.

- Адегенде уул болушун каалайм, ал сага окшош болот, кыздарым мага, туурабы?

- Жо-ок, кызым мага окшош болот, а балабыз сага.

- Эркек бала атасына окшош болуш керек, а кыз энесине!

Экөө талашып-тартышып жатып анан бир топто укташты.

Сейде убадалашкан жерге жетсе Гүлсара күтүп турган экен, жетип эле өзүнүн кубанычтуу кабарын айтмакка четке чакырды.

- Гүкү, сен тезинен балдарыңа, үйүңө бар. Эмил менен Шахзада Оморбайды биердеги мейманканага директор кылмай болду, баарын кечирди, эми жакшылап иштегиле, - Сейде сиңдисине аста түшүндүрүп, эки миң сом берди, - жолуңа, балдарыңа бирдеме алганыңа жетет, эртерээк бар. Бүгүн-эртең Эмил барып калат.

- Ыраазымын эжекебай, мен барып үйдө болоюн, - Гүлсара коштошо ылдамдай басып кетти.

Гүлсара өз оюнда Оморбайды иштетпөөгө аракет кылмак болуп атты: "Мен бүтүп Оморбай калыптырбы? Ошончо байлыгы туруп анча-мынчага көңүл бурбай койсо болот эле го, өлүгүңдү көрөйүн мерез. Дүйнөдөгү байлыгы бар жалгыз адамдай сезет өзүн, мен сага көрсөтөм, мейманканаңды өрттөп тынбасамбы" деп үйүн көздөй кетти.

Ал келгенде чоңураак эки баласы ойноп отурган, Оморбай жумушта болчу. Ал аялынын келишинен үмүт үзүп, балдарын таза эмгеги менен багып чоңойтууга белсенип иштеп аткан. Гүлсараны көрүп эки баласы жүгүрүп келип кучактап калды:

- Апа!

- Апам келди! - деп ыйлап турушту.

- Садагаларым, оорубай жакшы жүрөсүңөрбү, Каныбек, Алинам, Жаныбек кайда?

- Алар тайтамдыкында, атам иште.

- Атамдарга барып атасыңарбы?

- Ооба, атам дайыма ээрчитип барып турат.

Гүлсара чымчыктын балапандарындай чырылдаган балдарына алып келгендерин берип, кийимдерин кийгизип өзүнчө ыраазы боло көңүлү жайлана күйөөсүн күтүп калды. Кеч күүгүмдө Оморбай карала-торала болуп жумуштан чарчап келди. Кирип келатып босогодогу аялдын бут кийимин көрүп делдейе туруп калды: "Ал келдиби, келсе эмне болуп жүрдү экен? Арадан үч-төрт ай өткөнчө кабарсыз жүрүп, эми мага тазамын деп келдиби? Же иштеп жүрдү бекен? Ырас эле балдарым турбайбы, кантсе да балдар үчүн жашашым керек" деп өзүн кармай дабыш бере жөтөлүп кирип келди.

- Ата-а, апам келди!

- Апам келди! - деп эки бала атасына жетип эки жагына жармашты.

Балдардын кубанычтуу жүзүн көрүп, үстү-баштарынын жаңырганын дароо байкап анан үн-сөзсүз өзүн карап турган Гүлсарага көз жиберди:

- Кандай Омош, жакшы жүрөсүңбү? - Гүлсара үнүн акырын чыгарып ага жакындады, - сен мага таарынбачы. Жеңил аял экемин, үйдү алдырып ийгенге ызаланып өзүм да эмне иш кылганымды билбей калдым. Силерден алыстап жаман абалда калып, балдарымды сагындым..

- Мейли, акыры келипсиң го, балдар үчүн келгениң көрүнүп турат, - Оморбай жер карай төргө отурду, - акылыңа келгендирсиң…

- Ооба, бар-жокко даяр болууга үйрөндүм.

- Атамдар сени карыздан кутултуп койгон, алда качан эле баса берсең болмок.

- Эмне, атамдар дагы уктубу? - Гүлсара күйөөсүн үрпөйө карады.

- Укпай койчу беле, бир ай иштебей товарынын түгөнгөнүнө карабай акчаларын алып кетип калсаң, Шахзада сага бербей эле сен катып алган турбайсыңбы. Атамдар абдан уялды сен үчүн, сенин жыйырма миңди алып кеткениңди, Шахзада берди дегениңди аларга айтпадым, укса капа болушмак.

- Жакшы кылыпсың.

Гүлсара башын жерге салып көпкө отурду да, алып келгендерин дасторконго коюп чай кайнатып келди. Ортодо жымжырттык өкүм сүрүп, балдары гана кужулдашып оюнчуктары менен ойноп жатты.

- Ишиң кандай болду, жыйырма миң жакшы эле тапкандыр? - деди Оморбай көптөн кийин.

- Ооба, иштедим жакшы эле, бирок акчага акча кошуш кыйын экен, эптеп жашап жүрүп силерди эми чакыртайын деп ойлоп жатканда эжеме жолугуп бир кабар угуп жетип келдим, - Гүлсара күйөөсүн суроолуу, ишенкиребей карап турду, кээде ал өз билгенин койо берчү эмес..

- Эмне кабар экен?

- Эмил менен Шахзада сени Бишкектеги мейманканасына директор кылганы жатыптыр, ошентип бизге жардам бермек болуптур.

- Жакшы кабар экен, анда алар сенин кылыгыңды бир тууганчылык кылып кечиришкен тура?!

- Эмне дейсиң, менин кылганым эмне аларга кыйынчылык туудурдубу? Жанагы мисирейген неме байлыгына чиренип Эмилдин жооштугунан башын айлантып алган да, он беш миңден өлүп калат беле? - Гүлсара жини келе сүйлөдү.

- Болду, сен дагы ичиңдин тардыгын көрсөткүң келсе мен алардан баш тартам, сен дагы эле уят кыласың!

- Ансыз да мен сенин аерге иштешиңди каалабайм, ошон үчүн келдим. Эгер алар сунушун айтса сен макул болбошуң керек. Сен жакшы да, мен жаман бекемин?

- Сен жаман аялсың, жөн иштей берсең он миң да өлтүрмөк эмес. Азыр мен үч миң сомго иштеп жатам билсең, ошого да жашап жатабыз, - Оморбай аялына ачуулу үн катты, - сен бирөөнүн бактысын көрө албайсың, ичиң тар!

- Ооба ошондоймун, кааласаң жакшы аял алып ал!

- Сенин пейилиң оңолбосо ошондой кылууга туура келет. Адамдын көзү тойбосо өзү да тойбойт.

Экөө көпкө чейин чырылдашып урушуп-талашып жатып, анан кайра табышты. Оморбай Гүлсаранын айтканына көнбөй Эмилдер келсе макул болуп ишке киришмек болуп чечишти. Гүлсара аргасыз макул болду. Алар макулдашып бүткөндөн кийин балдарын чогуу шаарга алып кетмек болуп даярданып атышты.

Умсунай бул кезде орунтуктуу иш таап, сиңдиси экөө жашап жаткан. Кемелбайдын камалганына эки жыл болсо да ага эч кимиси барган жок, түрмөдө жатып ал өзүнүн кылыктарынын жазасын тартып атканын сезди, адам баласы өмүрүндө кылган күнөөсү үчүн жазаларын ички туюму менен туйду. Ал күнөөсүнөн арылыш үчүн даарат алып намазга жыгылганга үйрөндү. Беш убак намаз окуп, кудайдан кечирим сурап жалынып жатты.

Аялдар зонасында жаткан Жамийла ыйлап-ыйлап, акыры тагдырына көнүп берген. Бирок ал өзүн өзү коргогонун, мурда соттолбогонун эске алып үч жылга чейин кайра-кайра арыз жазып бошотулушун суранып кат жазган бирөө бар экенин билсе да, анын ким экенин аныгына жете албады. Ал Жеңиш болчу. Ал Жамийланын соттолгонун угуп атайын аны бошотуш үчүн артынан түштү. Окуп да, иштеп да жатып тапкан акчасынын баарын Жамийланы бошотууга жумшап жатты: "Анын убалына мен калдым. Эгер мен тийбесем Сулайман ага тийишмек эмес, ага жини келип ал аны өлтүрүп салган тура, демек мен күнөөлүмүн" деп ойлонуп, адамдык абийири Жеңишке тынчтык бербей жатты. Үчүнчү курста окуп жатканда ата-энеси аны үйлөн десе да болбой, Жамийланы бошотууга болгон аракетин токтотподу. Бирок ал өз оюнда Сулайманды өлтүрдү деп ойлоп жүргөн. Сабактан чыгып прокуратурага кетип атып алдынан чыга калган Сулайманды көрүп селдейе катып калды. Сулайман тайсалдай өтүп кетээрде Жеңиш эсине келип, тигини колунан кармай салды:

- Сиз кайдан, тиги дүйнөдөн келдиңизби? - кекээрлей сурады бет маңдайына тура калып.

- Ой Жеңиш, сага эмне болду? Мен тирүү элемин, - Сулайман Жеңиштин өңү өзгөрүп боппоз болуп кеткенинен коркуп кетти.

- Сен өлбөсөң анан Жамийла эмнеге соттолду?

- Ал Саматты өлтүргөн, мени эмес…

- Анда сенин да катышың бар, бейкүнөө кызды каматып коюп сен биякта ээн эркин жүрөсүңбү? Азыр мени менен прокуратурага барасың, болгонун болгондой жазып бересиң!

Жеңиш анын колунан бекем кармап алып жакын жердеги шаардык прокуратурага жетелегенде Сулайман коркуп жалдырай карады, ансыз дагы издөөдө жүргөн неме жүрөгү түшүп калды.

- Жеңиш, бул тамашаңбы же чыныңбы, менин кандай тиешем бар?

- Эң сонун тиешең бар, көргөнүңдү жазып берип, анан кете бер, эгер күнөөң болбосо кете бересиң.

- Жок-жок, барбай эле койойунчу, - Сулайман өтүп жаткан элден уяла Жеңиштин колунан бошонууга аракет кылып жатты, - мени койо бер Жеңиш, менин ал ишке эч кандай тиешем жок!

- Тиешең бар!

Жеңиш аны сүйрөгөн бойдон прокуратурага кирип келди. Сулайман алаңдай эки жагын карап туруп калды. Жеңиш ошол жерден анын качып кеткени тууралу билди, ал чындыкты айтып отурду. Алдына койгон кагазга аргасыз Саматты атайын Жамийланы көндүрүп берүүгө алып келгенин, ал үчүн андан акча да алганын жазып берди. Жеңиш буларды билгенден кийин жини келгенинен Сулайманды эки-үч жолу чаап, тээп алганга жетишти..

Ошентип кайрадан сот болуп, Жамийла үч жыл отургандан кийин бошотулуп, аны Жеңиш өзү тосуп турду. Жамийла өзүн куткарган адамдын ким экенин билүүгө ашыкты: "Мен үчүн ким кам көрүп жүгүрдү экен, кандай адам боор ооруду, менин аргасыз ошого барганымды чындыкты айттырбай камап сотко ашырганда бир адам кийлигишкен жок эле го?" деп түрмөдөн чыгып келатканда тигиндейрээкте Жеңиштин турганын көрдү. Көрүп артка чегине берди, аны көргүсү келбеди, жандүйнөсү үшүгөн жалбырактай дирилдеп кайра кеңсеге кирип:

- Мени куткарган ким? - деп көзүнө жаш толо сурады.

- Кызым, анын сага эмне кереги бар? Эми кайрадан бул жерге келбей турган бол, эч нерсе сурабай, артыңды карабай жолуңа түш! - деди ага түрмөнүн начальниги, улгайган адам.

- Жо-ок, мен билишим керек. Эгер сыртта турган жигит болсо мен эч жакка кетпейм, бүт өмүрүм өткөнчө жата берем! - деп көктүгүнө салып буулуга сүйлөп да, ыйлап да жатканда Жеңиш кирип келди.

- Жамиш, эмне болуп атасың? Жүрү кеттик, мен сага машина менен келип күтүп турбайымбы? - деп колунан кармай берээрде:

- Тарт колуңду! Менин сага керегим да жок, азыр кетип кал! - деп бакырып жиберди Жамийла.

Улгайган начальник Бактыбек Бекишович аларды карап туруп жылмая ордунан туруп келип экөөнү эки жагынан колтуктай жай сүйлөй сыртка алып чыкты.

- Кызым, сен ачууга алдырба. Бул жерде мени иштегениме көп жыл болду, бирок мындайды биринчи көрүп олтурам. Жигиттин жигити гана ушул ишти жасайт. Сен көтөрүүмдү бол, садага. Менин да кыздарым бар сендей, бөөдө кырсык кимди гана мүңкүрөтпөйт? Бу жигит сени ушул тагдырга кириптер кылган адамды кармап берди, ал эми өз жазасын алат, - дегенде Жамийла көздөрүн чо-оң ачып:

- Сулайман аке кармалдыбы? - деп сурап жиберди.

- Ооба, ал азыр камакта, соту боло элек, - деп жылмая карады Бактыбек.

- Анын качып жүргөнүн билген эмесмин да, - Жеңиш сөзгө аралашты, - Аны өлдү деп ойлогом, көрсө башка өлгөн турбайбы?.

- Боло берет, силер жашсыңар, келечек силердики, жакшына болуп кеткиле, - деп аларды узатып калды Бактыбек, - бара койгула.

- Жакшы калыңыз… - Жамийла аны менен коштошуп алдыга басты.

- Рахмат сизге, жакшылыгыңызды эч качан унутпайм: - Жеңиш колун кыса кармап коштошуп Жамийланын артынан кошо жөнөдү.

- Сага рахмат Жеңиш, баардык мен үчүн жасаган эмгегиңе, бирок эми менин жолумдан алыс бол. Экөөбүздүн жолубуз эки башка, өз жолуң менен бол!

Жамийла ага карабай туруп андан алыстай басып кетмек болгондо Жеңиш аны карыдан кармай калды:

- Жамиш, токтой турчу, сенин ушул ишке кабылганыңа мен күнөөлүмүн, эгер мен сени бузбасам мындай иш болмок эмес, баарына мен күнөөлүмүн!

- Баары бүткөн, мен эми баягы маңыроо, балалык кыялда ойноок бала эмесмин. Эми жакшы кал!

- Жамиш, сен мени түшүнбөй калдың. Мен сени сүйөт экемин, сен түшүнчү, мен сени сүйөм!

- Жок, сүйүүнү унуткам. Өз жолуңду ула. Менден эмес, башкадан изде сүйүүңдү.

- Ал эмне дегениң, экөөбүз ушундай деп сүйлөштүк беле?

- Мен сенин сүйүүңө сүйүү менен жооп бере албайм.

Жамийла анын колунан бошонуп басып кетти. Жеңиш анын артынан жүгүрүп барып алдын тосуп калды:

- Атайын машина алып келгем Жамиш, үйүңө жеткирип койойун.

- Өзүм кетем, жолумду тоспо азыр, экинчи менин жашоомдон жолукчу болбо!

- Койчу Жамиш, мени кыйнабачы. Билем, азыр сага оор, мен сенин алдыңда күнөөлүмүн, сени сүйгөнүмдөн ошол иш болгон, эгер кааласаң сага азыр үйлөнөм.

- Эмне-е? - Жамийла токтой калып Жеңишти ызалуу, армандуу көз караш менен карады, - үйлөнөм дейсиңби? Киши өлтүрүп түрмөгө отурган кызгабы? - мыскылдагандай күлкүсү, ыйы аралаш үнү буула сурады, - Мени ошо сөзүңө ишенет деп турасыңбы?

- Ишенсең Жамиш, сен үчүн баарына даярмын!

- Ха-ха-ха, - Жамийла көздөрүнөн жаш куйула каткырып жиберди, - Кызык, сен ушунчалык жасалма сүйлөп калгансыңбы? Ушинтсем эле мени ишенип ээрчип кетет дедиңби? Жо-ок Жеңиш, менин жүрөгүм таш болуп катып, муз болуп тоңуп калган. Андан көрө мени тынч кой, өз-өз жолубуз менен бололу. Мен балалыктан өтүп калгам, кыйнаба Жеңиш!

Жамийла ыйлап жалдырай карады. Экөө тиктешип туруп калды. Экөөнүн тең көз алдында коштошкон кези, жолугуп сүйлөшүп жүргөн таттуу мүнөттөрү тартыла телмирип тура беришти бир саамга. Ушул убакта Жеңиш Жамийланы колунан ала жоошуп калганынан пайдаланып бооруна кысып туруп калды. Жамийла буркурап ыйлап жатты. Жеңиш аны кучактаган бойдон күтүп турган машинага алып барып отургузду да, айдатып жөнөдү. Үйүнө келсе Уулжан жалгыз отурган экен, аны кучактап алып апасын эстей ого бетер боздоп атты.

Жеңиш жеткирип коюп акырын кетти. Жамийла ага көңүл да бурбады, үйбүлөсүнүн ойрону чыгып, заматта бырын-чырын болгонун эстеп зээни кейип үйдөн чыкпай отуруп калды. Умсунай эжесинин көңүлүн көтөрүп, каалаганын алып келип берип жакшылап карап, Уулжан экөөлөп асты-үстүнө түшүп алаксытып жүрдү.

Бир күнү үйдүн жанына машина токтоп, Жеңиш келип калды. Жамийла аны көргүсү келбей сыртка чыкпай койду эле, ал өзү түз эле кирип келди.

- Жамиш, кандай акыбал? - күлө карап маңдайында турду.

- Жакшы, - Жамийла жер карап турган бойдон аны карабай жооп берди да, - эмнеге келдиң, ата-энең, эл укса эмне дейт? Дагы жаманатты кылмаксыңбы?

- Жок-жок, Жамиш, мен сени менен сүйлөшөйүн деп келдим, - Жеңиш ага күнөөлүдөй жакындады, - шаардан үй таап койдум, экөөбүз жашайбыз.

- Кой Жеңиш, мен макул эмесмин. Айттым го, башкага үйлөн, мени тынч кой, суранам сенден.

- Жамиш, макул болуп койчу! Мен сени бул бойдон калтырбайм, сен эмне болсоң мен да ошомун!

Жамийла аны мелтирей карап туруп калды: "Мынчалык катуулуктун эмне кереги бар? Мен өзүм да аны сүйөт эмесминби. Башкалар эмне десе ошол десин, мен өзүм тагдырым жазганын көрөөрмүн" деп ойлонуп, үнсүз кийинди да машинага түшүп Жеңиш менен жөнөп кетти.

Ошол эле күнү эл ичинде узун сабак кеп тарады: "Кантемирдин уулу Жеңишбек Кемелбайдын түрмөдөн келген кызын ата-энесине айтпай шаарга алып кетиптир", деп бири айтса, "Жо-ок, ал экөө мурун эле сүйлөшүп жүрчү экен, анан Жеңиш аны бузуп койгон имиш, ошон үчүн ага үйлөнмөк болуптур, түрмөдө жаткан топтору аны коркуткан имиш, эгер Жамийлага үйлөнбөй турган болсо өлтүрөбүз дептир".. "Андай да, мындай да эмес. Жамийла өзү түрмөдө жатып арызданып каматмак болуптур, Жеңиш аны менен жатып жүрүптүр да, алам деп алдап жүргөн экен да" дешип чуру-чуу сөз болуп жатты.

Бул көп-сөз Кантемир менен Зулайкага да жетип, алар акыры Кемелбайдын үйүнө келишти. Үйдө Умсунай менен Уулжан бар болчу:

- Жамийла кайда? - Зулайка кирип келип эле ушинтти экөөнө заарын чача.

- Ал жок, - Умсунай ордунан тура калды.

- Куураган гана шуркуя десе, энеси баш болуп сойкулук кылып жүрүп эми менин баламды азгырганын кара, мен аны эми кайра соттотпосом элеби?

- Ай Зулайка, эсиң менен болчу, буларда эмне күнөө, эмнени билет эле бул кыздар? Андан көрө балаң өзү келиптирби, ошону билели, - Кантемир аялын тыя кыздарга карады.

- Эмнеге билбейт? Түрмөнүн шайкалары менен сүйлөшүп өлтүрмөк болсо ал да коркконунан алып кетти да?!

Зулайкага болбой эле алкылдап атканда аны күйөөсү токтотту да:

- Сен жөн турчу, - деп, анан Умсунайга карады, - алар силерге кайда бараарын айтпадыбы?

- Жок, эжем "барбайм" десе болбой эле Жеңиш аке алып кетти, - Умсунай үрпөйө аларды карады.

- Ооба, тим эле жалдырап калдыбы? Коркутуп-үркүтүп атса алып кетет да?

Зулайка күйүп бышып жебиреп атты.

- Эгер балаң өзү келип алып кеткен болсо айла жок, өзү менен сүйлөшүп көрүшүм керек экен, ортолорунда бир сыр бар. Жамийла жаман кыз эмес, кокустук болсо ким гана тартпайт башка келгенди, - Кантемир артына бурулду, - бас кеттик, кыздарды коркутпай, - деп чыгып баратып аялына күңкүлдөдү.

Зулайка күйөөсүнөн жазганып гана кошо кетти, ал өтө бейжай аял эле. Акыры Кантемир шаарга барып, Жеңишке окуган жеринен жолукту. Ал атасын көрүп эле тайсалдай учурашып ийди.

- Ий-ии баатыр, ата-энеси жоктой өз тагдырыңды өзүң чечкениң кандай? - деп Кантемир уулун сынай карады.

- Ата, мени кечириңиз, мен Жамийланы таштай албайм, - деп жиберди Жеңиш.

- Сени ким ташта деп жатат, анын алдында күнөөң барбы таштай албагыдай?

- Ооба ата, мен күнөөлүмүн, - башын жерге сала жооп берди.

- Түшүндүм, эгер өзүң ыраазы болсоң кеп жок. Кийин аны да, бизди да кыйнап жүрбө?

- Жок ата, сиз макул болсоңуз Жамийла менен түбөлүк жашайм!

- А макул болбосокчу? Апаң тытынып атат, анын кыялын билесиң да ээ?

- Билем, силер макул болбосоңор да мен Жамийла менен калам, - атасынын сырын билген Жеңиш өз оюн бүт айтты.

Кантемир үндөбөй укту да, ордунан туруп ары-бери басып бир топко тунжурап калды:

- Уулум, сен туура кыласың, Жамийла жаман кыз эмес. Андай жаштык кылып койгон болсоң башында эле айтпайт белең? Колдо жок эмес, ошондо эле үйлөнтүп коймокмун.

- Айталбадым, көз жашын көлдөтүп: "Үйүңө алып кет!" дегенде да мен баш тарткам, "кийин" деп убада бергемин. Мен анын убалына калдым, ата!

- Эчтеке эмес уулум, жигиттик кылдың. Мен батамды берем, апаң акыры көнбөгөндө кайда бармак эле, эл сүйлөй бербейби…

- Рахмат ата, ыраазымын сизге!

Жеңиш атасын кучактап жиберди. Кантемир уулун далыга таптады:

- Мен сен үчүн сыймыктанам уулум. Адам өз күнөөсүн сезе билген жакшы уулум. Бактылуу болгула. Эртең кетем, кийинки жумада эт-аш берип жиберем. Нике кыйдырып ал, балам, бактылуу бол! - Кантемир басып кетти.

Жеңиш кубанганынан батирге жүгүрүп жөнөдү. Ал кирип келгенде жаагын таяна ойлуу отурган Жамийла тура калды:.

- Эмне болду, Жеңиш?

- Сүйүнчү, атам келип батасын берди, "нике кыйдырып жашай бергиле" дейт, апам гана чыр кылып атыптыр.

- Үйгө келген жокпу анан?

- Жок, азыр келген жок. Башкысы, атам бизди түшүндү болду, Жамиш. Апам көнбөй кайда бармак эле, аны атам эле көндүрөт, - Жеңиш Жамийланы кучактап өпкүлөп атты, - Атам экөөбүздү "бактылуу болгула" дебедиби?!

- Ыраазымын Жеңиш, бирок мен өзүм өзүмдү кечире албай жатам. Жүрөгүмдүн башында бир нерсе туруп алгандай эле жаман абалдан чыга албай койдум…

- Көп ойлоно бербе, бара-бара баары жайында болот, баарын унутасың, - кучактап алып койо бербей, - күлүп койчу Жамиш, сумсайбай жадырап күлүп жүрчү, сенден суранам?! - деп көздөрүнө тике карап ээгинен өйдө көтөрдү, - сен мени сүйөсүңбү, деги сүйдүң беле бир жолу?

- Ооба… - Жамийла шыбырай жооп берди.

- Жаркыным менин, мен сени таштабайм деп убада бергем, билесиңби?

- Ооба, - Жамийла башын ийкеди, - сен мени алдагансың, мага үйлөнгүң келген эмес, менин кокустукка учурап түрмөгө түшкөнүмдө гана бооруң ооруп кайра келдиң, Жеңиш, чыныңды айтчы?

- Мен сени таштаган эмесмин, окуп кайра иштеп ата-энеме күч келтирбейин деп жүрбөдүмбү. Ошондо колум бошобой баралбай калдым, мени кечирип койчу, жаным.

- Мейли эми баары өттү-кетти дечи, сен мени мурдагыдай сүйө алсаң эле болду..

- Сүйөм жаным, өмүрүм өткөнчө сүйүп өтөм!

Экөө чын дилинен бир-бирине берилип кубанычтуу күлүп да, өткөндү эскерип да атышты, экөө бактылуу жубай болуп жашоонун татаал да, табышмактуу да жолуна кадам ташташты.

***

Сейде күндө паркка барып сейилдөөнү адат кылып алды. Ал жерден ага Кубатбий жолугуп, экөө кобурашып көпкө отурушат. Акыры Кубатбий ага айтпай эле үйүнө барып баласына жолугуп колун сурамак болду, өзү болбой койгондо гана ушул ойго келди.

***

Эмил Оморбайды алып келип мейманканага директор кылып отургузду. Шахзада ичи билингенден баштап үйдөн чыкпай, көбүнчө Эмил бүтүрөт баарын. Оморбай өзү эле келген, жалгыз иштеп Эмил экөө жакшы болуп кетти. Эмил анын балдарына карап анча-мынчаны байкамаксан болуп жүрдү.

Гүлсара бети күйгөндөй келе албады.

Шахзада айы күнү жетип кыз төрөдү. Сейде сүйүнө калдастап жүгүрүп жүрдү, анан Эмил экөө болуп төрөтканага келишти эле, Шахзада кызын терезеден көрсөтүп жадырай карады. Анан врачтын уруксаты менен сыртка чыгып, гүл көтөрүп келген күйөөсүнө эркелей:

- Эмил кызың сага окшош экен, көрдүңбү? - деди.

- Жо-ок сага окшош экен.

- Сага!

- Жок, сага! - Эмил Шахзаданы кучактап өөп, - куттуктайм, кыздуу болушуң менен, эркем! - деди.

- Өзүңдү дагы куттуктайм! - деп Шахзада наздана күлүп койду, - кой эми үйгө баргыла, мен эс алайын, - күйөөсүн өөп коюп кирип кетти.

"Бакыт тоголок, мээнет жалпак" деп коюшат уламада. Бакытты кармап калуу ар бир адамдын колунан келе койбойт. "Байлык колдун кири" дегендей, бир жоготсоң кайра кайрылбай, мээнеткеч адам өмүр бою тытынса да, бүт өмүрү өткөнчө далбастаса да байлык ага жакындабайт, ал эми жараткан бере турган пендесине баарын берип койору шексиз эмеспи. Анын сыңары Шахзада кайып-каскагынан колуна тийген байлыкты өз орду менен урунуп, ашыкча жолдон чыкпай, бирин эки кылып карманып келет.

Ошентип бир кездеги көчөт кыз азыр байлыгы ашып ташкан, шаарлардын ар кайсы жеринде фирмалары өндүргөн продукциясы миллиондорду таап атса да көппөй салмактуу, өз ишине тыкан болуп, өмүрлүк жарын сыйлап, кайненесин урматтап, наристенин жытын жыттап, апасы Акин бир туугандары менен келип бапырап жээнтек берип жатышты.

Бири кем дүйнөнүн бирде ачуу, бирде таттуу учуру ар бир пенденин башынан өтөт эмеспи. Шахзада баарын акыл менен жеңип, бакыттын кучагында термелип, кызын кучактап ырыстуу жылмайып алды…

Аягы

Поделиться

Башкы баракчага отуу учун картинканы басыныз