Айгүл ШАРШЕН


"Жаза"


Шахзада уулу чоңойуп басып калганда ишине кайрадан баш оту менен киришти. Мейманканасынан түшкөн кирешеси жылдан жылга көбөйүп, улам өсүп баратты. Эмил экөө ынтымактуу, уулу Баелдин тили чыгып чулдурап Сейденин жанында эркелеп ойноп жүрө берет, үйгө келген ата-энесине кээде көңүл буруп да койбойт, Эмил көтөрсө:

- Чен менин атам бойочунбу, ниге мага чон апамды бейбей атачын, чака байбайм! - деп тырмышып качса Шахзада дагы ага асыла кетет:

- Баел, келчи мага, атаңа барбасаң мага кел! - колун созо жанына келсе, андан бөйпөңдөй качып Сейдеге канатын жайып жүгүрөт.

- Байбайм, чон апама баям, чилейге байбайм! - Сейде аны жерден так көтөрүп ала койду.

- Секетиң кетейин бокчум ий, чоң апаң айлансын сенден, каралдым десе, - өпкүлөп жан алы калбай калды.

- Мейли, анда биз кетели ээ? - Эмил күлө карап Шахзаданы колтуктай ары басымыш болду эле, Сейде небересине карап:

- Баки, атаңдар кетип калса биз эмне кылабыз? - деп жылмая мурдунан өөп койду.

- Ыкы, алай кетпейт, кая эле кле-ет, - Баел кенебей карап турду.

Кичинекей уулу менен алек болуп үчөө тең күлүп атканда дарбазадан Оморбай баш бакты.

- Ассалоому алейкум! - Эмил менен учурашып, Сейде менен Шахзадага баш ийкей учурашты.

- Кел Омор, кел, кир үйгө! - Эмил аны үйдү көздөй жаңсап алдыга басты.

- Келдим, бир аз иштер менен.. . . .


- Үйгө кирип жай сүйлөшөлү, - алар ээрчише киргенде Жамал чай алып келди.

Чогуу-чаран отуруп дасторкондо кобурашып, иштин жүрүшүн кеп кылып атты. Оморбай саал тартынгандай үчөөнү жал-жал карап бир нерсени айталбай тургандай болуп атканын сезип Сейде чыгып кетти, Шахзада дагы өз жумушу менен ички үйүнө кирди, Эмил менен Оморбай экөө калды.

- Эмике, мен бир иш менен атайын келдим эле. Баягы эле таэжең менин жанымды койбой бир аз акча сурап атат, өзүнчө иш кылам дейт, - Оморбай тайсалдай сөзүн баштады, - "швея ачат элем, акча таап берсең" деп күндө кулак жечү болду.

- Канча акча керек экен?

- Эки миң доллар керек дейт, машинкалары бар, калганын даярдап алсам иштетмек.. . .

- Мейли, мен Шахзада менен кеңешейин, анан эртең өзүм сага жолугам.

Эмил дароо эле жооп бергенде Оморбай кубана ордунан турду. Узатып чыккан Эмил кайра киргенде Шахзада аны карап:

- Эмне болду, жөн-жай эле келиптирби? - деди.

- Шакы, сен туура түшүнчү, Оморбай ишенимдүү адам деп айтпадым беле, мына жакшы иштеп жатат, зарыл иши чыгып калып эки миң доллар сурап келиптир.

- Аа-а, Гүлсара суратып жаткан го? - Шахзада күйөөсүн жылмая карап койду.

- Аны билбейм, өзү билет да. Бизде иштеп жаткандан кийин бериш керек го?

- Мейли, өзүң бил, - Шахзада Эмилдин көңүлү калбасын дегендей күлө жооп берди, - берсе берип кой, ага ишенсе болот.

- Мен да ошондой деп ойлоп жүрөм.

Ошону менен сөздөрү бүтүп өз иштери менен алектенип кетти.

Сейде алар кеткенден кийин небересин жетелеп алып паркты көздөй жөнөдү. Ал бүгүн шашып баратат, Кубатбий күтүп жатканын сезип баратты: "эми мен дагы өз жолум менен кетсем болоор, канча жылды ансыз дагы жалгыздык менен өткөрдүм, Эмилим каршы болбойт. Кубатбий жаман адам эмес, өмүрүмдүн аз калган мүнөттөрүн ойдогудай өткөрүүгө акым бар, уулума арка жөлөк болот" деп улам небересин өөп койуп кетип жатты. Ырас эле Кубатбий кайра-кайра саатын карап күтүп турганын алыстан байкап өзүнчө бактылуу жылмайып алды: "Байкуш, буга да кыйын картайганда уул-келиндин көзүн карап калганы, бири-бирине эриш аркак болуп өмүр өтөө өзүнчө бакыт тура Менин жалгыздыгым көңүлүм тынып, санаам ордуна келгенде гана билинип отурбайбы" деп көтөрүп жүргөн Баелин түшүрүп жетелеп, аны көздөй жай басып баратканда Кубатбий шашыла жетип тосуп алды.

- Оой жигит, чоңойдуңбу, чоң энең экөөң көпкө күттүрдүңөр го? - деп кубанычтуу күлүп колун сунду.

- Жакшы, өзүңөр кандай, денсоолугуңар?

Сейде аялдык назы менен жылмая жооп берди.

- Баары жакшы Сейде, бу, жашың өткөндө күтүүгө чыдамы жетпей калат окшобойбу адамдын, эртерээк келип алып силер келчү тарапты карай берип көз талыды.

- Анчалык неге чыдамыңыз кетти?

- Кайдан билем, жаш кезде анча билбептирмин, далай жолу кыздарды күткөнүм эстен кетпейт, ойлосом андагы күтүү менен азыркы күтүүнүн айырмасы өтө чоң экен.. . .

- Оо, ал кез менен азыркыны салыштырууга болбос, - Сейде билинээр-билинбес муңая түшүп улутунуп алды.

- Сейде, убакытты созгондо эмне, мына эки жылдан бери кыз-жигиттей эле жолугушуп келе жатабыз, көп сөздөр сүйлөндү, таттуу кептер айтылды, мен сени, сен мени түшүнүп эле калгандай болдук, мен балдарыма айтсам макул болушту.

- Эмне кыл дейсиз? - Сейде анын эмнени айтаарын билип турса да сынай сурады.

- Сенин колуңду сурап баралы, аттуу баштуу адамдар менен үйүңө түшөйүн.. .

- Балдар эмне дешээр экен?

- Эмне демек эле, сен али картая элексиң, балдарын экөөлөп багып беребиз, болгону маңдайымда эле чай ичишип эрмектешип отурсаң картайгандагы батып бараткан күнгө окшогон арсар мүнөттөрдүн эсеси толуп, түнүм күнгө айланаар беле. Сен буга каршы эместирсиң, Сейде?

- Аныңыз ырас деңизчи, мен деле жыйырма беш жашымда эрден калып жалгыз уулумду чоңойтом деп өзүмдү ойлобой кайран өмүр өтпөдүбү. Бирок тартынат экенсиң, балдардын биздин өкүнүч-арманыбыз менен кандай иши бар? "Баары бар, жетишип турса апама эмне жетпейт?" деп ойлошоор бекен.. . - Сейде бир чекитти тиктей тунжурап ойго батып калды, - балдардын көңүлүн ирээнжитип албасам болду.

- Кой, Сейде, балдар деле түшүнөт. Асти, мээримиңди төгүп чоңойттуң, колуңдан келишинче тарбия бердиң, үйлөнтүп-жайланттың, менимче нааразы болушпайт болушу керек?

- Билбейм, - Сейде колунан түшөм деп тырышып жаткан Баелди жерге түшүрүп карап калды, - уулумдун бетине чиркөө кылып албасам деген ой да, келиним эмне дээр экен?

- Эч кам санаба, кеп-сөз билген адамдардан алып барам. Улуу балам кошо бармак болду, сен эчтеке билмексен болуп кал, баарын өзүбүз бүтүрөбүз, - Кубатбий аны менен бойлошо калып колунан кармап калганда Сейденин жүрөгү тартып алгандай "дүр" этип, эт-жүрөгү болк этип кетти:

- Кантесиз, көргөндөр башкача ойлоп калышпасын, биз эми жаш эмеспиз го акыры.. .

- Сейде, чынын айтсам "кылыгың кытай шайы эле" дегендей эле бар экен. Аттиң, жок дегенде он жыл мурун же жигит кезде жолуксаң эмне? - деп ого бетер колдорун кармап көзүнө тике карады, - жаш кезиңде мөлтүрөп бышкан карагаттын мөмөсүндөй эле көзгө көрүнүп далай жигиттин ышкысын козгогондурсуң, ээ? - деп Кубатбий култуңдай күлүп койду.

- Кой эми, кайдагыны сүйлөбөй тынч болуңуз. Жаш кезде нелер гана болбойт, бирок атам мени эч нерсеге түшүнө электе эле күйөөгө берип койуп ошол бойдон кала бердим го? - улутунуп ийди, - биздин убакта "сүйдүм" дегендерди угуп таң калаар элем, көрсө андай сезим менин ойума да келбеген экен да, - күлүп калды.

- Сүйүү дастан, сүйүү жомок, сүйүү ыр, бүтпөс роман. Мен аялымды ала электе бир кызды күйүп-жанып сүйдүм, ишенсең анын жанында болуу мен үчүн чоң бакыт, жылына бир келчү майрамдай шаңдуу болор эле. Бөлүнүү абдан оор боло турган, үйгө келгенден кийин көз алдыман анын жоодураган көздөрү кетпей, уйкум качып, түндү азап менен өткөрчүмүн. Сүйүү - бакыт, жетпей калсаң арман, азап!

- Укмуштуудай сүйлөйт экенсиз. Мен андай керемет дүйнөгө кабылып көрбөдүм, сүйүү мен үчүн баламдын амандыгы, өзүмдүн денсоолугум болуп эртең мененки күндүн көзүн көрүп, тиричилигим өтүп жатса бакыт да, сүйүү да ушул деп өмүр кечирип келдим.

- Эчтеке эмес, эмки сүйүүнүн жалыны күчтүү, күйүп кеткен өрт сымал болот! Биз да сүйүп жашоого акылуубуз, Сейде. Эмесе мен эртең түштөн кийин барып калам.

Кубатбий анын колун кыса кармап, "сөзүбүз бүттү" дегендей Баелдин бир колунан жетелеп экөө катарлаша тротуарга түшүп кетип жатышты. Сансыз ойлор жүрөгүн эзген Сейде бир эсе ушуга макул болгонсуп, бир эсе уулуна эч нерсени билгизбей Кубатбийди тыйып койгусу келип, ойу онго, санаасы санга бөлүнүп жанында бараткан адамдын сүйлөгөн сөздөрү кулагына кирбей мелтиреп кете берди. Баел экөөнүн колун кармап ортолорунда улам секирип койуп, бирдемелерди кужулдай өзүнчө убара. Качан гана үйдүн жанына келип калганын көргөн Сейде чоочуп кетти:

- Биз келип калган турбайбызбы уулум, атанын колун койо бер, ээ? - эңкейе небересин көтөрүп ала койду.

- Анда жакшы эс алгыла, мен барайын, - Кубатбий алар менен коштошо жолуна түштү.

Гүлсара Оморбайдан суратып алган акчага кийим тигүүчү цех ачмак болуп жүгүрүп жүрдү. Ага тигүүчүлөрдү алган менен өзү эч нерсе билбегендиктен баарына айлык акы чегерип иштете баштады. Бирок жумушчулар бири келип, бири кетип, сапатсыз тигилген кийимдер өтпөй, абдан убара тартып, иши артка кетип баратты. Өз ойунда: "Мен Шахзададан кем бекенмин, ал иштеткенди мен деле билем, ишим жүрүшүп кетсе сенин босогоңо Оморбайды жолотпосмун! Шашпа, сенден өтүп кетпесем" деген ойдо жүрдү. Бирок "какаганга муштаган" дегендей иши жылбай, күндө жаңы бычмачы менен тикмечилер келип атып, акыры иши токтоп дагы калды. Товар алар акчасынын жарымы кайда кеткени белгисиз болуп, эмне кылар айласын таппай калды. Күндө үйдө уруш-талаш болуп, тынчтык кетти.

Оморбай кээде келбей да калчу, анткени ал мейманкананын келип-кетүүчүлөрүн өзү тейлеп, баарын өзү көзөмөлгө алчу. Ишеним арткан адамдарга ак иштеп, эмгек акысын адал алуусун көздөп, түн уйкудан кечүүгө туура келет. Көзү бурулса будамайлап койчу адамдар четтен чыга турганын өз көзү менен көрүп калып, ошондон кийин өзү текшерип турат. Анткени ал мейманканага эс алуучулар жана чет элден келгендер менен кошо көңүл ачууну каалап кыздарды алып келчүлөр пайда болду. Эмил "андайларга орун бербегиле" дегенге карабай, администратор аял эки саат, үч саатка келген кардарларды акчасына азгырылып өзү киргизип койуп эки-үч жолу кармалып жумуштан кеткенден баштап, Оморбай өзү ар бир кардарды текшерип турат. Бул мейманкана элитный, анан ыплас адамдарды кабыл албай таза болушу үчүн көп кам көрүшө турган.

- Сен баш отуң менен Эмил менен Шахзaдага кул болуп бердиң го! Мага жардам берип колдоо көрсөтсөң, мен деле жаман кылбайт элем го? - деди бир күнү кеч келген Оморбайды жекире Гүлсара.

- Кул эмесмин, жеген нанымды актап жешим керек. Эмне, алардан зыян тарттыңбы? Талаада калдык эле, үстүбүзгө үй болду, кудайга шүгүр. Сен иштеткенге акчаны кайдан алат элең? Тууган экен, кыйбай берип отурат. Деги эмне деген жансың? Бирөөгө ич күйдүлүк кылбай тынч жашаар күнүң болобу? - Оморбай ачуусу келе сүйлөнүп кирди: - Ач көз, ичи тар адамдын иши жүрүшөт деп качан уктуң эле, пейилиңди оңдосоң боло?

- Көзүңө желмогуздай эле көрүнүп калганмын го, ээ? Андай болсо каалаган жагыңа бара бер! - Гүлсара адатынча алкынып койо берди. - Мейманканадагы иштеген бирөөнү таап алгансың го, үйдөн качып калыпсың.

- "Кыз кезинде баары жакшы, жаман катын кайдан чыгат?" деген сөздүн чындыгы бар, сенин мындай аял болооруңду билсем жаныңа жоломок эмесмин. Сенин айыңдан апама, бир туугандарыма каттабай да калдым.

Оморбай ички үйүнө кирип жатып алды эле, Гүлсара артынан кирип сүйлөй берди:

- Жакшы катын таап алганыңды кой дедимби, азыр дагы кеч эмес, үйдөн чыгып кете бер!

- Балдарды гана кыялбай келатам, жаныңа бир мүнөт турбайт элем, - Оморбай да анын жинине тийип кычаштанып жатып алып сүйлөп жатты. - Төрөп гана койбогонуң болбосо, сенден алда качан тажаганмын!

- Тажасаң кете бербейсиңби?! "Балдар" деп койот, сага баланын эмне кереги бар, энеси жаман балдары жакшы бекен? - Гүлсара чаңырып кыйкырып келип Оморбайды чапчып жиберди, - сен бир шуркуяны таап алып мени басынтып жатасыңбы ыя, азыр чыгып кет, ке-ет деп атам, ке-ет!

Оморбай бурула берип жаакка бир чаап жиберди.

- Өлтүрдү-ү, бул мени өлтүрдү-ү!

- Ушундан көрө өлсөң болмок намысыңдан, уялбай акча суратасың, аны жөндөп иштете албай элге асыласың, акылы жок аялсың, - Оморбай тура калып дагы эки-үч жолу чаап ийгенде эки чоңураак баласы кирип келди.

- Ата-а, урушпагылачы, коркуп жатабыз, - кичүүсү ыйламсырай экөөнү жал-жал карады.

- Урушпайм балам, силерден улам ушул ажаан аялга байланып отурбаймынбы, жүрү бөлмөңөргө баргыла.

Оморбай балдарын жетелей бөлмөсүнө жеткирип жаткырды да, үстүн жылуулап жаап жанына отуруп ойлонуп жатты.

Гүлсара үндөбөй ыйлап жатты.

Канчалык тырышса да иши оңунан чыкпай Гүлсаранын айласы куруп жатты. Оморбай баякыдан кийин балдарына күндүзү келип, таттуу-паттуу алып келип берет да кетип калат. Ага жини келген Гүлсара баягы Кайсарбай менен ойноп күлгөнүн эстеп, бир күнү түндөсү текшермекке кирди. Ал келгенде Оморбай өз бөлмөсүндө уктап жаткан эле. Каалганы акырын ачып босогодон кирээрде администратор аял аны токтотту, ал үргүлөп отурган экен.

- Силер кимге?

- Эже, мен Оморбайдын аялы болом, шашылыш жумуш чыгып калып келдим эле, бир мүнөттө жолугуп эле кетем.

- Аа-а, кир анда, кирип бат чык, - ал аял Гүлсараны бир сыйра көз жүгүртүп карап кала берди.

Ал акырын басып өзүнө тааныш директордун бөлмөсүнүн эшигине барып көпкө тыңшап туруп калды. Эч кандай дабыш билинбеген соң каалганы акырын түрттү эле бош жабылыптыр, ачылып кетти. Оморбай өзү жалгыз эч нерседен капарсыз уктап жатат, кайра жаап койуп артына бурула бергенде мурда иштеп жүргөн тааныш аял коридор жууп жүрүптүр. Тез-тез басып чыгып баратканда:

- Ай келин, түндөп эмне кылып жүрөсүң, сенин Кайсарбайың эбак кеткен, азыр башка жигит иштейт, бул жерге бейчеки адамдар кирүүгө болбойт! - деп аны урушуп кирди. Анткени анын текебердүү экенине жини келип жаман көрчү.

- Тим эле мекке-мадинада кызмат кылып жаткандай болбой үнүңдү басчы, көп болсо пол жууйсуңбу, көрүнгөндүн чиригин жууганыңа мактанып жатасыңбы? - Гүлсара аны менен жаакташа кетти.

- Пол жуусам да, бок жуусам да адал эмгегим менен нан жеп жатам, сенчилеп бирөөнүн аягын издеп келип арам тамак жеп көргөн эмесмин. Эл уктап жатат, милиция чакыра электе чыгып кет!

- Кет дебесең да кетем, жатып алгыдай талаалап жүргөн неме эмесмин!

- Кайсарбай экөөң жакшы эле шимирдиңер, сендей сойкуну ким түбөлүк алып жүрмөк эле? Шимшилеп эркек издеп келгенсиң да, жети түндө биерге суутканы келбесең, - жууп жаткан полун токтото администратор аялга келип ага айтканда ал:

- Ой, ал директордун аялы болом дебедиби? - деди таң калып.

- Эрден айланабы, бул ушундай колунан келчү адамдарды өзү издеп таап, амал менен арбаган аял, мурунку директор экөө ойнош болчу! - деп экөө акыйлашып атканда Оморбай ойгонуп кетип Гүлсаранын үнүн тааный босогого эми жетип каалганы түртүп ачаарда, - эми жаш директордун аялымын деп аны арбаганы калган тура, бул аял жолдо жүргөн эле шуркуя! - деп Тоня өчү бардай аңкылдап жатты.

- Оозуңду жаап кал, Кайсарбай сени карабай койсо ошого чычалап, мага кас душманыңдай асылып жатасың да.

Экөө аз жерден жулмалаша кете жаздап, Гүлжамила ортого түшкөндө кызаңдаган Гүлсара чыгып кетти.

Босогодо селдейе туруп калган Оморбай: "Эмне дейт?! Бул биерге келип жүрдү бекен? Эн-неңди урайын жалап, үч-төрт ай дайынсыз эмне жоголуп кетти десе, ойноп-күлүп жүргөн тура", - деп кайра ордуна жатып алды.

Гүлсара үйүнө ызаланып ыйлап келди: "Кайдан дагы бара койдум эле? Тиги шүмшүктүн үстүнөн бирөөнү кармайм деп ойлободумбу, болбосо барбайт элем, эми эртең Оморбайга айтса эмне дейм? Ансыз да арабыз алыстап баратат, ал азыр балдар үчүн гана жүрөт", - деп уктабай таң атырды. Канчалык жеңил ой, ичи тар, арамдыкты гана эңсеп, көрө албастыгы күч болсо да, үйбүлө очогун ойлобой койбос. Гүлсара азыр гана эсине келди: "Ырас эле ал бирөө менен кетип калса эмне кылам? Ишим жүрүп, бизнести күчөтүп алсам го ага көз каранды болбойт элем", - деп күдүк ой күлүк аттай ала качып, санаадан жапа чегип жата берди. Таңга маал көзү илингенин байкабай дагы калды. Эшик калдыр дегенинен көзүн ачса эшикке жарык кирип терезеден күндүн жаңы чачырап келе жаткан нурлары үйгө жарык берип калыптыр. "Оморбай эмне мынча эрте келди? Түндөгү сөздөрдүн баарын уккан окшойт, эми эмне дейм, өлтүрүп койбосо болду", - деп ойлоп ыргып туруп кийине салып жүгүрүп чыкса апасы үйгө кирип келатыптыр.

- Кандай кызым, балдар чоңойуп жатабы? - деп кызына учураша кетти. - Капырай, эрте туруп жүрсөң боло, эрте туруп шыбагаңдан куру калбай тиленсең болбойбу?

- Кире электе эле урушпай жөн келсеңиз болбойбу, түнү менен уктабай чыгып, кеч уктагам, - Гүлсара апасына таарына мурчуңдай кетти сөзүн жактыра бербей, - эрте турганда эмне, малыбыз болбосо каралбай калды дегендей.

- Мал болбосо үмүт, тилек деген бар. Жашсыңар, балдарыңар турат, эрте туруп күндүн көзү көрүнгөнчө бети-колду жууп калыш керек кызым. Бала кезиңден кишинин айтканын жаман көрөсүң, - Канчайым наалый үйгө кирди. - Күн жарыктык чыгып келе жатып: "Бетин жууп тосуп алышса экен, бет жуубаган пендени көрбөйүн", - деп жер жүзүнө нурун чачат имиш.

- Ким сүйлөшүптүр күн менен, же тилин билген бирөөнү көрдүңүзбү? - Гүлсара апасына жылмая карап койду, - болбогонду айта беришет да.

- Ээ, мейли балам, эми жаш дагы эмессиң. Дагы жакшы, күйөөң мыкты жигит садага болойун, башка болгондо алда качан басып кетмек. Сенин чатак кыял жоругуңа чыдап жашап жүрөт, эми токтотсоң боло.

Эне-бала бир топко келише албай кер-мур айтышып жатып анан унчукпай калышты. Канчайым алып келген сүзмө, майын, жарты койдун этин сыртка койгон, Гүлсара аларды киргизди. Балдарын отургузуп үй ичин жыйнап, анан чай тамагын белендеп, жаңы эле дасторконго отурганда Оморбай келип калды.

- Оо, келиң апа, атамдар жакшы жатабы, өзүңүз күүлүү-күчтүү, денсоолукта жүрөсүзбү?

Кирип эле ал кайненесин көрүп ачуусу тарап отура кетти. Канчайым күйөө баласынын колунан өөп:

- Жакшы айланайын, өзүң иштеп жатасыңбы? Биз силерден көөнүбүз тынбай эле.. . - деп кызын карап койду, - атаң салам айтты.

- Саламат болсун, - Оморбай башын жерге сала отуруп калды.

- Эмил атанын баласы дегендей жакшы уул болду, бечара. Апасынын ырысы бар экен, сени ишке алып жакшы болуптур, эжем байкуш аларга айтып түшүндүргөн да, келини дагы билимдүү чыкты.

- Ошону эле мактайсыңар, кана мага шарт түзүп бергилечи, мен кандай иштейт экенмин! Акча болсо сокур да кылат ошонун ишин, - Гүлсара боркулдай кетти.

- Эки миң доллар алып, эки жумада жок кылдың, эми "төлөй албайм" дебей мен айлыгымдан берип кутулам, антпесе дагы уят болобуз, - Оморбай Гүлсарага акырын айтты, - иштеткениң ошобу?

- Таап беребиз да, айлыгыңды бербей алып кел, эми жакшы маталарга сүйлөшүп жатам. Бир жолу эле ишим жүрүп кетсе, улап кетет элем.

- Ай, кызым, колуңдан келээр иш кылсаң боло, карыздын иши жаман. Андан көрө окууну деги бүттүң эле, дипломуң бар, иш издебейсиңби, - Канчайым кызына нааразы боло карады, - өзүм билем дей бергениң болбойт да?

- Баарыңар эле менин ишиме тоскоол болосуңар да: эмне, менин башым иштебейт дейсиңби, Шахзаданын башы экөө бекен? Мен деле ошондой бай жашагым келет!

- Кой, Гүлсара, ар кимдин тагдыр жолу ар кандай, бирөө бай, бири орто, бири кедей жашайт, көрө албастык өзүңө жоо, андан көрө "аке дебейсиңби, алдап жебейсиңби" дегендей катышып, пикирлешип, мамиле түзүп иштешсең боло? - Канчайым кызынын чолок акылдыгынан уялгандай жер карады, - сен ичи тар болуп кайдан жаралгансың деги? Атаң абдан ак көңүл, агаларың, сиңдилериң деле пейили кенен, сен такыр башкача болуп кеттиң, андан көрө балдарың чоңойуп келатат, ушулардын келечегине кам көргүлө.

- Ишенсеңиз ушунун айынан көп жерден уят болом апа, бирдеме десең беттен алат, күндө сабашып турсак балдар жаман болот, түшүндүрөйүн десең кепти укпайт, - Оморбай кайненесине арыздана кетти, - Түндө эмнеге бардың? - кайра Гүлсараны карап суроо узатты, жүрөгү болк дей түшкөн ал күйөөсүн тике карай берди, унчукпа дегендей оозун кымтый караганда байкагандай болуп сөзүн улантып Оморбай, - мен иште жүрсөм түндө барып аердеги аялдар менен урушуп келди.. .

- Ботом, барсаң күндүзү барбайсыңбы, түндө эмне бар? - Канчайым кызын ачуулана карады.

- Эмнеге барбайм? Эрим үй-жайым, бала-чакам бар дебей кулдан бетер күнү-түнү келбесе, - Гүлсара күйөөсүнүн сөзүн укпай, айтканына жини келе атырылып кирди, - Бул кара кулдан дагы жаман!

- Эй, күндөп-түндөп келбесем айлыгымды коротпой алып келип атам, мына кул болуп жүрүп үйгө жеттик. Уурдап кеткен жыйырма миңди кайда жок кылдың? Же үйгө, же балдарга пайдасы тийген жок. Дагы атамдар бар экен абийирим жабылып калды. Жакшы адамдар түшүнүктүү үчүн иштетип, атайын жардам берип атат. Ушундай кыялыңдын азабынан үйсүз талаада калбадык беле?!

Оморбай аялын сүйлөтпөй ачуусу менен дагы көп сөздү айтып баратканда Канчайым:

- Айланайын, бириң тентек болсоң, бириң жөнтөк болгула, балдарды аяп тынч оокатыңарды кылгыла, - Гүлсараны карады, - сен эми кыял-жоругуңду оңдо балам, балдарыңар чоңойгондо акыйлашпай тарбия бере турган болсоң боло?

- Чоңойбосо койсун! Мени силер экөөлөп урушсаңар да, урсаңар да тоотуп койбойм, эми мен каалаган жакка кетем! - булкуна ордунан туруп кийине баштады.

Оморбай үндөбөдү, Канчайым анын жанына барды:

- Кайда барасың ыя? "Кыз боозуп энесин коркутат" дегендей айыбыңды мойнуна алып унчукпай калбай, кайра булкулдайсың. Бар бара бер, мен атаңа айтып барам, балдардын катарынан чийип койобуз!

- Өлгөн кыздын бири деп койгула!

Гүлсара көктүгү сала кийинип эми сыртка чыга берээрде Оморбай аны кармап калды:

- Мындан ары балдарым деп ойлобо, сенин жайы менен эмне кылып жүргөнүңдү, Эмилдер келгенде качып кеткениңди баарын билем, болбосо азыр мен кетем, сен мени издебей турган бол! - деди эле, ал ажылдап ыйлап кирди:

- Кайдагы көрө албастардын айтканына ишенсең каалаганыңды кыл, баары калп!

- Кайсарбайдан беш миң алганың да калппы? Аны мага Эмил менен Шахзада айткан жок, сени билип, көрүп жүргөндөр өзүңө айтты го! Өз абийириңди ачтырып аерге эмнеге бардың?

- Ка-алп! - Гүлсара бетин басып отура калды.

- Калпты артынан ушактап айтат, ал сенин бетиңе айтып атты го! Деги эмне деген аялсың сен, үйбүлөнү, бала-чаканы ойлобойсуңбу?

- Кой айланайын Омош, бир-бириңерге кечиримдүү болгула, мына алды бешке окуп калды, келечегин ойлоп кам көргүлө, экөөң эки жакка кетсеңер балдарга жаман болуп калат, - эне экөөнүн ортосуна данакер болууга далбас уруп атты. - "Оң колуңдун ачуусун сол колуң менен бас" деген. Бир-бириңди көтөрүп, кечирип жашабасаңар, жашоо жүгөнү жок аттай, бурууга чамаңар жетпей калат. Кийин өкүнбөй турган болуп эмитен ойлонгула, терең ойлонгула балдарым.

- Мен кечирдим апа, бирок Гүлсара ажылдаганын койсун, ар убак "кулсуң, кул болуп жүрөсүң" дейт. Анан эмне кылышым керек, айтыңызчы? Алар мага жакшы төлөп берет, "эки миң доллар алып бер" деди эле, алардан сурасам унчукпай берди, анын дайыны жок, эми аны мен төлөйм да, чынбы?

- Анча акчаны эмне кылып жүрөсүң? - Канчайым кызына эңкейе сурады.

Гүлсара бетин басып алып уңулдап унчукпай отура берди. Оморбай үнсүз төргө өтүп кетти, ансыз да ачууланып келгенде кайненесинин келип калганына өкүнүп турду. Кызыл-ала кылып сабап коймок беле, бир аз өзүнө келип жини тарай түштү: "Өткөн нерсе үчүн балдарымды атасыз калтырбайын. Ырас энеси келип калган тура, кызынын кыял-жоругун билсин, тыйып койсун, мен эми унчукпайм" деп ойлонуп атты.

Канчайым кызын сыртка ээрчитип чыгып көпкө сүйлөштү. Гүлсара унчуккан жок, өз катачылыгын сезгендей үңкүйүп отуруп калды. Аркы-беркини айтып отуруп анан үйгө киришти. Эч кимиси унчукпады, балдарынын гана ойноп атканы угулбаса үйдө жымжырттык ээлеп турду. Ушу сапар Гүлсара жеңилгендей, баарына баш ийгендей, жадагалса өткөн катачылыгына өкүнгөндөй тымпыят, бирок анын ойунда дале бирөөнү күнөөлүү сезип, жашоолоруна кимдир бирөөнүн кедергиси тийип жаткандай өч алгысы келип кекенип отурган эле. Аны Оморбай менен Канчайым кайдан билсин, тек сөз угуп унчукпай калганына ыраазы болуп калышты.

***

Күн дыбырап жаап турду, күзгү жалбырактар сампарлап кайкып учуп жерге түшүп, күз айынын кечи адамга бир башкача желп эткен жел менен кошо алыстан даамдуу тамактын жыты келет. Кубатбий досу, улуу баласы Элдар менен кызы Жаннаны ээрчитип келип калды. Бул чоочун адамдарды көргөндө Эмил таңгала: "адашып келген бирөөлөрбү, чыгып жооп берип койойун", - деп чыгып учурашып калды:

- Ас-салоому алейкум, жигит, бул Эмилдин үйүбү? - Кубатбий озуна учурашып сурап ийди.

- Алейкум салам, ооба ушул, - Эмил алардын ар бирин көз токтото бир сыйра байым сала карап алды, тааныш эмес, - сиздер кайдан?

- Жигит, биз келген конокпуз, алды менен үйүңө кирели, анан келген жайыбызды айталы, - деди досу, улгайган агала чач Шакир.

- Аа-а, кечиресиздер менден кетсе, кириңиздер! - Эмил эшигин чоң ачып колун ичке карай жаңсады, - айып этпеңиздер, бейтааныш адамдар жаңылышып келген го деп ойлоп эле.. .

Аларды үйгө баштап кирип залга өткөрдү.

Сейде небересинин бөлмөсүндө ага тамак берип уктатканы кирген эле, кобурашкан үндөрдү угуп, Кубатбийдин дабышын таанып жүрөгү лакылдай эки бети кызара туруп калды: "Алда-а кудай ай, уулум эмне дейт эми, менин аны менен тааныш экенимди билсе уят эле болдум го?" деп ичинен сарсанаа тартып отурганда Жамал конокторго чай койгону ары-бери кирип чыгып жатканын көрүп:

- Жамал эже, алар кимдер экен? - деди үнү калтырай.

- Билбейм, өздөрүнчө сүйлөшүп жатышат го?

- Ии-ий, - Сейде унчукпай калды.

Бир чыныдан чай ичкен соң Шакир тамагын жаңсай үн катты.

- Уулум, биздин келген жайыбызды уккуң келип, чоочун адамдарга таңданып отургандырсың. Силер баякы мейманкананын ачылышын өткөргөндө досум Кубатбий экөөбүз да бар элек, ошондо сенин апаңды көрүп калып жуучу түшүп келдик, - Шакир жанында отургандарды бирден тааныштырып кирди, - Бул Кубатбий Садырович, профессор, менин бала кезден берки досум, тигил дагы досу болот, Кадыр Жакшылыкович, илимдин доктору, бул жигит Кубатбийдин уулу Элдар, а мунусу болсо кызы, мен Шакирдин Акматович, эмесе таанышып алдык го дейм? Баса кызымдын аты Жанна.

- Жакшы-жакшы, абалар, "ырыстууга конок, ырысы жокко доочу келет" дегендей, келгениңиздер го жакшы, апам кандай ойдо калаар экен? - Эмил сырткы бөлмөнү жал-жал карай тайсалдай калды, - апам туура көрбөйт го?

- Эмил балам, алдыңа тоодой-таштай кадырлуу адамдар келип отурабыз, мүмкүн болсо апаңды чакырсаң сүйлөшөлү, - Шакир жылмая карады.

- Жо-ок болбойт го, сиздер бекер убара болупсуздар.. . .

- Антпе уулум, эненин ак сүтүнөн меккеге жөө көтөрүп барсаң да кутула албайсың. Ырас, багуусу жакшы экен, көрүнүп турат, бирок уулбу же кызбы, күйөөдөн жаш калган энеге качандыр бир кезде уруксат берүү жолу бар, үч жолу "күйөөгө тий" деп айтчу парзы бар.

- Ал карыздан аскерден келгенимде эле кутулгам, өзү болбой койгон, ал убакта мындан жаш болчу, эми болбойт го? - Эмил жылмайган болуп жер карады.

Кирип чыгып жүргөн Жамал буларды угуп Сейдеге кирди:

- Сейде, сага жуучу келген тура, жакшы адамдар экен, сен өзүң кабардар эмес белең?

- Жо-ок, кайдан кабардар болмок элем эже, уулум эмне дейт кокуй, көрбөй билбей эле.. . - Сейде кызарып кеткенин байкаткысы келбей ары бурулуп кетти, - алам десе тийип кете берген маңыроо кез өтүп, буурул чач болгондо кайдан чыга калышты деги?

- Боло берет, балким Эмил менен Шахзаданын кадыр-баркы ашып, күндөн күнгө иши илгерилеп жатканын угуп калган немелердир. Негизи, пенделер колунда барына карайт эмеспи.

- Та-аң!

Сейде мелтиреп отуруп калганда Шахзада кирип:

- Апа, үйгө коноктор келди, үстүңүзгө кийим кийип алып кирип отуруңуз, - деп ыйбаа кыла айтканда Сейде:

- Койчу балам, мага алардын үстүнө эмне бар.. . - деп мойун толгогондо, Шахзада аны мойундан кучактап жылмая эркелеп минтти:

- Ошо кантип болсун апа, кадыр-барктуу адамдар экен, биздин супсулуу апабыз бар экенин көрсүн!

- Кагылайыным, жөн эле жаш баладай кыялың бар да, менсиз эле жөнөтө берсеңер.

Сейде болбой койсо Шахзада дагы аны ой бойуна койбой үстүнө жаңы эле өзү алып берген кымбат баалуу халатты кийгизип колтуктай басып чыгып баратты, майда калтырак басып уурусу кармалып калчудай астананы аттап кирип барганда баары ордунан тура калышты.

Сейде аларга бир сыйра салмактуу көз жиберип:

- Келиңиздер! - деп өзү уулунун катарындагы стулга отурду.

- Саламатсызбы!

Шакир баш болуп ага баары баш ийкей учурашышты. Шакир менен Кадыр өтө жаш болбосо да сымбатына келишкен сулуу аялды көргөндө досу Кубатбийге ичтеринен ыраазы болуп турушту.

Шакир Кубатбий менен Сейденин мурдатан тааныш экенин атайын айтпай сөздү алыстан баштаганынын себеби да бар эле. Шахзада мейманкананы жаңы ачканда өзүнүн бир мектепте бирге окуган курбусу Изатты да чакырып, ошондо ачылуу аземин Сейде сүйлөп ачкан. Чынында эле Шакир бар болчу, Кубатбий барган эмес, өздөрүнчө Сейденин баласын угуп, ошону айтууга кеңешип келишкен болчу.

- Эмесе сиздер сүйлөшүп отура туруңуздар, мен ишимди кыла берейин, - Эмил акырын ордунан туруп чыга жөнөдү.

- Эми сиз менен таанышып алсак, менин атым Шакир, - Шакир дагы бир сыйра тааныштырып өтүп бүткөндөн кийин, - сиздин атыңыз? - деп Сейдеге карады.

- Менин атым Сейде, - Сейде дале муунун майда калтырак басканы тарабай ыңгайсыздана үн катты.

- Жакшы-ы/ Кукем өзү аялды тандаган жагынан өтө жолдуу, досумдун аялы беш жыл мурун оорудан каза болгон, эгер сизге туура келсе үйлөнөм дейт, буга не дейсиз?

- Эми-ии, балдар минтип чоңойгондо күйөөгө тийем деш мага уят, сиздер капа болбоңуздар!

- Ошо кантип болсун, Сейдежан, тагдыр экен, мына отурбайбы? - Кубатбий шашкалактап ийди, - уул-келиниң түшүнүктүү экен, менимче алар каршы болушпайт болуш керек?

- Аяш, сиз али жаш турбайсызбы, уулуңузду чоңойтуп ата ордуна ата болуп үч милдетинен тең кутулупсуз, эми алар сизди туура түшүнөөр? - Шакир да сөзгө кошулду, - Биз эмки жумада дагы келебиз, ошого чейин кеңешип-ойлонуп, жооп бергидей болуңуз.

- Туура, сиз дагы ойлонуңуз, уул-келиниңиз да ойлонсун, биз сизге түшүнүп турабыз. Кыргыз ушундай бир калкпыз, балдардан тартынып жүрүп бүт өмүрдү өткөрүп ийип анан өкүнүп кете беребиз.

- Ма-акул, ойлонуп көрөйүн, уул-келиним мени күйөөгө тий демек беле, өзүмдүн тагдырымды өзүм чечем, - Сейде кайраттана сүйлөдү, - сиздер дагы менин абалыма караңыздар.

- Болуптур, сөз түшүнгөн адамдын жообу ушундай болот, жакшы адам жакшы кабыл алат, эмесе жакшы туруңуз, биз кайталы.

Баары ордунан турганда Эмил кирди:

- Жөнөдүңүздөрбү?

- Ооба, жигит, биз ыраазыбыз, аман болгула айланайындар, - Кубатбий Эмилдин колун кыса коштошту.

Аларды узатып келген Эмил Сейдени жылмая карады:

- Ээ, апа, жакшы адамдар экен, эгер туура көрсөңүз сизди дал ушул адамга бара бериңиз дээр элем.

- Арам десе, сенин айтаарың ушул, эми чачым агала болгондо мага ким койуптур күйөөнү, - Сейде уулуна таарынгандай сүйлөдү эле, Шахзада келип бир жагынан кирди:

- Апама ушундай кишилер келип атканда биз акыл кошо албайбыз, сиздин да пешенеңизге жазганын көрөсүз, эгер макул болсоңуз каршы эмеспиз.

- Окшошкон садагаларым ай!

Сейденин жүрөгү сыздай экөөнү эки жагына кучактай көзүнөн мөлт этип тамчы жаш ыргып кетти. Бул өзөгүн өрттөгөн өкүнүчтүн, баары жай жайына келип көңүлү тынып, жанына жай бербеген жалгыздыгы эми бүтүп, ичкүптүсүнүн аткарылаарына кубанган сүйүнүчтүн көз жашы эле. Эне-бала бир-бирин тымызын түшүндү. Уулуна ыраазы болуп, өз ойунда бир келген жарыкчылыктын үзүм бактысынан Сейде куру калгысы келбей, тагдырдын бурулушуна даяр болуп турду. Эмил менен Шахзада өздөрүнчө кеңешип анын абалын купуя түшүнүп, өзү кандай чечсе да макул болууга ниеттенди, бирок келин болсо дагы аял катары кайненесине өзүнчө түшүндүрмөк болду ойунда. Эмил жумуштары менен кеткенде Сейденин бөлмөсүнө кирип жанына отурду.

- Апа, көп ойлонбоңуз, келин-уулум мени көп көрүп калдыбы деп жаман ойдо калбаңыз, аял катары сизди түшүнөм, эч кабатыр болбоңуз. Жалгыз Эмилге балдары канат-бутак болоор жакшы болсо. Жакшы эле адамдар экен, көңүлүңүзгө туура келсе тартынбаңыз, али жаш бойдонсуз. Жалгыз уулум деп жүрүп ансыз да көп өмүрүңүздү текке кетирдиңиз, бул да болсо тагдырдын жазмышы.. . .

Шахзада эмне дээр экен деп Сейдени карап калды, ал тунжурап көпкө отурду, анан келинине карап:

- Кызым, акыл кошконуңа ыраазымын садага, силердин айтканыңар бир эсе туура окшойт, мен силердин айтканыңардан чыкпайм, туура кабыл алсаңар эле болду, - деди ойлуу.

- Туура кыласыз апке, сизди колдойм! - Шахзада Сейдени бекем кучактап өөп-өөп жиберди, - Бул да болсо сиздин бактыңызга келген бир мүмкүнчүлүк.

- Көрөйүн эмне болсо да, - ордунан туруп Баелдин үнүн угуп анын бөлмөсүн көздөй басты. Шахзада менен Эмил тымызын гана өздөрүнчө камынып жатты. Кыз берчүдөй болуп Шахзада кайненесине бир сыйра жаңы кийим, шакек-сөйкөнүн баалуусун, чынжырча сатып алып, кечинде аны Сейдеге берди:

- Апке, барган жериңизге бакыбат көрүнүп турсаңыз кандай жакшы, жакында тиш доктурга сүйлөшүп тиш салдырып беребиз, анан ого бетер чырайыңызга чыгып каласыз, - деди күлүп.

- Койчу балам, мени тим эле кыз берчүдөй жасантканы жатасыңар да?

Сейде да күлүп калды. Деген менен адамдын көркү чүпүрөк менен кооз жасалга эмеспи, аларды тагынып-кийинип көрсө элүүгө кирип калган аял эмес маңдайында кырктардагыдай келин турду. Эмил аны тартынат деп ашыкча сөз сүйлөбөдү. Алар айылга жөнөмөк болуп эртеси таң заарда үйдөн чыгып кетти.

Акиндин санаасы тынып балдары чоңойуп быйыл окууга бармак болуп турганына көңүлү көтөрүлүп кудайга тообо кыла баштаган. Үйүн эки кабат кылып бүтүрүп, ичин мебелдер менен толтуруп айыл-апасынан бата алыш үчүн Шахзада келмек, аны күтүп атты. Үйдүн тегерегин болсо кыш менен тостуруп, дарбазаны койдурду. Эмил менен Шахзада түш оой келип калышты. Эки-үч күн жүрүп үйдүн бүткөнүнө эл чакырып бата алып, анан шаарга кетти экөө. Шахзада "эх" деп алды, кыз болсо дагы атанын атын чыгарып колунан келишинче эки иниси үчүн бардыгын жасап бүтүп, парзынан кутулгандай эс ала түштү. Ички сезими ага дагы бир милдет тагып турду, ал Жандаттын арбагына багыштап куран окутуп койуу эле. Эмилге кеңешмек болду: "ошол адам болбосо мен бул абалга жетет белем ким билет, ага жолукканы азап көргөн жокмун. Ал да өзүнүн өлөөрүн билбей, баарын мага табыштап кеткен. Кыздарына бир жолу барып койбодум, арбакты унутпайын" деп ойлоп баратып:

- Эмил, менин сени менен кеңешээр кебим бар, - деди ийине башын жөлөй ойлуу.

- Айта бер берекем, сенин кеңешиңе даярмын, - Эмил аны бир колун рулду койо берип башын сылап койду, - Тентек кыздай улутунбай ойуңду ачык айтып жүрчү ээ?

- Менин айтаарым, менин ушул даражага жетишиме себепчи болгон адамга бир куран окутуп койсок кандай болот?

- Эң туура жаркыным, арбагы ыраазы болсун.

- Ишенгеним өзүңсүң Эмике, колумдан келишинче баарын жасадым. Ишибиз жүрүп турганда ошол адамга багыштап куран окутуп койсок дагы бир чоң милдеттен кутулуп калат элем. Өз үйүмдөн куулуп чыгып ал адамга жолукканы азап тартпадым, алар мени өз баласындай кабыл алып, андан да башкысы олчойгон байлыкты менин энчиме таштап кетти, милдеттүүмүн ал кишинин алдында.

- Акылдуум десе, мен бул ойуңа кошулам, - деп экөө жол ката сүйлөшүп келишти.

Ошол кезде мейманканасын чоңойтууну ойлоп жанына дагы үч кабат имарат тургуза башташкан эле. Дүкөндөрү менен мейманканадан түшкөн каражатты кайра өзүнө жумшап улам кеңейтип, соода тармактарын көбөйтүп жатышты. Сейдени бир айдын ичинде Кубатбийге узатышты, ал келин-уулуна ыраазы болуп жүрөгү толкундана өкүнүчтүн орду толуп, бир кезде жалгыз түн терметип жаздык кучактаган кези артта калып, өзү курдуу теңтуш болбосо да аралыгы он үч жаш улуураак Кубатбий менен калган өмүрүн бирге өткөрүүгө бел байлады. Кубатбийдин уул-келин, кыз-күйөөлөрү абдан жакшы кабыл алышып, өз энесиндей көрө албаса да улуу адамдай сый мамиле кылып, нике күнүндө кызмат кылып атышты. Улуу уулу Элдар университетте мугалим, Жаннат мектепте мугалим, иши кылып баары кызматтагы түшүнүктүү адамдар.

***

Кемелбай түрмөдөн келип эле Марипанын үйүнө барса, ал үйүн, Кемелбайдын машинасын сатып ийип кайдадыр кетип калыптыр. Аргасыз өз үйүнө келди, кыздары сүйүнүп кучак жая тосуп алышты. Бирок Кемелбай кыздарынын алдында өзүн күнөөлүү сезип сүйлөй албай жүрдү, үңкүйүп кирип-чыгып жумуш жасап жүрө берет. Баягыдай эл арасына барып мактанып сүйлөмөк турсун элден четтеп калды. "Мен айрыкча кесир иш жасадым, кудай жазалады, эми тынч өмүрүмдү өткөрөйүн" деп ойлоп калган.

Умсунай тигүүчүлүк кесипти окуп чыгып, мастер болуп иштеп маянасы жакшы. Уулжандын окуусуна шарт түзүп, кийим-кечесинин баарын даярдап көзүнүн карегиндей карап, анын жаман жолго түшүп кетүүсүнөн сактанып, дайыма түнкүсүн жанында. Умсунайдын артынан бир жигит сая түшүп, сүйөм, күйөм деп жанын койбой жүрүп үйлөнүп алды. Ата-энеси аны жакшы кабыл албады. Алдына түшүп келип каадасын жасашты да, Баатырбек менен Умсунайды бөлүп жиберди.

Экөө ынтымактуу жашап, Умсунайдын бойунда бар кезде алардын үйүнө Баатырдын жолдош баласы келип калды. Ал бир кезде Умсунайга эки-үч жолу клиент болгон неме болуп чыкты. Келгенден эле андан көзүн албай улам карап, Баатырбекке байкатпай көзүн кысып да койуп атты:

- Дос, сен бу сулууну кайдан тапкансың? - деп Кыязбек кытмырлана жылмайып сурап калды.

- Жер үстүндө чанда чүрөк жашайт эмеспи, ошонун бирин торго түшүрдүм, дос, - Баатырбек эч нерсе ойунда жок эле тамашалап күлүп калды.

- Бу чүрөк демекчи, сулуулар көптүн көзүндө болоорун билесиңби? - ал сынай карап жыландын башын кылтыйтты.

- Ал туура дечи, сулуу ошон үчүн сулуу да, аларга жеткен-жетпегени да суусап жүрүп өтөт го чиркин.

- Деги кыз алдыңбы муну, же жылтыраганына кызыгып, жамалына мас болуп билбей калдыңбы?

Кыязбек досуна тигиле карап жооп күтүп калганда, Баатырбектин кабагы бүркөлө калды:

- Кызбы, кыз эмеспи, сүйгөн адамым үчүн мага анын кызыгы жок, мен Умсунайды сүйөм!

- Аа-а, ошондой де дос, мурда кандай жүргөнү сен үчүн мааниге ээ эмес тура?

- Сен эмне дегени турасың, Кыяз? - Баатырбек ага тиртеңдей кетти, - теңтушум деп унчукпай койсо эмне деп башты оорутуп жатасың?

- Менби, мен аялыңдын мурда сойку экенин айтканы турам! - деп Кыязбек да ага тиреле айтып, экөө уруша баштаганда Умсунай жумушунан келип, үйдө күйөөсү менен бирөөнүн урушуп жатканын угуп босогодо туруп калды.

- Керек болсо мен дагы эки-үч жолу сатып алгам!

- Сенби?! - Баатырбек аны бет талаштыра уруп ийгенде, ал аны тээп калды.

Кыязбек мурду канаганына карабай:

- Катыныңдын сойкулугун ачык айтып боорум ооруп жакшылык кылып атса, сенин кылаарың ушулбу?

- Боор оорубай эле табалап жатасың, энеңди, азыр сыйың менен чыгып кет! - дегенде жанатан бери тыңшап делдейип, эмне кылаарын билбей турган Умсунай ашканага кире качты.

Кыязбек менен эри экөө жакалашып сыртка чыгып, Баатырбек тигини жакасынан дегдеңдете сүйрөп канжалаган бойдон короосунан чыгарып кайра кирип кеткенде, коркуп турган Умсунай акырын сыртка чыгып, жаңы келгендей кирип барды. Баатырбек аны бир жалт карап алып чылымын соруп көпкө унчукпады. Умсунай кийимин алмаштырып, көнүмүш оокат-тиричилигин жасамак болуп, ашканага чыкмак болгондо:

- Токто! - деди Баатырбек өктөм, - Сен мурда эмне жумуш кылчу элең?

- Баатыр, мен сага мурда айткамын, менин ким экенимди билбей туруп мага үйлөнөм дебе деп.. . . - Умсунай ушул азыр баарына кайыл боло ага тике карап жооп берди, - айтууга мүмкүнчүлүк бербедиң.. . .

- Неге сен убакыт таап айтпадың?

- Өзүң сурабадың, айта албадым.

- Бети жок акмак! - Баатырбек жетип келип аны жаакка чаап жиберди, - "сойку болчумун" деп ачык айтпайт белең?

- Айтканда эмне кылмаксың?

- Албайт болчумун, сойкуга үйлөнгөнүмдү билип теңтуштарымдын баары мага келбей жүргөн тура!

- Азыр да кеч эмес, - Умсунай кетмек болуп кийимин көтөрүп жөнөгөндө Баатырбек аны колунан кармап төргө ыргытты да, тепкилеп кирди:

- Сени эми ушул үйдөн өлтүрүп чыгарбасам тирүү чыгарбайм! - деп жини таркаганча сабап анан чыгып кетти.

Умсунай бети-башы жарылып, бүткөн бойу жанчылып, ыйлап, көпкө жатты да, ордунан араң туруп, кийимин көтөрүп үйдөн чыгып кетти. Ал такси менен келгенде атасы менен Уулжан уктап жаткан. Эшик ачылганда Кемелбай туруп келип кызынын түрүн көрүп чочуп кетти.

- Кызым, сага эмне болду, мынчалык кордогон ким?

Колундагы сумкаларын ала койуп, сүйөп үйгө алып кирди.

- Ата, сиз жата бериңиз, мен Уулкандын жанына жатам.

Умсунай өйдө карабай ички бөлмөгө кирип жатып алды. Кемелбай кызынын түрүнө жүрөгү сыздап түнү бойу уктай албай чыкты: "Сени шашпа, ушунча дагы урабы, катын урганды сага көрсөтөм, доктурга жаткырып туруп каматып койбосомбу" деп ойлонуп атты. Эртеси Умсунайдын бети-башы көгөрүп, бүткөн бойу кыймылга келбей, эти от менен жалын болуп онтоп жатты. Кемелбай врач алып келип көрсөтүп ооруканага алып кетмек болгондо Умсунай болбой койду, ал тургай күйөөсүнүн урганын да жашырып айтпай койду.

- Кызым, эмнеге жашырасың, андай немени сотко берип койуш керек болчу, - деди врач кеткенден кийин Кемелбай.

- Эмне кереги бар ата, күнөө анда эмес, өзүмдө!

Умсунай тетири карап бурк этти. Атасына жини келип айтты. Ал ошол убакта үйдөн кетпей баш-көз болуп турганда мындай болбойт эле деп жек көрүп турган.

- Күнөө менде деп токмогун жеп, үндөбөй койсоң кырыңа чыгып алып өмүр бойу сени кордоп жүрүп өтөт да?

Кемелбай кызына түшүнө бербей сурап атты. Умсунай андан кийин үн деген жок, тажагандан чыгып кетти атасы. Экинчи күнү Умсунайдын бойунан түшүп төрөт үйүндө жатканда Кемелбай кудасынын үйүнө барды. Сыртта жүргөн Нурманбет аны утурлай тосуп алды:

- Оо, кел куда, кел үйгө кир!

- Жо-ок, мен эшиктен эле кетейин, - Кемелбай ошол жерден эле кетмек болуп ага карай, - куда бу кандай, Баатыр Умсунайды өлгөндөн берээк кылып сабап койуптур, эки күндөн бери үйдө эле, бүгүн бойунан түшүп калды, төрөт үйүндө жатат, - деди.

- Эмне дейт, аны биз уккан жокпуз да, кудай ургур, аялды да ошондой урабы, мен кемпирге айтайын, барып көрүп келели, - деп Нурманбет айтканда Кемелбай аны тике карап:

- Эми кеч болуп калды, баласы түшпөсө бир жөн эле, ушу бойдон ажыратып эле койолу. Баатырбек Умсунайга ыраазы болсо болот, урганын жашырып койду, ушуну гана айтайын дегем, - деп шарт бурула жөнөп кетти.

Нурманбет аны токтотууга жетишпей калды.

Умсунай бир ай дарыланып, бетиндеги жараттан так калып, бир бутунан аксап, зорго айыгып чыкты. Ал ортодо Баатырбек бир нече жолу кечирим сурап келип да жүрдү, бирок ага Умсунай болбоду. Келгенде сүйлөшпөй, жанына жолотпой, көңүлү калганын айтса да болбой, Баатырбек ичип да кетти.

Апасы Зирегүл:

- Бир неме үчүн алкаш болуп жолдо каласыңбы, андан көрө өзүбүз каалаган кызга үйлөн, - деди эле, Баатырбек апасын ачуулана карады:

- Мен башкага үйлөнбөйм, Умсунай макул болбосо ичкеним ичкен. Мендей балаңарды өлгөн деп эсептеп койгула! - деп каалгасын карс жаап чыгып кеткенде, атасы Зирегүлдү урушуп кирди:

- Баланы өз жайына койсоң боло, андан көрө бир койду сойуп, келинге, атасына бир сыйра кийит алып экөөбүз алдына түшөлү.

- Эмне-е?! Ошол сойкудан кечирим сурап барамбы? Келесоо балаң кечирим сурай берсин, мен барбайм!

- Бас жаагыңды, сенин ушундайыңдан келиндерибиздин бири басып келбей калды, калжыңдабай камын!

Нурманбет өктөм сүйлөп буйрук кылганда Зирегүл үн дебей калды, ал күйөөсүнүн сырын билчү, эгер дагы бирдеме дегенде өз энчисин алмак, ошондуктан тилин тартып отуруп ойлонуп кирди: "Кой, мен аны жек көргүдөй душманым беле? Ырас эле келиндерим келбей калышты, элге кеп болбой кыял-жоругумду тыяйын. Келин жумшап төргө отуруп сый көрөөрдө жаман көрүнгөнүм болбос" деген ойдо отуруп, анан сандыгын ачып кийим-кечесин дайындады. Нурманбет Баатырбекти ээрчитип келип кой сойуп бышырып, боорсок бышыртып, кант-чайын алып эртеси кудасынын үйүнө жөнөдү.

Алар келгенде Умсунай жалгыз болчу. Нурманбет келинин көрүп ичинен уялып, кирерге жер таппай жер карады: "Ушунчалык да мыкаачы болобу балаң кургур, андай экен албай эле койбойбу? Жарым жан кылып койуп, таштаганы болбойт, экинчи кол көтөрсөң алып кетебиз, болбосо калат, деп уулумдун убадасын алайын" деген ойдо аны үйдүн артына ээрчитип барды:

- Эй бала, сен жырткыч турбайсыңбы ыя, кандай татынакай келин эле, ай чырай жүзүнө так салыпсың, жарым жан кылыпсың, эми тийбейм деп убада бер, болбосо кечирим сурап койуп таштап кетели.

- Ата, экинчи тийбейм, күнөөмдү мойнума алам, таштабай эле алып кетели, мен ансыз жашай албайм! - Баатырбек атасына жалдырап ийди, - экинчи урмак турсун сүйлөбөйм!

- Өз балаңды да жок кылдың, сенин күнөөң анын алдында тоодой экен, эгер дагы бир жолу урушканыңды билсем келинди өзүм алып келип койомун үйүнө.

- Жок ата, тийбейм!

Экөө көпкө сүйлөшүп, анан келгенде Кемелбай келип калган. Ал башын өйдө көтөрбөй да, сүйлөбөй да отуруп алды. Аркы-беркини айтып отуруп акыры тилге киргизди.

- Мына өзүңөр көрүп отурасыңар, ушундай дагы мыкаачылык болобу, чырактай кызымдын жүзүнө так салып, буту да минтип калды, кудайга шүгүр аман калды.

- Айыбыбызды мойнубузга алдык куда, Баатырбек эми кол көтөрмөк турсун сүйлөбөйт, өзүм карап турам, - Нурманбет уулу үчүн кечирим сурап атты. Зирегүл үндөгөн жок, ал дагы баласынын кылыгына өзүнчө уялып отурган.

- Өзү билсин, мен айталбайм, - Кемелбай үңкүйө жер карады. Умсунай кайнатасына тике карабай туруп күйөөсүнө:

- Күнөөлүү сен, улуу кишилерди ээрчитип келгениң кандай? Башында сага айткам, "мен күйөөгө тийбейм" деп, эми атамдарды убара кылып келгениң да уят го, "Жашабайм, бүттү" дебедим беле? - деди акырын.

- Умсунай, айланайын балам, анын иттигин кечир, мен өзүм кабар алып турам, бир жолу апаң экөөбүздү сыйлап кой, андан кийин кайталаса сени өзүм жеткирип койом.

- Ооба кагылайын, ошент, бизди сыйла, - Зирегүл дагы күйөөсүн коштой кетти, - Өзүмдүн колума баргыла, жанымда болсоңор баш-көз болуп турабыз.

Антип-минтип атып Умсунайды эптеп көндүрүп, алып кетишти. Үйгө жүр дегенге Баатырбек жумушун шылтоолоп болбой, өздөрү жашаган жерге кетишти. Андан кийин дагы далай жолу урду, сабады, бирок Умсунай эч кимге айтпай жүрө берди. Ичип келгенде уруп алып, эртеси чөгөлөп кечирим сурап арадан эки жыл өттү. Бир кыздуу болушту. Нурманбет аларды ой-бойуна койбой өз үйүнө көчүрүп барды.

- Апаңа жардам бербесеңер болбойт, биз болсо карыдык, эң кичүүсүңөр, силер баккыла бизди.

- Ата, ошону мурда кандай ойлогон жоксуңар, эгер силер бөлүп ийбесеңер Умсунайды анчалык уруп-сабай албайт элем, - Баатырбек ата-энесине таарыныч кыла сүйлөдү, - Чынында силер келиниңерди адегенде жактырган эмессиңер туурабы?

- Апаңдын кылганы да, эми мына маңдайыбызда болгула, неберебизди сүйүп отуралы. Агаларың болсо үйбүлөсү жоктой келсе өздөрү эле келет, же балдарын жөнөтпөйт, - Нурманбет наалый сүйлөп атты, - баарына апаң күнөөлүү, келиндерге асылып туруп алат.

- Ооба, баарына эле күнөөлөй бер, аялдарына алы жетпеген балдарыңды айтпайсыңбы? - эшиктен кирип келаткан Зирегүл күйөөсүн жактыра бербей жаман көзү менен карап койду.

Умсунай кайната, кайненесин сыйлап тыпылдап кызматын кылат, кызы Аянаны Зирегүл жонуна көтөрүп алып кечке айылчылайт. Оңуп эле калды, казан-аяктан алыстап. Келин-уулунун урушу да калды, бири-бирине сый мамиле кылып ата-энесинен тартынып турушат. Жыл айланбай уулдуу болуп, сүйүнүчтөрү ашып-ташып, бактылуу жубайлар жашоосуна ыраазы. Жамийла дагы эки балалуу болуп калган. Жеңишбек экөө келип балдарын көрүп кетишти. Кемелбай жумушка кирип колундагы кызы экөө жашап калды. Уулжан мектепти бүтөөрү менен Умсунай өзү окуган тигүүчүлүккө киргизип койду. Мамыр-жумур болуп куда-сөөктөр менен катышып өткөн күндөрүн унутуп, Кемелбай жай жашоого өттү.

Жездесинин кутулуп келгенин угуп, Оморбай учурашып келди бир күнү. Ал аны күнөөлөгөн жок, тагдырдын жазганы деп ага кадимкисиндей эле учурашып, абалын билип, сурап отурду:

- Жезде, кыздар турганда катышпай кайда барабыз, эжем ыраматылыктын арбагы үчүн жээндериме катышам.

- Ошент Омош, чыны күнөө менден кетип калды, ар кимдин ушагына уугуп өзүмдү кармай албай эмне болуп кеткенин да баамдабай калдым. Көрсө, тагдырдын сынагына туруштук бералбай жеңилип берген турбайбызбы?

- Жашоодо боло берет тура, эми кыздарга бел болуңуз, алардын арка жөлөк болоору сиз гана, - Оморбай кайра эле жөнөп кетти.

Кемелбайдын жаш аялы Айдай жаркылдаган мүнөзүнөн жазбай үйгө келгендерди жакшы тосуп алып узатат. Кемелбай жаш аялына үйрүлүп түшүп, айткандарын аткарып турат. Арадан эки ай өткөндө аялынын бойуна болуп, Кемелбай кубанып жүрдү:

- Айдай, мага бир эле уул төрөп берчи, - деп жатканда эркелетип атып ичтеги ойун айтты Кемелбай.

- Кудайдын бергени да, колубуздан келсе каалагандай жасап албайт белек.

- Ошентсе да, - ойлонуп калды Кемелбай: - "Уулум жок!" деп жүрүп үйбүлөмдү кандай азапка салдым?! Мейли уулбу, мейли кызбы аман-эсен төрөсөң болду. Аялсыз эки жылдай азап тарттым, эми Алланын буйруганын көрөйүн, - деп топук кылууга аргасыз болуп жатып калды.

Жамийла менен Жеңишбек бир кыз, бир уулун багып, ынтымактуу жашап калды. Атасы ак батасын берген, апасы көпкө чейин жаман көрүп жүрүп акыры неберелерин көрүп анан жибип үйүнө чакырып алды. Эки жаш ошентип тоскоолдуктарды жеңип чыкты. Куттубек кудасы Кемелбайды чакырып коноктоп, астына ат мингизип, үстүнө тон жаап узатканда Жамийла ыраазы болду.

Жеңишбектин бир тууган эжеси Тахмина эң улуусу, күйөөсү экөө сүйлөшүп жүрүп баш кошуп, беш балалуу болуп, улуу баласы Ноорузду үйлөнтүп, астына түшкөндөн кийин Эсенбек оорубай туруп эле кете берди, Тахмина боздоп ыйлап калды. Жаңы келген келинди кайын журту жаман көрүп:

- Кара жолтой жарыбагыр, жолу жаман экен, ушундайда кетиргиле, - деп улуу абысыны Тахминага шыбырады, аны каражаак Карачач деп койушчу. Тахмина үндөгөн жок.

- Келгенине бир ай болбой акемди жутту, мындай неме жакшылык кылбайт, - кичүү абысыны Турсункан ага кошулду.

- Койгула капырай, ал эле өлүп калсын деп ойломок беле, кудаанын берген жашынан пендең өтө албайт, ченелүү жашты кудай берген да, - деди отурган аялдардын ичинен кары кемпир.

- Эми эмне кылайын, "башыма баш кошулду" деп турганда Эсенбек өлүп кайгылуу болуп турам. Келин дагы бирөөнүн баласы, аны андай, мындай дегенде кантип болсун, өздөрү менен өздөрү боло берсин, - Тахмина үшкүрүнө аларды карады, - силер да кабыргаңар кайышып күйгөнүңөрдөн айтып атасыңар. "Ачуу - душман, акыл - дос" дейт эмеспи, ачуубузду акыл менен жеңели.

- Туура, өзүң теңиз аялсың Тахмина, уул-келиниңдин көңүлүн калтырба, өлгөндүн өзүнүн шору деп койот, буйруктан бу дагы.

- Ооба айланайын, калган өмүр-жашты балдарына берсин, минтип ыйлап турган балдары калды артында, - деп ар кимиси ар кайсыны айтып отурду.

Жеңишбек менен Жамийла ошол жерде болчу, келген кеткенине каралашып жүргөн. Самоор көтөрүп келаткан Жамийла байкоостон бир нерсеге чалынып жыгылып баратканда аны бирөө кармап калды. Чочуп кетип карай салса, аны жылмайып карап койду тиги, селт эте самоорду көтөргөн бойдон үйгө кирип баратканда:

- Абайласаң боло чоң кыз, самоордун суусуна күйүп калсаң эмне болот? - деп калды артынан.

Жамийла чаржайыт ойлорго чөгүп чай куйуп отурду: "Кайдан көрдүм эле, кокус баягыда мени менен болгон бирөө болуп жүрбөсүн. Анда өлдүм, Жеңишке айтып койсо.. . " деп сарсанаага батып отурганда ал бейтааныш жигит кирип келди да, четке көчүк басты. Эч нерсе билбеген болуп чай сунду Жамийла. Ал чыныдагы чайды ууртап жатып көзүнүн төбөсү менен өзүн карап жатканын байкап ордунан туруп сыртка чыгып кетти: "Бул ким, кудай ай, ынтымагыбыз ыдырабаса экен" деп ыйлагысы келип эчтекени эстей албай жатты. Бир кезде жүрөгү болк этип алды: "Тааныдым, бул түрмөдө жүргөнүмдө сөз айтып калчу неме тура, конвойлордон кат берип ал-абалымды билип турчу эмес беле?". Ого бетер жүрөгү лакылдап чыкты. Жеңишбекти издеп көзүнө иле албады. Бир кезде ары жактан жээни менен келатканын көрө койду, бир аз кызуу экен.

- Жеңиш, сен ичип алдыңбы, жүрү кетеличи, балдар эмне болду? - деп алдынан тоскондо, ал:

- Бүгүнчө койо тур, эртең эрте чыгабыз, - деди мойун толгой Жеңишбек.

- Мен кыйналып кеттим, - деди Жамийла Нооруз басып кеткенде, - бойумда да болсо, түшүнсөң боло?

- Чыдай тур эми алтыным, эртең кетебиз, - Жеңишбек Жамийланы кучактап өөп тынчтандырды.

Экөө бери карай басканда алиги неме аларды карап турган экен. Жамийла аны көрүп ого бетер корко берди, бирок ошол бойдон ал көрүнгөн жок.

Тахмина күйөөсүнүн ызаат-сыйын салтка ылайык жасап, бир жылдан кийин ашын берди.

Ильяз Эсенбектин кыйыр туугандарынын баласы болчу. Тахминанын үйүнөн чыкпай, сырткы жумуштарын жасап жүрө берчү болду. Жеңесине анча-мынча тийишип калат. Ильяздын атасы жок, апасы карыган кемпир. Бир туугандары бар, эң кичүүсү. Үйлөнтөлү десе такыр болбой эле Тахминаны айланчыктап кетпейт.

- Ой келин, Ильязды имербе, ал сенден канча жаш кичүү. Ойлонсоң боло, ал үйлөнө элек бала, - деп бир күнү ачуулана келиптир апасы Мээржан.

- Жеңе, мен аны имерип эмне кылам, кудай сактасын, ал экөөбүз сый эле мамиледебиз. Өзү келсе кет дегенден уяласың да, - Тахмина ага жооп берип үйүндө отурган Ильязды чакырды, - Ильяз, мен сага канча айтам, артыбызда ушак жүрбөсүн деп, бар үйүңө, мени жаманатты кылбай.

- Апа, жеңемде күнөө жок, мени кыйнабагыла, агасы өлсө инисине алып берген салтыңар бар го, андан көрө уруксат бергиле, үйлөнөм! - Ильяз апасына ушинткенде Мээржан асман-айдан кетип ажылдап кирди:

- Куу тумшугум десе, тул калган аялга үйлөнөм деп сени кайсы кара теке сүздү?. Сыйың менен үйгө жүрү, сага мен өзүм катын алып берем!

Ильяз:

- Мен эч жакка барбайм, - дегенде анын сөзүн угуп Тахмина да урушуп кетти:

- Сага тийе турган ким бар? Кудайга жакчу сөздү айтсаң боло, уул-келиним эмне дейт?

- Эчтеке дебейт, мен сизди башынан эле жакшы көрөм, өлсөм да ажырабайм! - Ильяз тамды айлана басып кетти.

- Кокуй кү-үн, каран гү-үн, муну биротоло башын айлантып койгон тура, элден уялсаңар боло!

Мээржан өзүнчө сүйлөнүп баласынын артынан жөнөдү, бирок ал көрүнбөй койду. Ошол бойдон ал кетпеди, жайы-кышы Тахминаны кайтарып оозгу бөлмөгө жатып алат, кышында малын карап, жайында огородун тазалап жүрө берди. Келин-уулуна баданын малын алып берип, Мээржан өзү айылда эки баласы менен калып калды. Балдарынын көзүнчө оозгу бөлмөгө жатымыш болуп, түн бир оокумда экөө биригип алып жүрүп, арадан дагы бир жыл өтүп кетти. Экөө эл көзүнчө башка адамдар. Ильяз кээ-кээде ичип койуп жүрүп көнүп кетти. Тахмина ага канча айтса да болбой жүрө берди. Үй салып иштеп келет да, тамак-ашын алып келип ошерде. Акыры элдин көзү көрөгөч дегендей айыл ичи экөөнү ушактап жатып калды. Ильяз ошол күнү аябай мас болуп короонун четине жатып калганын Нооруз көрүп апасына кайрылды:

- Апа, тигини киргизип койбойт белеңиз, жаан жаап келатат, өлүп калбасын, - деди кирээри менен.

- Аны киргизип эмне кыласың балам, соолукса үшүйт, анан өзү эле кетет, - Тахмина уулунан тартынып зорго айтты муну, - андан көрө үйүнө жеткирип салсаң боло?

- Апа, мени кечир, бирок Ильяз жакшы киши. Сиз ойлонуп көрбөйсүзбү, сизге деле караан болот. Биз Россияга кетсек булар менен каласыз, жайы-кышы жардам берип турат эле? - деди Нооруз жер карай.

- Койчу балам, өз жанын багалбаган неме бизди жыргатмак беле? - Тахмина уккусу келбей үйгө кирип кетти.

Нооруз унчукпай сыртка чыгып Ильязды жөлөп кирди.

- Тоңуп калыптыр, бул эмне оорукчан болуп калган го, өз үйүнө барып апасын укпайбы? - Нооруз күңкүлдөй апасын карады, - Деги сизди билип калдыбы?

- Анан эмей, баары айкын болду, эми муну кууп ийбесек болбойт, сен бирдеме десең боло.

Ары караган бойдон үн катты Тахмина. Нооруз эчтеке дебестен аны жаткырып, өз бөлмөсүнө өтүп кетти, анын жүзүнө тик карай албаган эне эки бети чымырап, уятынан жерге кире албай зорго калды: "Курган жаным ай, балама да уят болдум, жолотпой эле койсом эмне, жалынып жалбарып жатса аялдык кылып жибип кетпедимби, эми эмне болот, кантип кетирем?" деп ойлуу төшөгүнө жата кетти. Күндөгүдөй эле тиричилик жаңы башталып адамдын бүтпөгөн түйшүгү таң заарынан башталганда, ордунан туруп Ильяз анын эшигин шыпырып, малына көз болуп сыртта жүрдү. Ошол күнү Нооруз аны эртең мененки чайга чакырып ачык сүйлөшмөк болду.

- Ильяз аке, бул жүрүшүңүз болбойт, үйүңүзгө барып жашаңыз, биерде апамды жаманатты кылып жатасыз, мен сизди тууган катары сыйлап айтып жатам, минтип жүрсөңүз өзүңүзгө жаман болот.

- Нооруз, сен мени жаман көрбө, өзүң баштап калдың, эми ачык сүйлөшөлү, мен жеңеме үйлөнөм, сен эле уруксат берсең болду.

Ильяз аны жалдырай карап жооп күтүп калды.

- Ал эмне дегениң, бул сөзүңдү уккан эл эмне дейт, сен үйлөнө элексиң, бир топ кичүүсүң, каралуу аялдын сага эмне кереги бар, турмушту ойун көрбөй ушундайда өз жолуң менен бол! - Тахмина уялгандан тайсалдата сүйлөдү.

- Жок, мен айтканымдан кайтпайм, бүгүн нике кыйдырам, агасы өлгөн жеңесин алганга шариятта да жол бар!

Ильяз ушуну айтты да туруп кетти. Эне-бала, келини болуп үндөбөй калышты. Небересинин ыйлаганын угуп шылтоолоп туруп жөнөгөн Тахмина ичинен сарсанаа болуп жатты: "ал айтканын кылат, эми эмне кылдым, келиним эмне деп ойлойт?" деп небересин тоскону чыгып баратып негедир кускусу келип кетти. "Мага эмне болду, табым айнып калдыбы?" деген Тахмина бир нерсе эсине түшүп жүрөгү болк деп алды: "бойума бүтүп калган го, эми эмне кылдым, элге шерменде болгуча макул болгонум дурус го" деп теңселе эшикке чыкты. Бир азга небересин алаксытып, уйкусун ачып анан үйгө кирди. Чындап эле анын бойуна бүтүп калган эле.

Түшкө жакын Ильяз бир койду жетелеп келди да, эки-үч теңтушун ала келип сойуп, арыдан бери казанга салып, отту жагып койуп, молдого жөнөдү. Нооруз үн деген жок. Тахмина болсо үйгө кирип кетип чыкпай койду, аял бечара кубанычка да, кайгыга да көз жашы менен жооп кылып арманын, бактысын көз жашы аркылуу сыртка чыгарып алат эмеспи. Күйөөсүн эстеди, анын арбагынан кечирим сурады. Үңкүйүп отурганда бир коңшусу келип ага акыл кошуп, сөз айтты. Бул өзүнүн сырдашы, теңтушу Сейилкан эле.

- Тахмина, тур өйдө, башыңды көтөр. Ильязды сен өзүң имерген жоксуң, сенин тагдырыңды кудай ага кошуп атат. Азыр молдо келет, дасторконуңду жай, балдарың өз күнүн өзү көрөт, баары чоңойуп калды. Белиңди бек бууп өзүңө кел да, даярдан!

- Сейил, кантип ушуга барам айтчы, уул-келиним эмне деп ойлоп атат? Аларга уят болдум го, эл эмне дейт? - Тахмина ыйлап атып сүйлөдү.

- Эчтеке болбойт, тагдырдын маңдайга жазганын көтөрбөскө чараң жок. Нооруз түшүнүктүү бала, эчтеке дебейт, эл айтып-айтып тим болот, - Сейилкан аны тургузуп бети-колун жуудурду да, кийиминин арасынан өзү эле жаңы жоолугун алып чыгып башына салып бетинен өөп, - бактың ачылсын курбум, баарына даяр бол, Ильяз жакшы бала, сени кор кылбайт, - деп өзү билгендей кылып дасторконду даярдап кирди.

Келини Лайлихан дагы жүгүрүп кызмат кылып жүрдү. Нооруз үнсүз ары-бери басып сыртта, үн дебеди.

Аңгыча молдолор келип нике кыймак болуп жатканда Ильяздын ага-жеңеси, эжеси менен апасы келип, жаңжал кыла баштады:

- Ильяз, бас үйгө кеттик, бул эмне кылганың, элден уялсаң боло? - деди агасы Добулбек жини келип.

- Мен эч жакка барбайм, өз жайыма койгула!.

Ильяз көшөрүп туруп алганда Добулбек аны чаап жиберди. Ал экөө эшикте акыйлашып жатканда эжеси, жеңеси менен апасы үчөө Тахминаны урушуп жатты:

- Эй, бети жок, ушуну менен жашап кетем деп ойлоп атасыңбы? Ал деген жаш бала, эмеле кетип калат, уялсаң болбойбу, кой сойдуруп эшигиңе той түшүрүп отуруп албай.

- Ошону айтсаң, кунажын көзүн сүзбөсө бука жибин үзбөйт, өзү азгырып атат да, ал мунун менен түбөлүк кантип жашамак эле?

- Ушунун жанына койбойм баламды, азыр алып кетем. Уул-келин күтүп калганда күйөөгө тийгенден уялбайбы ботом, жаш баланы азгырбай, - Мээржан кыйкырып, оозго алгыс сөздөрдү сүйлөп жатканда Нооруз кирип келди да аларды түртүп-түртүп сыртка чыгарды:

- Апама сөз тийгизгенге акыңар да жок, сыйыңар менен чыгып кеткиле, балаңарды алып кеткиле!

- Алып кетем, ушул жерге бир мүнөт да койбойм!

- Эгер дагы келсе мен өзүм колуңарга өлтүрүп берип келем!.

Нооруз ачуулана катуу айтты.

Ошол убакта молдо алардын жанына келип Добулга:

- Алла Тааланын буйругу менен болот пенде. Иншалла, бу жигит өзү көптөн бери мага келип сурап жүргөн, шариятта жеңени кайын алганга жол бар. Күнөөгө батпай жөн койгула, пешене тагдырдан качып кутула албайт эч ким, бул кудаанын буйругу.

- Буйрук деп өзүнөн улуу аялды алса да унчукпай тура беришибиз керекпи?

- Дегенде эмне, баары бир кудай кошуп жатса кандай кыла аласыңар? Жазмыш деген жазмыш, балаңар өзү каалап жатса аргаңар жок.

Үндөбөй турган Добул апасы Мээржанды, карындашын акырын нукуп эшикке чыгарды да жөнөп кетишти.

Тахмина аргасыз Ильяз менен жашап калды. Нооруз аялы экөө Россияга кетишти, Лайлихан кайненесине баласын таштап койду. Марлес жөрмөлөп калган, Тахмина колунан түшүрбөйт. Ильяз болсо ичпей, жумуш издеп үйбүлө бакканга киришти. Мээржан кайра-кайра келип аларга тынчтык бербей, Тахминаны каргап-шилеп, урушуп, баласын алып кеткенге аракет кылса дагы ал болбоду.

Акырында:

- Эгер азыр мени менен кетпесең, турпагымды түйүп берем, мен өлсөм да барба! - деди айласы кеткен Мээржан, ыйлап чыгып баратып.

- Аны көрөбүз, ушинте берсеңер силерден мурун мен өлүп калышым мүмкүн! - Ильяз апасынын артынан кыйкырып кала берди.

- Ильяз, сен туура эмес кылып жатасың, мени да, өзүңдү да кыйнап эмне кереги бар? - Тахмина анын жанына келип муңая сүйлөдү, - турпак түйүп берүү эң чоң каргыш, сен туугандарың менен да катышпай бир аял деп жүрө берсең болбойт.

- Кызыксың Тахмина, мына жакында балалуу да болобуз, апам, бир туугандарым кайда бармак эле?

- Кой, болбойт, сен үйүңө бар!

- Эмне? Эми мени кетет деп турасыңбы? Мен кетсем мурда кетмекмин, эми мен балалуу болом уктуңбу, балалуу болом! - Ильяз үнүнүн барынча кыйкырып ийгенде Мээржан кирип келди:

- Мына, эмитен урушуп атасыңар, кана мени менен кетесиңби, же мынабу ууч турпакты алып каласыңбы?

- Сиз туура түшүнбөй калдыңыз, Ильязды үйүңө бар десем болбой атат.. . - Тахмина тартына жооп бермек болгондо Мээржан аны кагып ийди:

- Ооба, сен ушуну кет дейсиң, азгырып алып, никени кыйдырып, бойуңдагы ар кимден болгон балаңды буга таңуулап эптеп эр кылып алгың келип туруп кет дейт имиш!

- Апа, бала меники, мага киришпегиле, силер үчүн мен өлгөнмүн, экинчи Тахминага сөз тийгизбегиле! - Ильяз апасына кыйкырып жибергенде Тахмина аны тыйды:

- Ильяз, апаңа антип кыйкырба, кандай болсо да сени төрөп, багып, чоңойткон, эмгеги бар, акың жок ага сөз тийгизгенге!

- Ошону билип атабы, эгер эне болуп түшүнсө мени урушат беле, ак батасын берип үйүнө алып барбайт беле?

- Ошентсе деле баары бир эне, сен аны сыйлашың керек, сен милдеттүүсүң!

- Түштөн кийин акылдуусунбай эле гой, баарын өзүң кылып, эне-баланы уруштуруп койуп калп актанбай! - Мээржан колун силкип аны кагып, Ильязды карады, - кана, сен мени угасыңбы же тупурагымды аласыңбы?!

- Таштап койо бер, мен дагы силерге ууч турпагымды түйүп алып барып берем, кете берсең болот!.

Ильяз үйгө кирип кеткенде Мээржан Тахминаны жини келип карап:

- Уулумдун тырмагынын учун карматпас элем, айла канча, аргам жок, бир жыландын ийинине кирип алып чыгалбай калды. Баламдын башын айлантып койгон экенсиң да-а! - деп чыгып кетти, - көрөм сени, Манас төрөсөң да биерге койбойм, көрсөтөм! - кайрылып кыйкырды да эшикти тарс жаап ыйлап баратты.

Ильяз менен Тахмина көпкө чейин сүйлөшпөй жүрдү. Жумушуна кетип, кайра келип, өзүнчө кыжаалат болуп атып, Ильяз эптеп акча топтоп алды. Тахмина бир-эки айдын ичинде төрөмөк, Ильяз бир күнү ага минтти:

- Тахмина, биз биерден кетишибиз керек. Бишкек чоң, эч ким бизди табалбай турган болсун, алар экөөбүзгө тынчтык бербейт.. . .

- Кантип? Төрт бала каникул бүтсө келишет, төрт бала менен шаарда жашоо оңой эмес, Марлес да бар.. . Жакында төрөйм, алты бала менен кантип жашайбыз, ушунча жанды багуу сенин колуңдан келеби?

- Эмнеге келбейт? Иштейм, жанталашып иштейм, балдарымды кор кылбайм! - Ильяз Тахминаны кучактап алды, - мен сени башынан эле жакшы көрчүм, жаным, кантип жетээримди билбей жинди болуп жүрүп ичип да кеттим, анан.. . анан түрмөгө түштүм.

- Анан? - Тахмина аны жини келип, бирок билгизбей жылмайган болуп үн катты, - анан Эсенбек өлүп сага жол ачылды, ээ?

- Эми мен аны атайын өлсүн дегеним жок да. Ажал экен, алып кетти.

- Койо турчу, сен ошол күнү аны менен кошо жүргөнсүң, үйгө да келип кеткенсиң. Ооба-ооба, сени менен бирге ичкен.. . - Тахмина ойлуу ага көздөрүн чоң ачып кыйкырып жиберди, - Демек сен ага бир нерсе бергенсиң, ай кудай ай! - Тахмина ордунан тура калды, - сен атайын өлтүргөн экенсиң да?!

- Эмне-е, сен анын өлүмүн менден көргөнү турасыңбы? - Ильяз анын жанына келип карыдан ала, - ошентип ойлоп калдыңбы?

- Ойлогонду эми көрөсүң, мүрзөсүн ачтырам! - Тахмина аны түртүп ийди, - туугандарыңа мени суук көрсөтүп, каргышын угузуп койуп, эч нерсе билбегендей жүргөнүңдү эми көрөсүң, текшертем өлүктү!

- Эмдигиче аныңдын сөөгү эле калгандыр, тим кой эми козгобой, ошондо ушул акылың болгондо башкача болмок экен, - Ильяз аны түрткөнүнө ага жини келип кыйкырып жиберди.

- Ал киши колдуу болгондуктан чирибейт, өз көзүң менен көрөсүң, энең ошондо көрүп алсын, сенин кандай ойун койуп бирөөнүн бүлөсүн бүлдүргөн адам экениңди!

- Койчу Тахмина, баары өттү-кетти го, биз эми эрди-катынбыз, балалуу болобуз жакында, түшүнчү мени?

- Мен эми түшүндүм сенин кандай адам экениңди, балдарымды атасыз, мени жесир калтырып киши өлтүргөнүңдү көрөсүң, - Тахмина жулкунуп анын кучагынан бошонуп сыртка чыкмак болду, - шашпа, милицияга азыр барам, каматып салам! - деп жүгүрүп чыга бермек болгондо Ильяз аны кармап калды:

- Жинди болдуңбу, сага эми ким ишенет, айтчы? - Ильяздын жини келип кетти, - үч жылдан бери үн дебей жүрүп.. . . . Өзүнөн өзү өлгөн күйөөңдү.. . Сени кызганып өлтүргөнүм чын, анан эмне кылышым керек эле? Ал мен сүйгөн аялды кучактап койнунда жатса, мен ичим күйүп жүрө бермекминби, менин да сүйүп жашагым келет, үйбүлө күткүм келет!

- Бирөөнүн кубанычынан өзүңө ырахат алган жансыңбы, же кайгысынанбы?

- Жок, кайгы же кубанычтан эмес, мен өз сүйгөнүмдөн ырахат алам, азыр билсең бактылуумун!

- А менин жүрөгүм менен балдарымдын көз жашычы? Отуз жетисинде күлгүндөй бойдон өлүп калган Эсенбек менен ишиң жокпу, анын да ой-максаты бар эле да?!

- Мени аныңдын эчтекеси кызыктырбайт, мага өзүмдүн гана бактым керек, уктуңбу? Өз бактым үчүн өзүм күрөштүм. Өлсө өлө бербейби, аныңдын балдары турат, сени менен армансыз жашады, гүлүңдү сорду, а мен сени андан кызганып жүрүп өмүрүм өтмөк беле?

- Уяты жок, бирөөлөрдүн көз жашынан бактылуу болом десең жаңылышасың. Мен сени эми эч качан көргүм келбейт, бактылуу да кыла албайм, мени жүрөгү жок, сезими жок аял деп ойлодуңбу? Баргын эми, мен сени бул үйгө бир мүнөт дагы токтото албайм!.

Тахмина Ильязды жиндене түртүп чыгармак болду эле, ал аны карыдан ала катуу мыкчый өзүн түртүп төргө алып барып отургузуп туруп жанына өзү чөгөлөй калды:

- Сен эми артка кайта албайсың, загсты да алып койгонмун, закондуу эрди-катынбыз, ачууңду тый да, баламды аман-эсен төрөп бер. Суранам сенден, мени таштаба, түбөлүк бирге болчу жаным, түбөлүккө бирге бололучу, баарын унутчу!

- Кантип унутам, сүйүктүү эримди өлтүрүп койуп бетиңе парда жамынып алып сүйүүсүн таңуулаган адамды өмүр бойу жек көрүп, койнума кантип алып жашайм? Балдарыма айтам, Ноорузду чакыртамын дагы, мүрзөнү ачтырып, акырына чейин изилдеп, аныгына жетем. Сени жек көрөм, уктуңбу, түшүнчү мени! - Тахмина үйдөн чыгып кетти.

Ильяз башын мыкчый отуруп калды: "бул аялга бекер айткан экенмин, мени сүйүп жашайт деген ойдо жүрсөм, күйөөсүн унута албайт тура" деп көпкө ойлонуп отурганда Марлес ыйлап калды. Марлести сооротуп, чай берип кайра жаткырып, өзү төргө кыңкая кетти. Ошол убакта Тахмина кирди да:

- Сен угуп атасыңбы, бул жерден тезирээк чыгып кет, мен эми сени менен жашагым келбейт, көргүм да келбейт. Сыйың менен чыгып кет баары ачыкка чыкпасын десең. Балдарга да, ата-энеңе да айтпай ушул бойдон ичиме сактап өтөйүн, ичимдеги сенин наристең үчүн сени аяйын, мени тынч койуп кетип кал жакшылыкча!

- Тахмина, анчалык ачууланбачы, аз да болсо бирге жашап калдык, балабыз болот ортобузда, баары унутулат.

- Унутулбайт, сени көрүп чыдай албайм, кудай жалгагыр, кетип калчы!.

Тахмина небереси жаткан бөлмөгө кирип кетти. Ильяз унчуга албай жатып калды. Ошондон баштап жашоолору болбой бараткандай экөө эки жакта. Ильяз кайрадан ичип, бүтө элек времянкага кирип жатып алат. Тахмина эч нерсе билбегендей небересин карап өз оокатын жасап ичип, Ильяздын бар жогу менен иши да жок болуп жүрө берди. Ильяз күндө ичип келип, кийими кирдеп, кебетеси кетти. Аны Мээржан угуп алып жетип келди. Ал келгенде Ильяз бурчта жаман төшөктү төшөнүп жаткан болчу, көрүп туруп үйгө чамынып кирди:

- Өлүгүңдү гана көрөйүн шуркуя, баламды "бойумда бар, мени аласың" деп атып үстүңө киргизип алып кылган ишин кара, муну мусаапыр кылып койгон тура! - деп кыйкырып кирип келгенде Тахмина ордунан тура калды:

- Сиз мени антип кордобоңуз, аны мен азгырган да, башын айланткан да жокмун, антип айтканга акыңыз да жок!

- Ики, кылаар ишти кылып, кыл жип менен бууп койуп анан айтканын кара. Тигинин жаткан жерин кара, эр кылып алганың ушулбу ыя, үстүңө кирип келсе сен аны кор кылган турбайсыңбы?

- Ооба, балаң өзү күнөөлүү, дагы аны соттотпогонума ыраазы болгула. Эсенбекти өлтүрүп койуп мени алып жашап кетем деген балаң жаңылышат. Кан куткарбайт, арбагы соо койбойт!

- Эмне деп жатасың, ай келин, сенин күйөөңдү ал өлтүрбөй эле өз ажалынан өлбөдү беле? - Мээржан Тахминаны таң кала карап делдейе түштү.

- Ал өлмөк эмес, балаң түрмөдөн кутулуп келгенде экөө арак ичип келген, ичпеген немени менин кутулганыма кубанбайсыңбы деп ичирип, ичкен арагына уу кошуп берип, үйгө ээрчитип келип койгонун эми өзү айтып отурат. Силер мени жинди деп ойлоп атасыңарбы? Эми мен чыдай албайм, кайын-журтума да айтып, баарына билдиремин да, мүрзөсүн ачтырып текшертем!

- Ой, кокуй, эмне деп атасың? Кой айланайын, жаткан жеринен козгобой эле гой, атаңдарга деле айтпай тур. Ал жинди жөн айтып койгондур, ага ишенбе, - деп Мээржан бөйпөңдөй калды, - Кой айланайын, ачууңу бас, кел отурчу мындай, - Мээржан Тахминаны отургузуп жонуна колун койду, - Ильяз сени жакшы көрөт, ошон үчүн эле ойуна келгенин айтып койду го?

- Кантип болбогонду айта берсин? Чындыгын өзү байкабай айтып алды. Болуптур, мен үндөбөй эле койойун. Жабылуу аяк жабылуу бойдон калсын десеңер балаңарды алып кеткиле, менин аны көрөйүн деген көзүм жок! - Тахмина ыйлап, бетин басып алып айтты, - Түшүнгүлө мени, келип алып зордук менен нике кыйдырды, балдарымдан уялганымдан үндөбөй макул болдум.

- Мейли, айланайын, алып кетейин, ал макул болсо эле алып кетем. Сен эстүү жансың садага, оозуңдан эч нерсе чыгарба, - деп туруп босогого жетип сыртка чыкты.

Бир кезде Эсенбек жаңы үйлөнгөндө Ильяздын мас болуп алып айткан сөздөрүн эстеп бара жатты. Ошол күнү келин көргөнү кетип жаткан апасына жаңы эле мектепти бүтүп үйдө колоктоп жүргөн Ильяз:

- Көрүп барбай эле кой, жакын деле тууган эмес, - деди.

- Апей ботом, жакын болбосо да катташыбыз бар, биз келин алганда тикесинен туруп кызмат кылышат, анан кантип барбай койо аламын? Сен азыр баласың, чоң кишилердин ишине киришпей жүр!

- Киришем, ал менин жактырып жүргөн кызымды алып алыптыр!

- Эмне дейт, сен жаңы эле мектепти бүтүрсөң, ал мугалим болуп иштеген кыз болсо.. .

- Баары бир мен аны сүйчүмүн апа. Көрөсүң го, мен Эсенбекти өлтүрүп туруп, өзүм аламын!.

Ильяз сыртка чуркап чыгып кетип калды. Мээржан ойуна эчтеке албай "баланын сөзү да" деп келин көргөнү кетип калган.. .

Ушуларды ойлонуп босогодо бир топко туруп анан уулу жаткан жерге барып, аны жулкулдатып тургузууга аракеттенди. Ильяз булдуруктап сүйлөп улам колун ары-бери булгап атты:

- Ээй, баргылачы нары, мени жайыма койгулачы, менин өлгүм келип атат, жоголгула дейм!

- Эмне дейт, кокуйгүн? Өзүңдү жөнгө салалбай жандан кечкени жатасыңбы? Эсиңе кел балам, жүрү үйгө кетели, биерде сага орун жок, кагылайын, - эне уулунун башын көтөрүп жүрөгү сыздай көзүнө жаш алды, - сен мени кыйнадың го?

- Бар дейм, мен ушул жерде жатып өлөм, мени издебегиле, өлгөн деп койгула!.

Ильяз апасынын жүрөгүнүн ооруганы менен иши жок ары бурулуп кетти. Мээржан көпкө буркурап ыйлап отурду. Жаткан жеринин өтө кир, балит экенине зээни кейип, анан үйүнө кетмек болду. Барып Добулду машина менен жөнөттү, ал инисин көтөрүп салып алып кетти. Үйүнө баргандан кийин Мээржан балдарына болгонун болгондой айтып берди эле, алар ойлонуп калышты. Ильязды ичирбей, үйдөн чыгарбай койду эле, ал түндөп чыгып кетти. Түн бир оокумда келип эшик тыкылдатты эле, Тахмина ачты:

- Сага эмне керек, келбе дебедим беле, мени тынч жашатасыңбы, же биротоло камалгың келип атабы?

- Мени каматчу сенсиңби? Ушунча жыл сен деп үйлөнбөй да, эч ким менен сүйлөшпөй да өмүрүмдү өткөрүп келдим, түрмөгө сени да бириктирип туруп, биротоло алып кетем! - Ильяз аны ичке түртүп кирип келди, Тахминанын көздөрү бакырайып жүрөгү түшүп калды, - сен оозуңду жаап мени менен жашайсың, же өлөсүң. Экөөнүн бирин өзүң танда! - деди ачуусу келгенинен муунун калчылдатып, өңү таптакыр өзгөрүп кетти, - бол ачыгын айт, мен күтө албайм, же нары, же бери болойун.

- Ильяз, сен жинди болбо. Менин беш балам бар, эми дагы төрөгөнү турам, сен мени түшүнчү, балдарым менсиз кантет? - Тахмина ыйлап ийди, - өлтүрбө кудай жалгагыр?!

- Мен эмес, сен жинди болуп жатасың. Мен сени бала күнүмдөн, мектепте жүргөн кезден сүйүп калып, азап чегип жатамын. Мени түшүнбөсөң сени да, баланы да жок кылам, эне-атасы жок бала кайсы жакшы күндү көрмөк эле?

- Ильяз, ойлончу?.

Тахмина сүйлөп жатып өзүн жоготуп койду. Ильяз коркуп кетти, жыгылып баратканда жөлөй калып төшөккө жаткырды да, жүгүрүп сыртка чыгып коңшусуна жетип, анын машинасы менен Тахминаны ооруканага жеткирип келди. Үйдө Марлес уктап жаткан. Келип аны карап жатып калды. Таң атканча уйкусу келбей ойлонуп жатып уктап кетти. Эртең менен Марлести көтөрүп алып барса Тахмина төрөп койуптур, бирок врачтар аны киргизбеди:

- Азыр абалы анча оор, киргизүүгө болбойт, уулуңардын денсоолугу жакшы, бара берсеңер болот.

- Кирип көрбөйлүбү? Сүйлөбөйм, жөн гана көрүп кетейин.

- Жо-ок болбойт, мени урушат, эртең келиңиз.

Акушерка аны киргизбей койгондо Ильяз анын колуна акча кармата койуп:

- Чоң кыз, бир мүнөткө эле, анан уулумду көрсөтүп койчу?

- Ушундайсыңар анан, эч түшүнбөйсүңөр, тез чыгыңыз, уулуңузду азыр алып чыгам, - деп акушерка жылмая эшикти ачты.

Ильяз өңү боппоз болуп жаткан Тахминаны көрүп аябай коркту: "бекер кылган экенмин, балам энесиз чоңойсо эмне болот? Жок-жок, жакшы болуп кетет, сөзсүз жакшы болот" деп ойлоп аялын карап турганда, акушерка көзүн али ача элек дүйнө бейкапар наристени алып келди.

Аны колуна ала койуп эми өбөйүн дегенде:

- Өппөңүз, көрдүңүз болду, үйүңүзгө барганда өбөсүз, - деп колунан ала койду, - бизде ушундай, капа болбоңуз, эми бара берсеңер болот, - деп ары басканда Марлес Тахминанын жанына барып:

- Апа, туйчу, - деп колунан кармалап ийгенде Ильяз аны ала койуп чыга жөнөдү, бала чыркырап ыйлап жатты.

- Апаң үйгө барат, азыр экөөбүз үйгө барып чай ичебиз, анан өөлайды көрөбүз, сен аллейиң менен ойнойсуң.

- Апа-а, апама байа-аам! - деп болбой ыйлаган баланы Ильяз эптеп сооротту..

Эки-үч күн дегенде Тахмина көзүн ачып биринчи эле небереси Марлести сурады, жанында отурган Ильязга көңүл деле буруп койгон жок. Аңгыча баласын алып келди эле, ал акушерканы карап:

- Чоң кыз, бизди бир мүнөткө жалгыз калтырасызбы? - деди, ал акырын басып кеткенде Тахмина Ильязды карап, - Ильяз, аман-эсен балаңды ал да, көздөн далдаа бол, мен сени менен жашай албайм. Бала сеники, мен өз баламды бакканым дурус болоор, - деп ары карап Марлести өөп, эркелеткенде Ильяздын жини келип ордунан тура калды:

- Сен.. . , сен жинди болдуңбу? Менин балам болсо, сен төрөдүң, башка балдарыңдан бөлбө, экөөбүз чоңойтобуз, болбодубу эми, ачууну токтотпойсуңбу? Жаңы жашоо баштайбыз.

Ильяз тизелей калып кроваттын кырына жөлөнүп Тахминанын колунан кармайын дегенде ал колун тартып алды:

- Тарт колуңду, ушул колуң менен Эсенбекти өлтүрүп мени бактылуу кылгың келдиби? Сага канча жолу айттым, мен сени жек көрөм.

Тахмина үнүнүн барынча кыйкырганда акушерка кирип келди:

- Бул жерден урушууга болбойт, үйүңөргө барганда сүйлөшкүлө калган сөзүңөрдү.

- Кечирип кой, чоң кыз, үйбүлөмдү качан алып кетсем болот? Мынабу тентек ыйлап жатат, - Ильяз эчтеке болбогондой жылмая калып кызга карады.

- Эки күндөн кийин чыгарабыз.

- Эң жакшы, анда мен кеттим.

Ильяз Марлести көтөрүп чыгып кетти. Марлес ага абдан көнүп алды, карыш чыгарбайт, жумушка барып аванс акча сурап алып, үйүнө тамак-ашын даярдап койду, жээнтек берем деп кой соймок болду. Баарын дайын кылып койуп анан төрөтканага келди. Бул ирет ал Тахминага алтын шакек сөйкөсү менен алып келип көңүлүн көтөрмөк болду. Тахмина аны да кабыл албады, үндөбөй сумкага салып койуп үйүнө келди. Ильяз өзү ага кошомат кылып өзү тамак жасап, ысык чай берип, кыймылдатпай төшөккө жаткырып карап атты. Эки досун ээрчитип келип кой сойуп, ысык тамак берди. Кыскасы, ага жагуунун аракетин жасап эки баланы карап, жалаяк жууп жаны тынбай убара. Бир күнү Ильяз эшиктин алдында кир жууп отурса Мээржан короого баш бакты:

- Олда-а курган балам ай, өзүңдү да, бизди да кыйнадың го? - деп көрүп эле наалып кирди.

- Апа, келсең жөн келбейсиңби, мен балалуу болдум, андан көрө небереңди көрүп кубансаң боло? - Ильяз апасына тайсалдай жооп берди, - келиниң катары жакшылап мамиле да кылбайсыңар.

- Айла канча балам, биз ошол неберемди көрөлү деп келдик, - Мээржан Ильяздын жанына барып өйдө кылды, - турчу уулум, кир жууганыңды көргөн эл эмне дейт? Баарына макулмун, бирок экинчи кир жууганыңды көрбөйүн. Тахмина баарын угуп турду, мизирейип үн дебей аларды көрмөксөн болуп ордуна жатып алды.

- Ыраспы апа, сен чын эле небереңди көргөнү келдиңби? - Ильяз кубана колун тазалай апасын кучактап өөп жиберди, - жеңе, чынбы ушу?

- Ооба, эмнеге калп айтмак эле жеңең, акыры сен жеңдиң, бас эми келиндин жанына кирели, - Шарипа кайнисин күлө карады.

- Ур-ре! - Ильяз жаш баладай сүйүнүп алакан чаба секирип алды да, экөөнү колтуктап үйдү карай басты, - мен ыраазымын апа, билгем мени силердин түшүнөөрүңөрдү.

Ээрчише киришкенде Тахмина уктап жаткандай чүмкөнүп алган. Мээржан ичинен аны жаман көрүп, баласына зээни кейип алды: "курган балам ай, кайдан да акылыңдан адашып ушуга жолоп алдың экен, бул сени кул кылып алган тура, аны кир жуудуруп койуп өзү керсейип уктап жатканын кара" деп ичинен оор күрсүнүп алды. Ильяз акырын өтүп Тахминаны ойготмокко түрткүлөдү:

- Тахмина, тур, апамдар келди, Нурсултанды көргөнү келиптир, тур эми.

- Азыр.. - Тахмина ордунан араң туруп төшөгүн араң жыйды да, - төргө өтүңүздөр, - деди.

Ал мурда эле көрүп жүргөн абысындарын ошондой эле кабыл алды.

- Тахмина, тагдыр деген ушундай тура, мына кайра эле өзүбүзгө келин болдуң, балалуу да болуп калдыңар, эми-и бизден өтсө кечир, наристени көргөнү келдик, - Шарипа отурбай жатып наристени ала койуп мурдунан чымчып өөп койду, - атын Нурсултан койдуңарбы?.

Ильяз жооп берди, Тахмина үн деген жок, ал дасторкон жайып өзү менен өзү боло берди, негизи эле көп сүйлөбөгөн жан.

- Ооба, Нурсултан деп өзүм койдум.

- Кана бери берчи, неберемди өзүм бир көрөйүн, - Мээржан Шарипага карап колун сунду, - Каралдым десе, дегеле быйпыйып уктап жатканын кара.

Эзиле наристени өөп, акырын жыттап койду. Шарипа Добулдун аялы, үч баласы бар. Мурун Тахмина менен мамилеси жакшы болчу, Ильяз анын үстүнө кирип алгандан бери күйөөсүнөн тартынып келбей калган. Мээржан эми ал небересин алып отуруп уул-келининин каш-кабагын байкап атты. Тахмина аны тоотпогондой мизирейип чай куйуп отура берди. Ильяз туруп өзү эт туурап тамак асканга аракет кылганда Мээржан:

- Кой балам, убара болбогула, биз жарыкта кетели, - деди.

- Апа, эмнеге кетесиң, бүгүн менин төрүмдө отуруп сыйымды көрүп кеткиле, атайын тамак жасаганы жатам. Тахмина ооруп жатат, ага капа болбогула, - кайсарлана Ильяз апасына актана кетти, - жаш төрөдү, ысык-жылык ичип тыңысын деп эле болбой жаткырып жатам.

- Туура кыласың балам, жаш төрөгөн аялга кароо керек, жакшылап тыңысын, - Мээржан жактыра бербегендей наристеге үңүлө сүйлөдү, - Аман болгула, биз эми жылалы.

- Апа, бүгүн жатып эле кетпейсиңби?

- Жо-ок уулум, сен өзүңчө үйгө киргенде коном, азыр кетели, уулуңду көрүп кетейин деп жеңеңи ээрчитип баса бергемин, жаман уулуң чоңойо берсин! - деп ордунан туруп баратып, - Шарипа жүрү балам, эрте күндө кетели, - деп сыртка чыга жөнөдү.

- Апа!

Ильяз алардын артынан чуркап чыга бергенде Мээржан:

- Кой балам, тынч жашай бер. Эмне кылайын эми, тагдырыңды ушул аялга өзүң байлап алдың, - деп басып кетти.

Ильяз үнсүз туруп калды, ичинен Тахминага жини келди, бирок ага эчтеке дей албады. Ал болсо сезмексен-билмексен болуп дасторконун жыйнап койуп жатып алды.

Ильяз: "Жо-ок, сени акыры жеңем, акыры ийилесиң, өзүң жалдырайсың" деп ойлогон менен убайымга түшүп калды. Ошол эле күнү кечке маал Тахминанын апасы менен Жеңишбек, Жамийла болуп келип калышты. Алар эч нерсе билген эмес, ал абалын билмек болуп эле, май, сүзмөсүн, сүрсүгөн этин көтөрүп келип калган. Кирип келип Ильязды көрүп, Жамийла негедир зырт этип алды. Жеңишбек аны менен учурашып калды.

- Апа, айтып келбейт белеңер, - Тахмина күлүп жайнап апасы, келини менен өбүшө учурашты, жан-алы калбай аларга эбелектеп атты.

- Айланайын кызым, айтканда эмне, балдары менен кыйналып калдыбы деп эле балдарды ээрчитип баса бердим.

- Убара болбой эле койсоңор болмок.

Ал Ильязды көз кыры менен карап койду, бирок эч нерсе айтпады. Ильяз алардын жанында эч ким эместей көңүл буруп койбогонуна ызаланып чыгып кетти, өзүнөн өзү эзилди: "Неге бул абалга калдым, качанкыга чейин ушинтет, апасына, инисине неге мени айтып тааныштырбайт, же ушунчалык өзүн өйдө сезип жатабы? Мен буга эмес сүйүүнүн кулу болдум, сүйдүм муну, күнөөм кайсы? Менин апам өзү келди, бу кабыл албады, чынында эле буга мен керек эмес экенмин да? Тизе бүгүп жалдырап жашап келатам, акыры баш ийээр десем ойлогусу да келбейт. Мен жаңылган экемин, адамды зордоп сүйдүрүүгө болбойт тура, андан көрө баламды алып кеткеним туура болот окшойт, кантсе да өз канымдан жаралган бала эмеспи" деген чечимге келди да, сыр билгизбей кирип отуруп алды. Ал азыр унчукпады, тигилер кеткенден кийин кетмек болду. Алар ал күнү конок болуп, эртеси кетишти. Алардын көзүнчө Ильяз бир жолу да туруп Тахминага жардам бербеди, үнсүз телевизорду карап отура берди. Тахмина деле эчтеке дебеди. Качан аларды узатып киргенден кийин:

- Тахмина, сен туура айткан экенсиң, мен эми чыдай албайм, баламды алайын да кетейин, - дегенде Тахмина ага көзүнөн заар чачырата:

- Эми түшүндүңбү? Баланы төрөтканадан алып кетсең болмок, мен эмизе элек болчумун, эми ага мээримимди төгүп андан ажырагыс болгондобу?

- Кандай айтсаң да баланы биерге калтыра албайм, мен сүйүүм үчүн күрөштүм, кулуң болууга даяр болдум, бир сен деп баарына кол шилтедим. Сен менин сүйүүмө түкүрүп дагы койгон жоксуң, өз кадырымды кетирдим, калганын өзүң чеч да баланы ороп бер, алып кетем! - деп ордунан туруп кийимин салыштыра баштады.

Тахмина үнсүз отуруп калды, ал азыр баарын ойлонуп жатты, апасы менен купуя сүйлөшүп, ага айтканда, ал: "Кызым, балалуу да болуп калыпсың, "атаңды өлтүргөнгө энеңди бер" деген сөз бар, ал сен деп ошол күндө жүрсө, аны кордой бербе. Чөптү кордосо көзгө зыян болот имиш, адамды кордоп жакшылыкты кайдан табасың, ал дагы бирөөнүн баласы. Жамийланы "алып бербейм" деп канча чамындым, бу сүйүүң менен сүмүрөн калгыр, адамды ушунча азапка салган неме тура. Капырай, атаң экөөбүздү ата-энелерибиз сүйлөшүп үйлөнтүп койушту эле, бала-чакалуу болуп жашап эле атабыз. Ойлонуп өзүңө тарт, кокус аны кетирсең, жаманатты болосуң, эки эрге тийген болуп эрдин саны көбөйөт. Көңүлүн суутпа, келээрки жумада Жеңишбекти жиберем, ээрчитип баргыла" деген болчу. Ошолорду ойлонуп атып ордунан шарт турду, өзүн чоочун адам менен мамиле түзүп жаткандай коомайлана ага акырын келип үн катты:

- Баланы кыйнап койбойсуңбу?

- Апам мени өлтүрбөй баккан, баламды да өлтүрбөй багууга кудурети жетет!

- Мейли, алсаң алып кет, - Акырын басып уулун колуна алып көпкө карап туруп, бетинен алмак-салмак өөп, - садагам десе, мени кечир, аргам жок бөлүнүп отурам, сенсиз кантип күн көрөөр экенмин? Эмчегим зыркыраган сайын сени эстеп азап чегермин, ыйлаармын берекем. Аман чоңойсоң эле болду, кош кагылайын уулум, мендей мерез энеңди кечир, аман болсоң издеп табаарсың, - Тахмина көз жашы салаалап эки бети ылдый агып жатты.

Ильяз кийимин салыштырып бүтүп Тахминанын жанына келди, ал көзүнүн жашын жамгырдай төгүп уулун кучактап турганын көрүп боору ооруп кетти:

- Тахмина, ыйлабачы, эгер бергиң келбесе кала берсин, өзүм карап турам, сага тоскоол болбой мен кете берейин, бала экөөбүздүкү, талаша албайм, жардам берип турам, - деп бурула бергенде Тахмина аны колунан кармап калды:

- Беш балам атасыз калганы жетишет, эми муну атасыз калтыргым келбейт, уулуңду өзүң бак, сени тааныбай калбасын!

- Анда ороп бер!

- Энесиз өскөнүн каалайсыңбы?

- Эмне кыл дейсиң, мен сен үчүн эмнеге гана барбадым, сени сүйдүрө албадым, канчалык далбастасам да сага жакпадым. Эми биерде тура албайм, же баланы алып кал, же мага бер, эрк өзүңдө кандай чечсең дагы.. . .

- Мен энемин, баламдан ажырагым келбейт, сен эмне кылсаң өзүң бил, кааласаң ташта, болбосо алып кет, көзүм көрбөсүн, - деп Тахмина бүк түшүп боздоп жатып калды.

Ильяз эчтеке дей албай туруп калды, теңселип кетти, үнсүз көпкө туруп, анан аны кучактап отура калды, Тахмина өтө бекемдигине салып, аны: "сен кал, кетпе" деп айтпады.

- Тахмина, ыйлабачы, сени боздотуп койуп мен кантип кетмек элем, сен мага уруксат бер келип турайын, баламдын атасы экенимди билгизип өзүм тарбиялайын. Мен эми аял да албайм, баарынан тажадым, - деп аны өйдө кылып кучактаганда ал да кучактап солкулдап ыйлай берди.

Ильяз анын аял болуп туруп өтө катуулугуна таң калып турду, бирок Тахмина аны эч качан мурда болуп көрбөгөндөй бекем кучактап алганына анын ичи жылып өзү да аны аймалап жатты.. .

Мына ушинтип алар бири-бирине алгачкы жолу берилип турду, Ильяз кубанганынан аны кучагынан чыгаргысы келбей отура берди. Аргасыз Тахмина анын эркине көндү. Ошол күнү Ильяз өз максатына жеткендей болду, анткени өз сүйүүсү канчалык азап-тозок менен колуна тийди, кубанганынан аны көтөрүп алып үйдүн ортосунда бийлеп атты:

- Берекем менин, мага сенин сүйүүң керек, мен сени акылдан адаша сүйгөм. Адегенде жаш бала элем, аргасыз сенден ажырагам, мен бүгүн бактылуумун! - деп бекем кысып алганга Тахмина кыйналып кетти окшойт:

- Ильяз, жүрөгүм кысылып кетти, - деп ал күлүп ийди, - койо берчи, бала болуп кеттиңби?

- Мен кубанганымдан өзүмдү билбей калдым Тахмина, мен бүгүн кандай гана бактылуумун, айтып жеткире албай жатам, - деп Ильяз аны тегеретип барып жерге түшүрдү, - жаным, мен үчүн жүрөгүңдү жибитип, сүйүү тартуулачы, өмүр бойу төбөмө көтөрүп багайын, мага тамчы гана сүйүү берчи?!

- Бала болуп кеттиңби, Ильяз? Мен кечкиге тамак жасайын, сен балдарды кара, - Тахмина ага жылмайып койгондо Ильяз аны кайра-кайра өөп ырахаттана бактылуу болуп турду.

- Бир аз кучагымдан чыкпай тура турчу, сени бүгүн таптым, таппай жүргөн махабатымды таап бактым ашып-ташып турат, кучагымдан чыкпачы!

- Болду эми, кеч кирип кетти, курсак ачып кетти, сүйүүнүн да карды ачат го? - сырдуу күлүп койуп анын бетинен өөп койгондо, Ильяз аны толкундана көтөрүп алып тегеретип, тегеретип жерге койду:

- Мен аябай бактылуумун, кел сен отур, мен тамак жасайын, сен отурчу, кыйналып каласың!

- Жо-ок, өзүм эле жасайм.

Тахмина болбой ашканага кирип кетти. Ильяз турган жеринде ырахаттана терең дем алып алды: "Ыраазымын сага Тахмина, көз ирмемдик бакытты тартуулаганыңа, дүйнө кезип издеп келген бактым сен эмес белең" деп балдардын жанына келип, уктап жаткан уулун элжирей эңкейе өөп алды:

- Акжолтойум менин, сен менин кубанычымсың, сүйүүмдөн жаралган дүйнөкапарым, ырысым, кубанычым, сен гана менин сүйүүмдү таап бердиң, - деп көпкө карап отура берди.

Тахмина тамагын даярдап өзүнчө жылмайып алып: "байкушум десе, мен үчүн баарына көндүң, эркиң күчтүү экен, темир да ийилет тура. Кечирдим бардык күнөөңдү, кичинекей наристе үчүн, уулум үчүн" деп ойлоп Ильяздын келгенден берки ар бир жасаган мамилесин эстеп боору ооруп кетти. Кечки тамакты бүтүп экөө дасторкондо отуруп күндөгүдөн башкача көңүлдүү болуп жайдары сүйлөшүп жатты. Ушул күн алардын жашоосунда эң бактылуу күн катары атайын календардан белгилемек болду Ильяз. Тахмина ага чын дилинен ыраазы болуп, бүт эркин, жан дүйнөсүн, тулку бойун багыштап атты.. .

Жамийла таңгалып өзүнчө ойго батып калды, анткени Ильяз ага көрүнгөндөн кат берип өзүн сүйөм деп жүргөн эле, өзүнчө эс ала түштү, болгону баары бир ал жашоосунда бирге катышып, жамандык-жакшылыкта чогуу болоорун билгенде өзүнчө жүрөксүп алды: "эми эч нерсе эмес, кайнежемдин күйөөсү болсо сый болот да" деп өзүн өзү сооротуп алат. Анын коркконунун негизи бар эле, бир жолу конвой аны атайы чакырып чыгып Ильязга салып берген болчу, ошондон кийин андан коркуп калган. Чыгаарына аз калганда аны сатканы белгилүү болгон. Жеңишбек экөө азыр абдан бактылуу, үч балалуу болуп, улуусу алты жашта, өзү иштебейт, күйөөсү менен кайненеси ойу менен болуп өзүн өзү билип калган. Тахмина дагы аны жакшы көрөт, ал барса дасторконун кенен жайып жакшы тосуп алып узатат. Кайненесинен мурун үйдө барын салып берип сыйлап узатканына ыраазы. Жеңишбек жумуш жок кээде үйдө болуп калганда кыйналып калды. Апасынын пенсиясы менен жашап калганда Жамийла:

- Окуп алып да жумуш таппайсың, тиги Шаамурат окубай-этпей эле курулушта бригадир болуп иштейт экен, жума сайын доллар менен алат. Күздө уулубуз окуйт, кийим-кече алып бериш керек, - деп наалып кирди.

- Эмне кыл дейсиң? Азыр канчалар дипломун катып койуп базарда иштеп жүрөт, эми мен деле курулушка иштегенге балдарды чогултуп алып өзүмчө бригада түзөм, крупный адамдар жакшы төлөшөт экен. Шашпа жаным, доллар карматам! - Жеңишбек күлүп калды.

- Доллары жок эле сом таап келсең болду, апамдын пенсиясын аңдып отурбай.

- Апам акчасын кайда алып бармак эле, акыры бизге берет да, - Жеңишбек камырабай айтты, - туурабы, апа?

- Ооба балам, мага акчанын эмне кереги бар, айыл-үйгө эле барганда керек болбосо.

- Мына, көрдүңбү, апам бизди багат да! - Жеңишбек тамашалай күлүп калды.

- Балким, тиги жаман окуса торпокту сат, кийим-кече алганга.

- Ошентпесек болбойт, кийин акча болсо ордун алып койобуз, - деп кошумчалап койду Жеңишбек.

Айтканындай эле жумуш таппай жүргөн он чакты өзү курдуу балдарды чогултуп алып, бир особнякты салууга киришишти. Особнякты салдыра турган отуздарга чыккан бой келин экен, Россияда соода кылып келиптир. Жеңишбек ага иштегенден баштап жакшы таап жатты. Ар жума сайын эки-үч жүз доллардан алып келип абдан оңолушту. Жамийланын кой дегенине болбой алтын шакек-сөйкөлөрдү алып берип, үйүнө азык-түлүктүн баарын даярдап, балдарына кийимдерди алып, бир топ ирденип баратты. Жамийланын бойунда бар эле, төрөөрүнө бир-эки айдай калган. Жеңишбек негедир особняктын дубалы бүтө жаздап, "үстүн жаап жатабыз" дегенден бери үйүнө келбей, келсе бир жумада зорго келип, келсе да акча алып келип берип эле кайра кетип калып жүрдү, жумуштун оордугуна шылтап. Жамийла ойлоно баштады. Айы-күнү жакындаша баштаган сайын оорлошуп, отуруп-тургандан кыйналып жүрдү. Түнкүсүн уйкусу келбей тирмийип таң атырат. Врачтарга көрүнсө, "балаң чоң, жатышың керек" дегенге болбоду. Буттары шишип абдан кыйналса да картаң кайненеси менен балдарын ойлоп жата албай жүрө берди. Ошол күнү уктай албай таңга маал көзү илинип кеткен экен, кобурашкан үндөн көзүн ачып тыңшай калса Жеңишбек менен кайненеси бакылдашып жатышыптыр. Ичи бурап ооруп кетти, козголуп араң турду, дагы бурады, араң басып босогого жетти:

- Апа, мени түшүнчү, мен андан кеталбай калдым, агалары күчтүү турат экен, эгер мен баш тартсам мени алар соо койбойт, - Жеңишбек жандалбас кыла түшүндүрмөк болуп жатты.

- Балам, Жамийланы ойлобосоң дагы үч балаңды ойлобойсуңбу? Ичиндегиси менен төртөө. Мен да карып калдым, ойлосоң боло балам.

- Баарын ойлондум апа, бирок артка кайта албайм, сыртыңардан жардам берип турам.. . . - дегенде Жамийла эшикти ачып зорго аттады, өңү кумсарып ичин басып алган, - сага эмне болду, Жамийла? - Жеңишбек аны жөлөй калды, - толготуп атасыңбы?

- Ошондой го.. . - Жамийла тиштене араң сүйлөдү.

- Кокуй айланайын, тур машийне алып келе кал, - кайненеси жөлөп отургучка алып келип отургузду, - калбаат бол балам, аман-эсен төрөп аласың, үчөөнү төрөгөн аял төртүнчүсүн да төрөйт, эчтемеден кам санаба. Кыйналсаң дагы ичтегиң чыккандан кийин эс алып каласың айланайын, бардаштуусуң өзүң деле, - деп жанында жоолугун оңдоп салынтып атканда Жеңишбек машина алып келип Жамийланы жөлөп-таяп алып чыгып кетти.

Төрөтканадагылар аны алып бараары менен текшерип көрүп:

- Каны аз экен, бала тескери келип, өтө салмагы чоң, муну биерден төрөтө албайбыз, операция кылабыз, - деди.

- Жо-ок, өзүм эле төрөйм, мурда үчтү төрөгөнмүн, алар деле чоң төрөлгөн.

Жамийла онтолоп атып болбой койду. Үч күн жатып кыйналганда Жеңишбек макулдугун берди. Аны операция кылып баласы аман калды, Жамийла алдан тайып эч нерсени билбей, экинчи күнү ошол бойдон кете берди. Баары ошол жерде болчу, Кемелбай кыздары менен боздоп ыйлап, аны кантип багаарын билбей ойлонуп атканда Умсунай менен атасы экөө аны алып кетмек болду..

Жеңишбек кайгы тартып Аделяга баралбай бир топ күн өтүп кетет. Кыркына жакындаганда барса ал кабыл албай койду:

- Жеңишбек, иштесең иште, бирок баарын унут, мен сага турмушка чыга албайм.

- Эмнеге, экөөбүздүн сөзүбүз бүтпөдү беле, эми эч ким тоскоол болбойт, - Жеңишбек ага таңгала карады.

- Сенин төрт балаң, карыган энең болсо, кантип аларды таштайсың? Сен атасың, аларды карашың керек, мага мени менен күндөп-түндөп чогуу жүргөн киши болсо жакшы болмок, - Аделя аны биротоло түңүлтмөк болду, - өз жолуң менен бол!

- Балдарымды таштай албайм, сени дагы, - Жеңишбек буйдала калды.

- Жо-ок, Жеңишбек, төрт бала оңой түйшүктү алып келбейт, мен андай түйшүктү аркалай албайм. Өз балам болсо башка эле.. . бирөөнүн баласын боорума тартууга алым жетпейт!

- Мм.. . макул Аделя, сенин мени сүйөрүң жалган тура, эгер сүйгөнүң чын болсо, менин балдарым, карыган энем тоскоолдук кылмак эмес.. . . - Жеңишбек артына бурулуп кетмек болду, - аялдар ушундайсыңар да.

- Сүйгөм, сүйүп калгам, бирок айттым го, сен алардан чыга албайсың, аялың өлбөсө да сен мени менен кете бермексиң, ал балдарынын түйшүгүн өзү көтөрүп жашай берет эле.. .

- Болуптур, өз түйшүгүмдү өзүм тартайын, кош бол! - деп Жеңишбек чыгып кетти..

Ошондо гана ал Жамийланын кең пейилдигин, адамда жок ак көңүлдүгүн, тазалыгын, көтөрүмдүүлүгүн, жанда жок боорукерлигин ойлонду: "Менин кылыгымды ойлонуп бойунда бар неме жаман болду го, көп ойлонгондон денсоолугуна зыян келди, мен акмак тирүүсүндө кадырына жете албадым. Жо-ок, мен ага катуу деле айткан жокмун, көңүлүн оорутуп урушпадым, ээх абдан бактылуу жашаган экемин көрсө. Өз бактымды көтөрө албай Жамийланы капа кылып, жүрөгүн оорутуп алдым" деп ойлонуп баратты. Үйүнө келгенден кийин үңкүйүп эч ким менен сүйлөшпөй да жатып алды. Бири-бири менен талашып-тартышып ойноп, кайра урушуп жаткан балдарынын үнү аны ойлондура койбоду, ошондо карап туруп: "Ырас эле булар чоңойгуча канча түйшүктөр жатат, бирөөнүн баласын бирөө сүймөк беле? Туура айтты Аделя, өз энесиндей жакшы көрмөк беле, ачыгын айтканы туура болду. Башка аял болсо келип алып балдарыма кордук көрсөтмөк, эң туура чечим болду" деп ордунан туруп келип, эки жашар уулун бооруна кысып алып солкулдап ыйлап жатты. Сыртта картаң энеси балдарынын кирин жууп өчөңдөп жайып жүргөнүн көрүп жүрөгү туз куйгандай ачышып кетти. Эми дагы бир жолу эстеди Аделянын айткан сөзүн, ого бетер терезеден карап алып жүрөгү сыздап ыйлай берди. Жамийланын жогун эми сезди. Көпкө ыйлап көтөрүп турган уулун жерге койуп, кайратын жыйнап өзү апасына жардам бермек болду. Ал кирин бүтүп койгон экен, Жеңишбек шымалана тамак жасоого киришти.

- Жеңиш, сен жумушуңа барбадыңбы, уулум? - эне уулун карай суроо берди.

- Апа, жумуш токтоп калыптыр, башталса чыгам. Сиздин түйшүк тартканыңызга боорум ооруп жатат, балдарды багам деп сиз эле кыйналат окшойсуз, өзүм каралашпасам болбойт экен, - Жеңишбек зээни кейий апасын карады.

- Ээ, балам, силерди багып чоңойтком, өлбөйм мундан. Ушуларды чоңойтконго чамам жетет, ажалым жетип өлгүчө карайм.

- Алтыным апакем ай, жүрөгүң ушунчалык мээримдүү го?

- Эне жүрөгү өлгүчө балам деп согот уулум, силердин эле жамандыгыңарды көрбөсөм болду садага. Ушуларга жетимдин кийимин кийгизбей, жетимдигин билгизбей өстүргөнгө кудуретим жетээр бекен?

- Сиз аман болуңуз маңдайыбызда, ушулардын чайын ичиңиз. Жыргал бир-эки жылда чоңойуп калса жардам берип калат, - Жеңишбек апасына эркелей кучактап өөп алды.

- Кантет, бала болуп кетесиңби, сен эми төрт баланын атасысың, - эне күлүп калды, - Баса, баягы келин эмне болду? - дегенде Жеңишбек тайсалдай ары карап кетти, чындыкты айткысы келбеди:

- Апа, ал баланын кадырын билбейт го деп ойлоп атам, өгөйлүк кылабы? Өзү балалуу болбоптур, күйөөсүнөн төрөбөгөнү үчүн ажырашыптыр, балдарымды кордоп койобу деп ойлоп жатам.. . .

- Кайсы аял болсо да энелик жүрөгү болсо, балага жаман айтпайт. Чанда аял болот мерез, таш боор, андайлар өз баласына да мээримин төгүп сүйө албайт балам, ойлонуп иш кылганың жакшы, - деп эне ойлонуп калды.

Ошол бойдон ар кимиси өз ойлору менен алышып отуруп, жатууга кам урушту. Жеңишбек балдарынын кирин жууп, тамагын жасап, үйдө болуп апасына жардам берип жүрө берди.

Бир жолу Кемелбай аялы экөө келип калды. Белеги күлүшүп калыптыр. Кемелбайдын аялы бойунан түшүп калгандан кийин төрөбөй калган. Белек деп да ошол койгон баланын атын. Жеңишбек баланы колуна алып ичтен сызып, көзүнө жаш тегеренип кетти. Жамийланын арбагына багыштап куран окугандан кийин жээндерин көрүп, анан кайра кетишти..

Умсунай дагы күйөөсү экөө кез-кезде келип-кетип турушат.

Жеңишбектин балдарынын алды мектепке жаңы барды. Баяман абдан зээндүү, мектепке киргенден баштап эле жакшы окуй баштады, үйдө инилерин карап ыйлатпай ойнотот. Жеңишбек анын кийимин үтүктөп, сабагын окутуп кечке убара.

Карыган апасынын денсоолугу быйыл начарлап төшөк тартып көп жатчу болду, жашы жетимиш сегиздеги карыган адамдын дагы өзү кирип-чыгып, кичүү небереси Нариманды алдына алып отуруп, кээде анын шымдарын жууп, көтөрүп уулуна боору ооруп үшкүрүнүп жаратканга нааразы болуп кетет: "Калыстыгың жок тура жараткан, ушуларды томсортуп энесин алгыча, ичээримди ичип, көрөөрүмдү көрүп калдым эле мени албайт белең" деп ойлоп очор-бачар болуп, кыз берип, келин алган уулдары менен кыздарынын каттабаганына ичинен нараазы болуп отурду. Улуу баласы Адылжан кызын берип, келин алганда да апасын катарга алган жок, эки кызы анда-санда келет да, конок болуп кетип калат. Ойлонуп отуруп Жеңишбекти карады:

- Уулум, Адылжанды, Шарапатты, Камилжанды, иийии дагы Марапатты чакыр, алар менен сүйлөшөлүчү, - деп ойлуу сүйлөгөндө Жеңишбек чочуп алды:

- Эмнеге апа, аларды барып эле келбесем кантип чакырам?

- Барып кел, аларга айтаар кебим бар.

- Ма-кул.

Жеңишбекке койнундагы катып жүргөн акчасынан алып чыгып берди:

- Жетеби жолуңа?

- Жетет, калганын катып кой апа, кыйналып калабыз.

Жеңишбек ошол күнү түштөн кийин эле жолго чыкты. Жолдо баратып ойлоду, чынында агалары менен эжелери эки жылдан бери бир да жолу каттай элек эле. Жадагалса Жамийла өлгөндө да келбеген: "мен бир туугандарыма аялымдын өлгөнүн сүйүнчүлөп барамбы? Неге алар каттабайт? Мен алардын эң кичүүсүмүн, жок дегенде бир кабар алып койушса болмок" деп ойлоп шаарга жетип мейманканага жатууну ойлоп, кеч болуп калгандыктан түнкү ондордо мейманкананын эшигин чертти.

- Эмне керек? - деди администратор аял.

- Эжеке, түнөп алганга орун барбы?

- Орун жок, баары толук!

- Эже, мен Оштон келдим эле, бир түнгө акысын төлөйм, - Жеңишбек аргасы кете карап үмүттүү, - суранам эжеке, бир түнгө эле.. . - деп жалдырап атканда ары жактан жумуштан чыгып кетип жаткан Оморбай чыга калды, алар тааныш болчу.

- Сен кайдан түн катып?

- Тага, мен бүгүн эле келгем, агамдын үйүн эртең издейм.. .

- Үйгө жүрү, мейманканада эмне кыласың, үй бар кудайга шүгүр. Кандай бала-чака, үйбүлөң аман-эсенби, жээн жакшы жүрөбү? - Оморбай эч нерсе укпаган эле, ойунда эчтеке жок сурап жатты.

- Жакшы, - Жеңишбек аны менен катар баратып бош жооп берди.

- Мейли, калганын үйгө барганда сүйлөшөбүз, - Оморбай мейманкананын алдындагы машинага отурду, - кеттик!

Экөө үнсүз үйүнө келди. Жашоолору бир топ оңолуп калган, Оморбай Жамийланын бир тууган тагасы экенин билчү, бирок Жеңишбек ага айта албады. Гүлсара аны көрүп сүйүңкүрөбөй калды. Бирок ал баякыдан оңолуп калган, анда азыр баары бар, үйдөн чыкпайт, балдарын карап гана баарына көнүп берген.

- Келгиле, - деп койду Гүлсара.

- Кана, сүйлө, жээним жүрөбү, иштериңер кандай, балдар чоңойуп калдыбы? - Оморбай жээн күйөөсүнө үстү-үстүнө суроо берип атты.

- Тага, балдарды өзүм эптеп багып атам, апам карып калды.. . - алыстан сөз баштаган Жеңишбекке таңдана карады Оморбай.

- Жамийла экөөң эмне, ажырашып кеттиңер беле?

- Жок-жок, тага, анын өлгөнүнө тогуз ай болбодубу, уга элексизби?

- Эмне-е?

- Ошондой тага, төрөттөн кийин өзүнө келалбай калды, балдарды мен ошентип жалгыз.. . .

- Оо кагылайыным ай, эжем барында мойнума көтөрүп баккан кыз эле.. . - Оморбай ыйлап алды, - катышпасак ушул тура, - деп куран окуду, - жаман болгон тура, - ойлуу, анан кайра Жеңишбекти карады, - биякка эмне жумуш менен келдиң эле?

- Адылжан агам, Камилжан агам, эки эжем биерде эмеспи, апам аларды "чакырып кел" деп жиберген.

- Аа, айла жок экен да ажалга, жездем бардыбы?

- Ооба, жаңы төрөлгөн баланы алар алып багып атат, атын Белек деп койушкан.

- Оо шордуу, кыз деп чанып жүрүп акыры баш ийген экен да тагдырга. Ал жаш аял алды деп уктум эле, ал төрөп бердиби?

- Жок, биздин баланы багып алышты.

- Туура кылыптыр.

Оморбай Жеңишбекти аябай сыйлады, экөө отуруп коньяк ичти, айтылбаган сөздөр калбады, эжесин эстеди Оморбай. Жатаарга келгенде ага залга төшөк салып берди. Эртеси өзү ээрчитип дарек бойунча Адылжандын үйүнө жеткирип барды, ал аны таанычу, коңшулаш айылдык болгондуктан Адылжан экөө көргөн жерде учурашып калчу. Катышчу эмес. Жеңишбекти жеткирип жумушуна шашып кетти. Агасы Адылжан инисин көрүп тайсалдап калды:

- Жеңиш, капа болбо, укканбыз, бирок баралбай эле.. .

- Макул аке, батага барбадың, апам карып калды, акыбалын көрүп койсоңор болот беле? - Жеңишбек таарыныч кыла агасын карады.

- Ырас, барсак болот эле, кол бошобойт. Жеңеңдин кызматы да өтө оор, бир күн үйдө болбой, балдарды үйлөнткөндө да айта албадык, - Адылжан инисине күнөөлүүдөй башын сыйпалады, үйгө кир дебеди, экөө босогодо туруп сүйлөшүп жатты.

- Апам ооруп атат, баарыңарды көрсөм дейт, көзү барында көрүп, сөзүн угуп калгыла, эжемдер менен Камилжан акеме да айтып чогуу баргыла, мен баарын кыдыра албайм, балдар менен кыйналып калат апам, жол кирем дагы ченелүү.

Жеңишбек артына карай бурула берди, бир тууган агасынын үйгө кир дебегенине ичтен нааразы болуп кетип баратканда Адылжан:

- Жеңиш, капа болбой кет, жеңең да үйдө эмес эле, мен баары менен кеңешип анан барып калабыз, - деди кошо басып узата, - апамды чогулуп көрүп келебиз.

- Өзүңөр билгиле, баарыңарды эле мен сыяктуу баккан, силер мерез болуп кайдан чыккансыңар? Мен үчүн эмес, силерге мээримин салып чоңойткон адам үчүн бир баруу парзыңар!

Жеңишбек ылдамдай басып алыстап кетти. Ошол күнү кайра үйүнө кечке маал жетип, апасынын ооруп жатканын көрүп күйпөлөктөп дары-берип, ысык чай ичирип жанында балдары ачка ыйлап атыптыр, аларга тамак жасап берип, эки күндөн бери Наримандын булганган шымдарын жууп жаны тынбады. "Кокус апам өлүп калса эмне кылам? Кандай болсо да үйгө бир аял керек экен, аял деген аял да, апамды караганга" деп ойлонуп отурганда эки-үч досу келип калды.

- Ал кандай дос, сенин ал-абалыңды сураганга кол бошобой эле, тиричиликтен чыга албай атабыз.

- Эч нерсе эмес достор, эптеп күн өтүп жатат. Балдар жаш болуп бир аз кыйынчылыктарды тартып атам, апам да ооруп.. . .

- Жеңиш, сен үйлөнбөйсүңбү? - деди Шухрат.

- Кимге достор, төрт балалуу эркекке кайсы аял тийгени турат дейсиң? - Жеңишбек жылмая карады досторун.

- Жеңиш, биздин классташыбыз Жүрсүндү билесиңби? Ал күйөөдөн чыгып кеткенине көп болду, биз аны көндүрүп атабыз, анын баласы жок, өзүң дагы жолуксаң.

- Макул, жолугуп көрөйүн, - деди Жеңишбек.

Алар көпкө отуруп, анан кетишти. Жеңишбек ойлонуп калды: "Жүрсүндү билем, өтө текебер эле, балдарыма өгөйлүк кылып кызыма жаман мамиле жасаса кантем? Үч эркек, бир кызым болсо.. Жалгыз кызыма тили тийбей, апамды жакшы караса болду эле" деп жата берди.

Эртеси Шухрат менен Азат келип калды. Жеңишбек алар менен бирге Жүрсүнгө жолукканы барып сүйлөшүп көрдү. Шухраттар аны эбак эле көндүрүп койгон экен, ал Жеңишбекке аялы өлгөнүнө көңүл айта жубатып атты. Сөз бүтүп достору аны үйгө ээрчитип келди, ырым-жырымын жасап нике кыйдырмак болуп, кой сойулуп жатканда Адылжандар келип калды. Алар келип энеси менен учурашып, Жүрсүнгө жоолук салып той кылып жиберишти. Баяманды көрүп, Оморбай ары-бери басып кучактап алып ыйлап ийди, ал Адылжандар менен чогуу келген эле.

- Айланайын десе, Жамиштин өзү экенсиң го, апаңа окшош болупсуң.

- Апама окшошомунбу, аба? - Баяман эс акылына кирип калганга Оморбайды маңыроо карады, - апамды көмүп койушпадыбы? - көзүнөн жаш куйулуп кетти.

- Кой ыйлаба, Баяман, адамдар төрөлөт, өлөт, ошондой жашоо.. . .

- Чоң апам жаманбы?

- Жо-ок, - Оморбай жооп таба албай баланы колунан ала үйдү көздөй жетелеп жөнөдү, - жүрө гой, үйгө кирели.

- Апамды сагындым аба, атама айтпайм, ал ыйлайт да.

- Туура кыласың, сен чоң жигит болуп калган турбайсыңбы.

- Мен жакшы окуп жатам, чоңойсом апамдын сүрөтүн мүрзөсүнө койом.

- Азамат, сен акылдуу жигит экенсиң.

Аларды Адылжан тосуп алды:

- Оморбай кайда жүрөсүң, бир заматта таппай калдык.

- Жээним экөөбүз сүйлөшүп жаттык.

Оморбай күлө карап үйгө кирди. Жеңишбек ыңгайсызданып аны менен учурашып төргө өткөрдү. Эжелери инисинин алдында күнөөлөрүн сезип баарын даяр кылып, кечирим сурап атышты. Бул кезде энеси жакшы болуп калаган болчу. Келген эл тарап, Жеңишбектин достору кеткенден кийин чогуу отурганда, апасы:

- Балдарым, мен карыдым, эчкинин жашындай жашым калды, бири-бириңерге мээримдүү болгула. Жеңиш минтип.. . - деп баратып чай куйуп отурган жаңы келинин карап токтой калды да, сөзүн башкага бурду, - силер буларга улуу ага-эжеси катары баш-көз болуп ачына айланып, тогуна толгонуп көз салышыңар керек. Мына, эки жылдан бери бир келип ал-абалыбызды сураганга жарабадыңар, бир жатынды тээп чыгып, бир казандан аш ичип, бир төшөктө чоңойдуңар эле, кокус менин көзүм өтүп кетсе Жеңишти жалгызсыратпай караан болуп, ынтымак менен ызаат-сыйымды кылгыла!

- Кантип эле Жеңишти жалгыз калтыралы, азыр күүлүү элесиз го апа, андан көрө.. - деп барып Адылжан ини-карындаштарын карады.

- Ооба балам, сен сүйлөй албайсың, неберелерим мени тааныбайт, келин күттүң, күйөө балалуу болду деп уктум, биринин да сыйына чакырбадың. Же эне болуп төрүңдө отурууга татыктуу эмесминби?

- Кечир апа, ошого мүмкүнчүлүк жок.. .

- Тирүүчүлүктүн өзү машакат, адам өзү табыш керек ар бирине убакытты. Эмнеси болсо дагы аман болгула, колуңдан келсе неберелеримди, уул-келиниң менен кыз-күйөөңдү көзүм тирүүсүндө алып келип көрсөт. Өзүң неберелүү болдуң, өлсөм чөбөрөмдүн ич көйнөгүн бетиме жапкыла, - деди эне улутуна. Келини Бактыкан кайненесин жактыра бербей жүзүн үйрүп терс карап отурду. Эки келини тең кайненесин жаман көрчү. Балдары ар убак келсе аялдары жок өздөрү келип кетчү. Кийин такыр каттабай калышкан. Баарын байкап турган эне кыздарына карады, - Кыз энеге жакын болот дечү эле, силер мерез болдуңар, бир басып келип ал-абалымды көргөнгө жарабадыңар. Мына баланы да көрдүңөр, сен Шарапат мынча катуу болдуң энеңе, жаман сөз айтып, эски кийим кийгизген жок элем. Атаң экөөбүз бешөөңдү тең алчаңдатып эчтекеден кемитпей бактык, өлөөрүмдө мен дагы сыйыңарды көргүм келет, маңдайым жарыла сүйүнгүм келет, үңкүйүп качан кирип келээр экен деп күтүп жүрүп күнүм өтүп баратат.. .

- Апа, кечирип кой, биз күнөөлүүбүз, мен өзүм алып келем неберелериңди, сөзсүз алып келем, - Камилжан апасынан кечирим сурап атканда аялы Үмүт аны акырая карады:

- Жумушуңдан калып жолдо жүрө берет белең?

- Чын эле жумуштан калып калам, - Камилжан аялынан өтүнө албай жер карап калды, - сизди шаарга алып кетсек кандай болот? Баарыбыздыкына кыдырып айылдап келесиз.

- Кызык экенсиң, шаарга алып барганда үйдө жалгыз калса карыган киши эмне болот, сөзсүз бирөө караш керек болот.

- Апамды биз алып кетели, эжем экөөбүздүкүндө жүрүп келсин, - деди Марапат.

- Ой, балдарыңдын баары орусча өсүп калган, карыган немени алар кыйнап койот, андан көрө келип эле турганыбыз оң, - Марапаттын күйөөсү чыга калды ортодон, - Алар үйдө болушпайт, биз да жумушка кетсек, үйдө кары кишини ким карайт?.

Марат аялына жини келе айтканда, Адылжан аялына жал-жал карай сүйлөдү:

- Болду, баарың ажылдай бербей, мен өзүм алып кетем. Үйгө барып небере-чөбөрөлөрү менен таанышып сый көрүп, кудалары менен жолугуп жүрүп келет!

- А сен өзүң билип койдуңбу, кеңешпей туруп чечкидей сага ким уруксат берди? Мен карыган кишини үйүмө алып бара албайм!

- Эмнеге, мени төрөп багып, ушул эрезеге жеткирген энем үчүн мен эчтеке кылалбаймбы, же менин үлүшүм такыр ал үйдө жокпу?.

Адылжан аялы экөө уруша баштаганда эненин жүрөгү сыйрыла минтти:

- Урушпагыла балдарым, мен силерди түшүндүм. Балдарымдын бечара болуп калганы мага өкүнүчтүү, мен эч кимиңердин үйүңөргө барып түйшүк салбайм, ушул жерден өлсөм өлүгүм чыгат. Жеңишим аман болсо көмүп койоор, аман болгула, - эне көзүнүн жашын сыгып алды..

Эч кимиси үндөгөн жок, эч кимиси чече алышкан да жок, не кыздары, не уулдары унчукпай, кеткенге ашыгышты. Бирок карынын "кенже уулум көмүп койор" деген тилеги да ишке ашпаган сөз бойдон калды.. .

Жеңишбек Жүрсүнгө үйлөнгөндөн кийин жумушка кирип иштей баштаган. Арадан үч ай өттү, күндө үйүнө келсе балдары мотураңдап кийимдери таза, ууртунда күлкү жайнап тосуп алат. Апасынын көңүлү да тынып кабагы ачык, чай-тамагы даяр. Жеңишбек досторуна ыраазы болуп алды: "кой, мен ошолорду жакшылап сыйлап койойун, менин бактымды ачты" деп ойлоп үйүнө келди. Ошол күнү достору менен чери жазылганча көңүл ачып түнү менен отурушту, достору Шухрат менен Азат аялдары менен келип Жүрсүн экөөнүн бактыларына арнап жүздөн ичип отуруп кызып калып жатып калды. Эртеси да улантты. Үч күндөп ичишти. Бир жумадай оңоло албай жатып, анан жумушка чыккан, кабатка чыгып иш кылмак болуп аткан, жанындагы жигит бирдемеге жумшаганынан бара койом деп ойлоп бурула бергенде буту тайып кетип учуп кетти. Жерге башы менен тийип, ошол эле жерден жан берди. Эрте менен жумушка кеткен Жеңишбектин түшкө жакын сөөгүн алып келишти.

- Оо кагылайын кулунум, мени көмүп топуракка салбай кантип кеттиң, балдарыңды жалдыратып кимге ишендиң, коку-уй! - деп эне боздоп атты.

- Жеңиш, сен мени неге таштап кеттиң! - Жүрсүн ого бетер сыздап ыйлап жатты. Баяман эсине кирип калганга анын үстүнө жыгылып чыркырап:

- Ата-а, бизди кантип таштадың, биз эми кантебиз, кимге жалдырайбыз, үү-үү-үү! - деп ыйлай берди.

Туугандар баланы ары алып кетишти. Бир туугандарына кабар берген менен эч кимиси келбей калды. Акыры үчүнчү күнү жерге берип, зыйнатын кылып куран түшүрүп койушту. Аруужан эне күйүттөн өйдө боло албай калды. Жүрсүн каралуу отуруп кайненесин карап, балдарды карап тажап бүткөндөй эле болду. Аруужан эне ордунан туралбай жаткан жерине бейшептеп койчу болгондо ого бетер кыйналып, кеткиси келип, араң чыдап: "төрөгөн балам болбосо, же жанымда эрим болбосо, эмнеге жүрөм? Карыган кемпир, жаш балдарды багып жаш өмүрүмдү өткөрөмбү? Эптеп кыркы өтсө.. " деп ойлонуп жүргөндө бир туугандары келип, ызы-чуу болуп калды.

- Эмнеге учурунда айтпайсыңар? - Шарапат менен Марапат ыйлап отуруп айтышты.

Аруужан эне ары караган бойдон аларга карабай койду. Уул-келиндери алып келгендерин жайып куран окутуп, мүрзөсүнө агалары барып келишти. Эми алардын жүрөгүн өйүгөн үч бала менен кары кемпир болуп турду. Бирок эч кимиси алып кетүүгө даабады, кыздары деле үндөгөн жок. Балдары өздөрүнчө кеңешип алмак-салмак бакмак болду. Аялдарына айтты эле, Үмүт менен Бактыкан:

- Ай алып кеткенде эмне, бүгүн-эртең өлө турган немени шаарга алып кетпей эле ушул жерден көз болуп турсак болот да, - Бактыкан абысынын карады.

- Ошо да, жаткан жерине сийип-чычкан кемпирди кантип алып кетмек элек, үйдүн баарын сасытып, - Үмүт мурдун чүйрүп алды.

- Силерди эркек уул дейт, карагыла апамы, кыздын төрүндө болгуча, уулдун улагасында болгон жакшы эмеспи, - Шарапат инилерине карады, - өлсө ызаат-сыйын кылаар силерсиңер!

- Эмне, силерди баккан жок беле, килейген үйүңөр турат, бир бөлмөңөргө жаткырып тамак берип турсаңар болот да.

- Кыз болсок да ушул убакка чейин кайын журтум апамдын бар экенин билбейт, эми алып барсам уят го өлөөрүндө.

- Биз деле апабыздын бар экенин айткан эмеспиз, уят болобуз да эми, бирибиз алып кетпесек жаш балдар менен калып калса элге уят болобуз, наалатка калабыз. Ары айтып бери айткан менен эч нерсе кыла албады. Булардын сөзүн угуп турган Жүрсүн жини келип атты: "буларга керек эмес эненин мага эмне кереги бар, кыркы өтсө мен деле кетем, бирөөнүн баласын баккандан эмне тапмак элем, мага десе үйүндө калып өлсө кандай ишим бар" деп ойлоп турбай дагы койду. Өздөрү жасап ичип, бири-бири менен урушуп талашып жатты, же чече алышпайт.

- Сиздер апамдын тагдырын чече албай жатасыздар, а балдарды ойлоп дагы койбодуңуздар, мен аны эмне кылам? - деди Жүрсүн бир убакта баарын карап.

- Чын эле, үч баланы эмне кылабыз? - деди Адылжан бир туугандарына бурулуп.

- Балдарды жетимдер үйүнө өткөрүп берип койуш керек, - деди Бактыкан оозуна.

- Кантип, бир туугандарыбыздын балдарын жетимканага бергидей эч кимиси жок беле? - Камилжан чок баскандай секирип кетти.

- Намыстансаң сен алып бак анда! - Үмүт көздөрүн акшыйта эрин карады, - болбосо калып баарын бага бер!

- Камилжан, чын эле балдарды балдар үйүнө тапшыралы, - Адылжан инисине карады.

- Оо, эми туура айттың, - Бактыкан күйөөсүнө жасакерлене жакасын оңдоп, - апамды карылар үйүнө жеткирип койолу?

- Таптакыр эле адамдык абийириңер жок тура, өз энеңерди карылар үйүнө жеткиребиз дегенден уялсаңар боло, - Жүрсүн аларды жийиркеничтүү карады, - аз жашасам да Жеңишбектин арбагын сыйлап апамды өзүм карайм, сиздер бара берсеңиздер болот, балдар дагы мени менен болот!

- А сен муну ойлонуп айтып жатасыңбы? - Бактыкан уялгандын ордуна ага жакындай, - эгер жакшылап ойлосоң анда биз сени баардык жагынан колдойт элек, кыскасы апамды кыйналбай бир жерде болсо дегенибиз да, - куйтулана калды, - карыган киши жолдо кыйналып калат го?

- Силердей уул-кыз төрөгүчө баласыз өткөн өйдө тура. Мээримсиз, боору жок болуп калган баланын барынан жогу!.

Жүрсүн эшикке чыгып кетти. Не кыздары, не балдары үн ката албады. Ошону менен сөз бүтүп унчукпаган бойдон өз жолдору менен кетти. Жүрсүн ичинен сызып кала берди. Кетээринде Адылжан менен Камилжан экөө столдун үстүнө он миң сом таштап кетишти. Аруужан уул-кыздарынын сөзүн бүт укту. Өлөйүн деп өлө албай, Жеңишбектин кайгысын көтөргөнгө чамасы жок, алсыз жаткан жеринен ансыз да соолуп бараткан чөлдүн түбүнө окшоп чүңүрөйүп ары кирип турган көздөрүнөн сызылып жаш агып жатты: "Аттиң, ушуларды кандай кылып бактым эле? Окуттук, үй десе үй алып бердик. Кыздарымчы.. Эл бербеген септи бердик, акырында угаарым ушул болду" деп ойлонуп жата берди.

Жүрсүн шымаланып өз ишине киришти. Аруужанды отургузуп ысык чай берип, эки жагын кымтылап койуп, анан балдардын кардын тойгузду: "Ушул балдарда эмне күнөө, жараткан ай, деги пендеңди ушунча да мээримсиз кылып жаратасыңбы, өз энесине жакшылык кылбаган кимге жакшылык кылат? Байкуш Жеңишбек абдан боорукер эле, өмүрү кыска экен да-а. Балдары кийин мага боор береби, сен өгөйсүң деп басып кетсе канттим, өзүнүн балдары минтип атса?" деп ойлуу жатып алып кийинки тагдыры жөнүндө толгонуп: "Же кетип калсамбы, төрөгөн балам болбосо жүрө бергеним болбос, а төрөгөн аялдын көргөн күнү ушулбу?" Бирок ал ой түбүнө жете албай акыры биротоло калууга мажбур болду.

- Балам, - деп Аруужан аны түндө ойготту, - балам, мени эшикке чыгарчы.

Араң сүйлөгөн кайненесин тура калып, сыртка жөлөп-таяп чыгарып алып кирди.

- Апа, кичине тамак жеп аласызбы же сүт берейинби? - Жүрсүн эңкейе сурады.

- Мейли кызым, берсең берчи, өлгөндүн артынан өлө албадым, сага дагы жүк болдум, балам.. .

- Эмнеге апа, сиздин мага оорчулугуңуз деле жок, андан көрө тамактан ичип турсаңыз жакшы болуп кетесиз.

Келин светтерин күйгүзүп тамак ысытып алып келип, кармаганга каруусу жетпеген карыга өзү ичирди.

- Кудай жалгасын кызым, өмүрлүү бол, жамандык көрбө, бактылуу бол садага!.

Аруужан колун жая бата берип кыңкая кетти. Уул-кыздарынын сөзү анын кулагында турду, жаңырып жатты: "Балдарды жетимканага, апамды карылар үйүнө жеткирели" дегени. Сызылып көздөрүнөн жашы куйулуп жатты: "байкуш балдарым, бечараларым ай, аялыңардын сөзүнөн чыга албай? өз энеңерди караганга, акыбалын билгенге кудуретиңер жетпей турган болуп жаралыпсыңар".

Ошол күнү Жүрсүн дагы уктабай чыкты. Балдардын улуусу Жеңишбекти ойлоп ооруп жатып калды, чарк көпөлөк айланып Жүрсүн аны карап жатты. Экөө али эч нерсе менен иши жок, карды тойсо торсоңдоп ойноп жүрө берет. Жүрсүн керээли кечке түйшүк тартып кир жууп, тамак жасап колу бошобойт. Кыркына жакын өзүнүн апасы келип калды.

- Апа! - Жүрсүн апасын кучактап ыйлап ийди.

- Ыйлабачы кызым, жүрү үйгө, кайненең жакшы элеби? - Саадат токтоо сүйлөп үйгө киришти.

- Жакшы эле, - Жүрсүн апасынын артынан басты.

- Кандай кудагый, акыбалыңыз жакшыбы?.

Ары карап жаткан Аруужан бери оодарыла онтолой үн катты:

- Жакшы айланайын, өлмөк белем, кудай да өзүнө керегин алат тура.

- Эми-и кудайдын бешенеге жазганын көрөбүз да, көтөрбөскө аргабыз жок, - Саадат кейий кудагыйынын жанына отура кетти, - Жеңишбекти бала күнүнөн билчү элем, ак көңүл, боорукер эле, өмүрү кыска тура.

- Кантейин.. . - эне буулугуп ыйлайын деп ыйлай албай көздөрү шоролонуп Жүрсүндүн жардамы менен өйдө болуп отуруп, - аргам жок кудагый, балдарымдын ичинен боорукери ушул эле, - деп үшкүрүнүп алды.

Саадат кейип-кепчиген кудагыйынын түрүн көрүп ичиндеги сырын айталбай көпкө отурду. Жүрсүн чайын койуп, тамагын асып сыртта жүрдү, энеси менен сүйлөшкөнгө убакыт таппай сыртта ойноп жүргөн Нариман менен Алиманды алып кирип отургузуп, анан аларга чай берип мээримин төгүп атты.

- Кызым, балдарың тартиптүү экен го? - Саадат күлүмсүрөй карап койду, анын жүрөгү сыздап турган: "өз баласы болбосо, баламды жөн эле кыйнабай алып кетейин, өзү да зорго жүргөндүр" деп ойлонуп жатты.

- Ананчы, ынтымактуу дагы, апасын эч качан капа кылбайт, - Жүрсүн кичинекейи Нариманды башынан сылап койду, алты жашар Алиман аларды жал-жал карап тим болду, - кызым абдан сонун кыз апа, тил алчаак.

- Кудагый, кырк ашын бергенден кийин Жүрсүндү алып кетейин, атасы мени ошого жиберди, кудайга шүгүр уучуңуз кур эмес.. . . - Саадат ушинткенде Жүрсүн кабак бүркөй апасына карады:

- Апа, мен бул балдарды таштап кете албайм, - Жүрсүн ылдый карай берди, - кантип, Жеңишбектин балдарын кароосуз койуп кантип жүрөм?

- Ботом.. . - Саадат сөз айталбай туруп калды.

- Апа, төрөбөсөм да аздыр-көптүр багып калдым, мен буларды жалдыратып койуп басып кете албайм!

- Мейли кагылайын, өзүң эле бил, - Саадат башка сөз айталбады, ичинен тынды, бейкүнөө ар кимисин карап отурган балдарды көрүп зээни кейиди, Баяман төшөктө жаткан, этинин ысыганы басаңдап көңүлү ачылып калган:

- Апа, сиз кетпейсизби? - деп башын көтөрө сурады.

- Апам кетпейт, - Алиман да ага карап койду.

- Апа, кетпейшиш аа-а? - Нариман аларга кошулуп койду.

- Мен эч жакка кетпейм балдарым, силерди таштап койуп кайда барам, - деп үчөөнү тең өөп чыкты, - силерсиз мен жаман болуп кетем го садагалар.

- Айланайындарым ай, ушу силерди томсорткон кудайдын да калыстыгы жок да, - Саадат шыпшынып отуруп калды.

- Садагаларым десе, апасынын жанынан чыкпайт, Жүрсүн да балага жакын кагылайын, - Аруужан келинине ыраазы болгонун жашырбады, - мен ыраазымын, эптеп жакшы болуп алсам үйдү, мал-келди, балдарды кошуп короо кинеге жаздырып койом.

- Эмне дейсиз апа? - Жүрсүн таңгала карап калды.

- Баарын сага белек кылам кызым, сен менин ак батама татыктуусуң, Жеңишбектин арбагын сыйлап отурасың, сен ак дилиң менен мени, неберелеримди өз балаңдай карап отурасың.

- Ыраазымын апа, мен арбакты кантип танып кетем, аз болсо да жашадым.. . - деп ыйлап ийди, - бирок мен баарын сиздин дүнүйө-мүлкүңүз үчүн эмес, арбакты сыйлап жасап атам.

Үнсүз отуруп калышты. Саадат да унчуга албады, бирок ушул мүнөттөрдө кызы жөнүндө жакшы сөздү угуп сыймыктанып да турду, эне-ата жаман бала үчүн сынса, жакшысы үчүн сыймыктанып башын өйдө көтөрүп басат эмеспи. Жүрсүн дагы ичинен кубанып: "Мейли, бүт өмүрүм өткүчө ушул балдарды багам, балким ушулардан көрөөрмүн" деп ойлоп атты. Тамак алып келип ортого койуп үнсүз тамактанышты. Ойун ачык, толук айта албай Саадат коштошуп үйүнө кетти. Айткандай эле Аруужан сакайып, кирип-чыкканы тың болуп калганда айыл өкмөтүндө иштеген коңшусун үйүнө чакыртты.

- Апа, чакырткан экенсиз, - деди Алижан карынын жанына отура калып.

- Ий-е балам, чакырттым эле. Мен карыдым, үйгө ээ болчу Жеңишим жок, эми дөкүмөнтүңө келинимди баш кылып, неберелеримди кошуп жазып кой, үй, дүйнө мүлктү да, мал-келди бүт ушу келиндин наамына өткөрүп кой, сенден бир өтүнөөрүм ушул, - деди.

- Макул апа, өзүңүз кол койосуз да?

- Койуп берем, көзүмдүн тирүүсүндө, эс акылым барында берейин, кокус тайып кетсем шаардагы балдар ээ болуп калышпасын, балдарды ким бакса үй ошонуку болот, - Жүрсүн чыгып кеткенде шыбырады, - кокус күйөөгө да тийсе каршы эмесмин, жаш немени кармамак белем балам.

- Туура кыласыз, мен мунуңузга кошулам, балдарды карап баккан адам баарына эгедер болууга тийиш, - деп Алижан коштошуп чыга берди.

Босогодон Жүрсүн табак көтөрүп келатып:

- Нан ооз тийсеңиз боло, чай ичиңиз.

- Жок рахмат! - деп ооз тийип кетип калды Алижан.

Жашоо өз нугу менен өтүп жатты. Аруужан күндөн күнгө алдан тайып баратты. Кыркы өткөндөн эки күндөн кийин балдары дагы келип куран окутушту. Кичүү кызы Марапат апасынан кечирим сурап ыйлап атты:

- Апа, кечирип кой, кааласаң келип багайын, балдарды багайын, - деди.

- Апа, эми сиз карып калдыңыз, бир топ эле мал бар, балдарыңа энчи кылып бөлүп бербейсизби? - деди Адылжан уяла койбой күлүп, - карыганда адам катуу болуп калат окшойт ээ апа?

- Атамдай ак көңүл эмес, апам Жеңишбекти эле жакшы көрчү, - дешип өздөрүнчө кужулдашып отурушту..

Аруужан үндөгөн жок, акылсыз балдарынын ушунчалык бечаралыгына боору ооруп турду.

- Акыры келип биз күйөбүз, башка ким күймөк эле? Апа мага бир жылкынын акчасы керек болуп жатат, уулумду окууга киргизейин дедик эле, небереңдин окуусу жакшы, - Камилжан апасын жандай отурду.

- Бул балдарды эмне кылам? - Аруужан аларды карады.

- Эми-и, аларга ушунча кетмек беле, азыр булар жаш, эмне коромок эле? Чоңойуп калса биз жардам беребиз да.

- Силер жардам бересиңерби балам, жетимканага таштап жардам бересиңерби? Экинчи мага мындай сөздү угузбагыла, баарына Жүрсүн ээлик кылат. Балдарды асырап бакканы, мени өз энесиндей карап отурганы үчүн ага мен ыраазылык менен өткөрүп бердим, мен өлсөм келбей эле койгула! - дегенде балдары бири-бирин карап калышты. Анан Шарапат:

- Ой апа, ал эмнең, бала-чакасы жоктой болуп кайдагы бирөөгө берип салгансың? Сенин көзүң өтсө бирөөнү киргизип алып балдарды чыгарып салбаса мага кел! - деди күйүп-быша.

- Мейли, мен өзүм да уруксат бергем. Өз балдарым мени багуудан баш тартып атса, балдарды жетимканага өткөрүп өзүңөр билгиңер келген да. Эми мени өз жайыма койгула, бүт өткөрүп, өкмөткө кол койуп берип койгом, - Аруужан ары карап жатып алды.

Ошондо кирип-чыгып жаткан Адылжан ага эңкейип:

- Апа, акылыңдан адашпа, биз турганда кечээ келген келиниңе бүт баарын бере салыш ойунчукпу? Өлбөсө балдар чоңойот да, тим эле ушулардын таламын талашып каласың, биздин балдарды чекесинен сүйүп койгон жок элең го?

- Балаңды адегенде көрсөтөсүңбү балам? Карыган немелердин микробу жугат деп бир жолу алып келген жоксуңар. Атаң куданын сыйын көрбөй, баласы жоктой жүрүп, сырын ичине катып арманда кете берди. Кана, кыз берип, келин алып айыл-апага жүзүм жарык болуп куда күттүмбү? Же чакырсаң, кайсы куданын сыйын көрдүк? Ата-энеңер туруп жетим баладай болуп талаадан үйлөнүп, бирдеке керек болгондо гана бизге келчү адатыңар силердин.. . - эне ыйлап атты, бери караган жок, - же бизди ата-энем дегенден арданчу белеңер, тиги өмүр бойу арак ичип жол-жолдо жатып калчу Жакыптын балдары ата-энесин машийнеге салып алып шаарга алып кетип, кайындарына алып барып, үйүнө конок күткөндө атаңдын өлбөгөн төрт шыйрагы калып үшкүрүнүп жүрүп өттү го? Жалганбы ыя?!.

Эч кимиси үндөгөн жок. Келиндери өздөрүнчө мурун чүйрө күйөөлөрүнө акшыя караганда алар күнөөлүүдөй жер карашты.

- Силер бечарасыңар балам, өз башыңарга ээ эмессиңер, азыр жашсыңар, денсоолугуңар чың, карыганда түшүнөсүңөр. Эми сүйлөөгө алым жок, ооруп турам, жылуу-жумшак өз үйүңөргө бара бергиле, өлөөрүмдө тынчыраак жашайын, - деди эне.

Кыздары калып, келин-уулу кетти.

- Апа, балдарыңды капа кылып кетирдиң, карыганда жөн жүрбөй бул эмне кылганың? Өлсөң ызаат-сыйыңды ошолор кылат, - Шарапат жүйүртө басып келип жанына отурду, - Марипанын баласы үйлөнгөн, аны биерге алып келип койолу дагы, балдарды карасын, сизди багат. Айтканыңдан кайтып кайтарып ал баарын. Элден уялсаң боло кечээ келген келинге мына мынча дүнүйөнү, малыңды өткөрүп койгонуң!

- Мээримсиз, мерез баладан көрө ысык-суугума чыдап аткан келинимдин мээнети бар. Балдардын милдетин алды, мени карап атат, эки өмүрдө ыраазымын Жүрсүнгө!

- Мен боз үйдү алып кетем, - деди бир кезде Марапат.

- Ошент, биздин дагы көз акыбыз бар, мен эшиктеги уйду алып кетем, - деди Шарапат жулкуна.

- Силер мени кыйнадыңар, силерге дүнүйө-мүлк керек экен го. Энесиңер, силер балаңардан ушуну көргүлө, балдарым. Жүрсүн, тиги айыл өкмөтүн чакырып кел, менин өз төрөгөн кыздарымдын кандай экенин көрсүн, керек болсо милийсаны чакыр! - деди эненин жини келе..

Ошондо Шарапат менен Марапат аны ордунан эле баса калышты.

- Карыганда жөн өлбөй алжыган экенсиң!

- Сендей энеден көрө энеси жоктордун жаны тынч!

- Өз колубуз менен өлтүрүп салабыз азыр! - деп Жүрсүн келгиче жулкулдатып ийишти.

Ээрчише кирип келген коңшулары көрүп, Аруужанды арачалап калышты.

- Жинди болдуңарбы? Эси жоктор десе, эчкиникиндей жашы калганда эмне кылып атасыңар?

- Силердин эмне ишиңер бар? Өз энебизди эмне кылсак өзүбүз билебиз, - Шарапат коңшу аялды түртүп ийди.

- Шерменделер, силердей кыздан көрө жогу жакшы, - ал аял нары боло берди.

- Уятыңар барбы деги, бул кемпирге колуңар тийсе мен силерди соттотом! - Алижан аларды экөөнү эки жакка алып ыргытты, - сыйыңар менен чыгып кеткиле!

- Сен кимсиң бизди соттоткудай, биздин ишибизге кийлигишкидей акың жок!

- Мен бул айылдын өкмөтүмүн, кары кишини кордоп атканыңар күнөө, азыр милиция чакырайын, - деп сыртка жөнөгөндө экөө тең унчукпай калды..

Алижан чыгып кетти.

- Шүмшүк, өлөөрүңдө балдарыңдан аянып эмне болоор экенсиң, - Шарапат булкуна кийине салып сумкасын алды да, - жүрү кеттик, өлүп кетсин ушул. Өлгөндөн кийин соттошуп алып алабыз, - деп экөө ээрчишип чыгып баратканда коңшусу:

- Капырай, Аруужан эненин ушундай кыздары бар беле? Мен Жеңишбектен башка баласы жок дегем, - деп калды.

Аруужан үнсүз отура берди, жүрөгү сыйрыла көзүнөн жаш куйула алсыз манжалары менен көз жашын аарчып атканда Жүрсүн чебелектеп жанына отура калып бетин аарчып, чыныга чай куйуп берди. Ошондон кийин Аруужан ордунан турбай калды. Врачтар көрүп анын нервден бузулганын айтып дары-дармек жазып берди. Өзүнүн ал-абалын түшүнгөн Аруужан тоодогу эки жылкысын, эки уйун алдырды да, эки уйу менен беш-алты жандыгын калтырып, калганын сатып, Жүрсүнгө "катып кой" деп буйрук берди. Боз үйүн кудасынын үйүнө жеткирип таштады.

- Балам, булардын баарын эмнеге ушинтип атам? Өз балдарымдан аямак белем, алар эми сага тынчтык бербейт, ошон үчүн аларга берээримди дагы берейин, сандыкты аччы балам, - деди - чалым мал саткан сайын алтындарды сатып алып бекитип койчу, "акчалай турса жок болуп кетет, бир кезде кереги тийет" деди эле, - деп колтугуна илген ачкычын алып берди, - үстүндөгүлөрдү ал, - деди. Жүрсүн карап туруп таң калды, колго тигилген баштыкты көрсөтүп, - Муну алып чык, - деди.

- Апа, мунда эмне бар, оор го?.

Жүрсүн баштыкты алып чыгып кайненесинин алдына койду.

- Азыр көрөсүң балам, - эне баштыктын байланган оозун чечип, андагы алтын билерик менен шакек-сөйкөлөрдү көрсөтүп, - мундан өзүңө жакканын, колуңа туура келгенин ал. Анан тигилер келсе ар бирине бирден бер. Бир жылкыны мага сойосуңар. Сен баш көз болуп төртөөнө бирден торпок берип кой, акча өзүңөргө керек болот, - деп чарчагандай үшкүрүнүп алды, - балдар кыйналбасын, балам. Жетимдин кийимин кийгизбе. Мен өлүп калсам баары келет, ошондо сен аларга унчукпай гана сыйлап жөнөт балам. Бергенимди албаса мейли, калганын өзүң бекит да, керегиңе жарат, - эне келинин жүзүнөн сылай, - ылайыгы келсе жалгыз жүрбөй күйөөгө тийип ал, мен уруксат бердим.. . - деди эле Жүрсүн чочуп кетти:

- Апа, сиз мага чоң милдетти тагып жатасыз, үч баланы кайсы эркекке кор кылам апа? Мынчалык болбосо бир жөн эле, эми мен Баяманды, Нариманды өз баламдай асырап өстүрүп үйлөнтүп, Алиманды күйөөгө бермейинче күйөөгө тийбейм, сизге ант берем! - деди кемпирдин колунан өбө, - сизге ыраазымын! - тура калып жүгүнүп жиберди.

- Ылайым жүзүңдөн күлкү кетпей, өмүрүң узун, өрүшүң жайык болуп, балдардын сый-урматына татыктуу бол, Омиийиин! - алакан жая бата берди эне.

- Айтканыңыз келсин, балдарды жер каратпайм!

- Ошент каралдым, ушу балдарды окутам деп чал канча малды сатты. Ар бирине үй сатып берди, арманы деле калган жок. Бир гана кызым Тахминаны көрө элексиң, ушуга кабар барбады окшойт. Кокус ошол кызды көрбөй калсам ага мына муну берип кой, - деп эне ийнин кага катуу үшкүрүнүп ийди, - анын дагы күйөөсү өлүп калып, башка күйөөгө тийип төрөп алыптыр эле, ошол укпады.. .

- Ал эже кайда жашачу эле?

- Бул эле Ошто турчу, биерден келип калмак, ошолор алыска кетип калган го?

- Кайда кетиши мүмкүн? - Жүрсүн таңгала карады.

- Маскөөгө кетсекпи дегендей болду беле-е, таң.. . . .

Аруужан дайындаганын дайындап, берчүсүн берди да, чарчагандай жатып калды. Жүрсүн ойлуу отуруп калды: "Алты баланын ичинен бир гана баласы күйүмдүү, боорукер болсо, бала төрөп багып эмне кереги бар? Мен асыраган балдарымдан көрөм, буйруса аларды мен өз баламдан артык кылып өстүрөм, тарбиялайм" деп өзү менен өзү сүйлөшүп атты.

Аруужан туралбай калды, Жүрсүн аны жаш баладай көтөрүп тосуп, жуунтуп, таза кийим кийгизип багып атты. Баяман экинчи класска окуп, кол аякка жарап калды, Алиман али жаш, Нариман болсо тили тактала элек. Тарткан түйшүктөрүнө кайыл боло Жүрсүн балдарды канаттууга кактырбай, кийимин кирдетпей, ыйлатпай багып атты..

Күн түш ооп калган, Жүрсүн дасторкондо чай ичип, Аруужанга сүт берип отурган, сырттан чаңырган үн чыкканынан жүгүрүп чыгып караса үчөө-төртөө бир аялды кармап келатыптыр: "кызы ушул окшойт" деп кайра кирип ары карап кошуп калды. Тахмина менен Ильяз бири-бирине көнүп, жакшы боло баштаганда Нооруз аны чакыртып алган. Ошол бойдон үч жыл жүрүп, кабарды кеч угуп, анан келишти..

Тахмина ботодой боздоп апасын кучактап калды:

- Апа, апакебай, Жеңиш кана апа, Жами кана? Мен укпай керең болдум, көзүм көрбөй калдым го?!

- Кантейин, аргам жок, айрылып калдым.. . - эне эмшиңдеп алды, - дайның чыкпай кайда жоголдуң? Тиги келин менен учураш, Жеңиштин аялы, - деди Аруужан Жүрсүндү көрсөтө.

Тахмина аны кучактап көпкө буркурап ыйлап басылып, өзүн карап турган үч баланы көрүп, аларга жетти:

- Көзүңөрдөн кагылайындарым ай, бешиктен белиңер чыкпай атып жетим калдыңарбы? Жазыгыңар кайсы эле, кудай ай!.

Кошо келген аяшы Гүлнара биринен сала бирин кучактап ыйлап аткан Тахминаны колтугунан алды:

- Кой Тахмина, өзүңдү да, буларды да кыйнап ыйлай бербе. Отур, куран окусун, - деди төшөккө алып барып.

Гүлнара өзү алып келгендерин жайып, Ильяз куран окуп киргенде гана ыйлаганы токтоду. Ильяздын жанында Гүлнаранын күйөөсү Кусмат:

- Өлгөн адамды тынч, бейиште болсун десеңер ыйлабагыла, көз жаш аларды бейпайга салат, - деди куран окулуп бүткөндөн кийин, - колдон келсе куран окуп туруу парз.

Аруужан кызы келгенге кубанып атты. Анын ордунан туралбай калганына зээни кейиген Тахмина көзүнүн жашын тыялбай отурду. Баласы ыйлап калды эле:

- Нурсултан кел, келегой, - деп колун созду Тахмина.

- Алып келчи, - Аруужан ээк кага баланы карады.

- Кел, келегой, Нурсултан, таенеңе келчи! - жанына келген наристени өөп-жыттап жылмайып алды эне. - Ээх кудай, ушунуңа шүгүр, ушуларга өмүр-жаш, бак-таалай бер! - деп өзүнчө тилек кылып алды.

Тахмина бир жума жүрдү. Аруужан ага кыздарынын кылыгын айтып берди, анан өзүнүн бере турганын берди. Ал албайм десе болбойт, акыры алды. Тахмина бир жумага чейин өзү карап, тосуп, жуундуруп атты. Жүрсүн ага көнө түштү. Ымаласы келип экөө сүйлөшүп, бирин-бири жактырып сырдашып калды. Келгенине бир жума болгондо Нооруз аялы экөө баласы менен келип таенесине учурашып, куран окутту. Аруужан аларды коноктоп, небере келинине белек берип узатты. Тахмина алар менен чогуу кетмек болду:

- Апа, эми тез-тез келип турам, үйгө барайын. Неберелериң бир аз акча менен келген, тамды оңдотобуз деп атат.

- Мейли садагаң, эмне болсо дагы элден калбай жаңылана бергиле. Кемибегиле, кагылайын.

- Ооба апа, үчөө кайненемде, аларга дагы барышыбыз керек, сагынып калышкандыр.

- Сагынбай анан, бала сагынат, ымандуу-ырыстуу болсун, ыманын тиле, балам!

- Ооба апа, жакшы тур, келип турам.

Тахмина келини менен коштошуп, инилерин өөп жолго чыкты. Аруужан эс ала түштү: "кудайга шүгүр, бир кыз, бир балама ыман бергениңе, жараткан. Баары эле аман болсун. Кантейин, менин кадырымды азыр билбесе, өздөрү карыганда анан түшүнөт" деп шуу эте үшкүрүп алды: "эми өлсөм арманым жок. Келиниме неберелеримди тапшырдым. Эстүү келин, сөзүмдү жерге таштабайт, ата-энеси жакшы адамдар тура. Ка-ап, уулумдун өмүрү кыска тура, экөө бактылуу болушат беле?" деп улутунуп кыйшайып жаткан жамбашы ооруп кеткенинен башка тарабына бурулмак болуп бурула албай онтолоп ийди. Эшиктен кирип келаткан Жүрсүн жанына келип:

- Эмне болду апа, тосойунбу? - деди.

- Жо-ок айланайын, жамбашым ооруп кетти, которуп койчу.

- Ий-и азыр апа, - Жүрсүн илбериңки кыймылдап арык кичине кемпирди оңой эле которуп жаткырды, - апа, бул кызыңыз сулуу дагы, аябай жакшы турбайбы? - деп күлүп калды.

- Ооба, ушу кызым дурус. Күйөөсү өлүп калган, бул дагы күйүттүү, балдары чоңойуп калды. Садагам, эмики эри менен ынтымактуу болсо экен.. .

- Жездем да жакшы киши тура, эжемди жакшы көрөт экен, - Жүрсүн күлүп койду.

- Ооба балам, жесирине карабай үстүнө кирип алган, кызымдын багына эле жолукса болду, - деп оор күрсүнө ойлуу унчукпай калды.

Анын улутунганынан улам Жүрсүн аяп, эшикке чыгып кетти. Томпоңдоп ойноп жаткан балдарды карап өзүнчө кубанып койду: "мен ушул балдар менен бактылуу болом, байкуштарым бир дагы бейбаштыгы жок, алтын эле балдар. Анан буларды киши кантип жаман көрсүн, өздөрү менен өздөрү жүрө берет. Бат эле мага да көнүп кетти, Жеңиш тирүү болгондо эмне" деп эшикте аларды көпкө карап туруп:

- Алима-ан, бери келчи! - деп колун булгады.

- Апа, - деп Алиман жүгүрүп келип аны кучактап калды.

- Кызым, быйыл сен окуйсуң, чоңойуп калдың, сен экөөбүз дүкөнгө барып келели, ээ?

- Макул апа.

- Сага эмне алып берейин, кызым?

- Китеп, дептер, анан сүрөт дагы тартканга альбом, түр калем алып бересиз, ээ?

- Ананчы, Баяманга дагы алып келип берем. Экөөбүз базарлап келели, атаңа куран окутканга аш басалы, - деп кызды бетинен өөп ээрчитип кирип кийинтип алды.

Өзү кайненеси берген алтындарды тагынып базарга жөнөөрдө Баяманга:

- Баяман, үйдөн алыс кетпе, апамды карап тур, макулбу? - деди.

- Макул апа, Нариманды алып кирип жанына отурайынбы?

- Ооба, жанында болгула, биз бат эле келебиз.

Жүрсүн Алиманды колунан жетелеп короодон чыкканда жолдо сүйлөшүп турган кошуналары аны карап калды:

- Бечара, өгөй балдарды татынакай кылып эри болбосо дагы багып жүргөнүн карачы, кайненесин да жакшы карап жатат.

- Ошону айтсаң, төрөгөн баласы болбосо, кетип эле калбайбы десең.

- Ой, мунун кайнатасы абдан күчтүү соодагер болчу, буларда байлык бар экенин билип калгандыр да, болбосо жөн эле жинди неме жүрө берет беле?

- Ырас эле. Баса, кайненеси үйүн, балдары үчүн баарын берген имиш, малы да бар булардын. Мал бакканга бирден жылкынын кулунун берип жайы-кышы бактырып жүрүшөт, керек болсо алышат. Деги, түбүндө бар да - деп бириси шыпшына кетти.

- Бул келин ошонун чекесин билип калгандыр да, азыркылар байлыктын чекесин билсе түбөлүк калып кала берет.

- Капырай, анан жаш өмүрүн бөтөн балдарды багуу менен өткөрүп ийеби, бечара? - жашыраагы элейе кемпирди карады.

- Ой анын бир билгени бардыр да, жөн жүрбөй калсын, - эңкейе ага шыбырады, - Аруужан ал тургай күйөөгө тийгенге уруксат бериптир.

- Койчу?

- Койбой эле, балдарды кор кылбай багып, каалаганыңдай жашай бер дептир байкуш, - экөө эриккенден бир топко чейин аны кеп кылып отурушту, - тигини көрбөйсүңбү, алтынды кош-кош тагыныптыр.

- Анан эмне, балдардын ата-энеси жок болсо, ушул багып атса, карыган байкуш ага кошомат кылып отурат. Мунун балдары Бишкекте кызматта иштешет, бирок басып келгенин көрбөйм, же үй-жайына караган жок, карамсыз балдары бар.

- Аа-а кокуй десе, - деп анан өз-өз жолдору менен кетишти.

Жүрсүн Алиманга окууга керектүү кийим-кече, Баяманга сумкасынан бери алып келип калды. Чынында Жүрсүндө арам ой болгон жок, тагдырынын жазганына кайыл боло, карынын сөзүн аттай албай макул болуп отуруп калган. Эчен ирээт ойлонуп бир жолу чечкен, үч баланын милдети чоң ишенич менен анын жонуна жүктөлгөндөй өзүн-өзү чыдоого түрткү берип эси-дартынын баары "алдыда эмне болуп кетээр экен" деген белгисиз тагдырында.

- Апа, жакшы эле жатасызбы? - деп кирээри менен кайненесинин жанына барды.

- Жатам кызым, жатам өлбөй эле, - Аруужан бери бурула келинине жылуу жүз менен карады.

- Антип айтпаңызчы апа, өлгөндө эмне, көрөөр күнүңүз бар да, көп эле өлүмдү ойлой бербеңиз.

- Ээ балам, эми мен серпилип көчөгө чыгып басмак белем. Ушу сексен жаштын кырында турганымда өлбөсөм да жүгүмдү артпай чыгып-кирип турсам болбойт беле, сага эле түйшүк болдум, балдарды караганың аз келгенсип мен дагы баладай болуп.

- Антпе апке. Сиз бар, ушу балдардын ырысы бар. Мен да сизге көнүп алдым, сакайып кетесиз, дагы жок дегенде он жыл жашасаңыз Баел бойго жетип калат.

- Аа-а садага, он жыл жүгүмдү салып түйшүк тарттырбай эле кете берсем болот эле.

- Алтыным апакем менин десе, кудайдын буйругуна көнбөскө чарабыз барбы? Көп жашасаңыз ал пешенеңизден, күнөөкөр боло бербеңизчи! - Жүрсүн кайненесин эңкейип өөп, эки жагын кымтылап, - жөлөнүп отурасызбы? - деди.

- Мейли, кичине өйдө кылып койчу, балам.

Жүрсүн аркасына жаздык жөлөп отургузуп койду.

- Азыр апа, балдардын да курсагы ачты го, мен бирдеме жасай койойун.

- Мейли өзүң билчи кагылайын, - деген эне келинине карап койду, боору ооруду: "Бечарам ай, жанда жок боорукер тура, менин балдарымдын сөзүн угуп эле калып калды, болбосо кармалаар эмнеси бар эле" деп аяп кетти.

Жүрсүн күндө эрте турат, үйүн жыйнап, эшигин шыпырып, анан чайын кайнатат, балдарды тургузуп, кичинекейин кийинтет, ар бирине мээримин төгүп эркелете жүзүнөн өөп, дасторконго ээрчитип келип тамагын койуп, Нариманды алдына отургузуп өз колу менен тамак берет. Андан кийин кайненесине тамак берет, чачын тарап, жоолугун оңдоп, эки жагына жылуулап жөлөнгүч койуп отургузат. Кирин жууп жайып, анан Алиманды окутуп тамга үйрөтөт, Баяманды окутуп угат. Алиман сүрөт тартканга жөндөмдүү, кечке сыр калемдери менен бойоп, сүрөт тартып, тамгаларды жаттап үйдөн чыкпайт. Бейчеки бейбаштыгы жок, айтканды илгиртпей аткарган сүйкүмдүү балдарды кээде отуруп өз балдарындай сезип кетет: "Өзүм төрөсөм деле ушундай болмоктур, жакшы чыкса сый-урматты ушулардан көрөөрмүн" деп ойлоп, үчөөнү карай ичи жылып алат. Анан калса Алиман абдан жылдыздуу, сулуу кыз боло турган. Баяман болсо Жеңишбектин эле өзү, сүйлөгөнүн, баскан-турганын жазбай тарткан. Ошол күнү үй жайган эле, чемодандарды ачып жайып жатып Жеңишбектин мурунку айалы экөө түшкөн сүрөтүн таап алды. Альбомдорун көрүп эле жүргөн, муну атайын бекитип койгондой кагазга оролуу экен. Аны карап көпкө турду, анан: "Сүрөттө эмне күнөө, чоңойтуп илип койойун, балдар сураса ал силердин апаңар деп ачыгын айтамын, ошондо бир сөз чыгаар бекен? Эгер ичинен бирдеме ойлошсо азыртан эле мага мойун толгой башташат, байкайын" деп ойлоп терезеге койду да, жумушун бүтүрүүгө ашыкты. Ойноп жүргөн Баяман кирип-чыгып жардам берип жүргөн, сүрөттү көрө койуп:

- Апа, бул атамдардын сүрөтү го? - деп сурады.

- Ооба балам, чемоданда экен.

- Ий-ии, - деп кайра чыгып кетти, эч нерсе деген жок, берки экөө түшүндө көргөндөй карап койгон деле жок.

Керээли кечке үйүн чыгарып жыйнап, кайра киргизип чарчаган Жүрсүн кечинде кайра тамак жасап баарын тойгузду. Анан Нариманды жанына алып жатып ойлонуп кирпик какпай таң атырды: "Отуздан жаңы аштым, ойноп күлө турган убагым, бир эркектин койнунда буралып жатаар кезим, анда неге.. . . жо-ок, максатсыз ойноп күлгөндөн эмне тапмак элем, андан көрө мойтойгон наристелерге колумдан келген тарбиямды берип адам кылып чоңойтсом, ошол менин утканым. Бейкүнөө наристелердин кай күнөөсү үчүн таштап кетишим керек? Кокус мен кетсем булар жетимдер үйүнө түшөт, анда кантишет? Мен өзүм ойлонуп жан дүйнөм тынч алалбай жинди болуп кетээрмин. Болбосо эч нерсенин кереги жок, апакебай. Башымдын гана азаттыгын сурап кете беришим керекпи? Жоок, анте албайм, мен адаммын, макулук эмесмин, жүрөгүм бар" деп эшикке жарык жайылып, күндүн нуру тоо башынан кылтая баштаганда бүт денеси оорлошо ордунан турду. Кайрадан көнүмүш жашоо. Убакыт күнүгө алмашкан менен, жаштыктын дагы бир күнгө кыярып баратканы айныксыз белгилүү дечи. Бирок бири бирине окшош күндөр, түйшүктөр, ойлор, адам баласы ойдун түбүнө жетмек кайда, жарым күндүк жашоонун кызыкчылыгы бүт өмүрдү алып тынаары белгилүү эмеспи. Жүрсүн азыр эч нерсени ойлогусу да келбей калды. Анын жүрөгүн өйүгөн бир гана санаа, ал: "ушул балдарга татыктуу тарбия бере аламбы?" деген күдүк ой, арбактын алдында кары кишиге берген анты.. . .

***

Сейде Кубатбийге келгени керилип келин сымал бой мүчөсүнө суктанганын койбоду. Күндө экөө сейилдеп келишет. Бул кезде Элмардан кичүүсү үч жашар Элина деген кызын алып келип койду, экөө аны ээрчитип алып күнүгө ойнотуп келет. Сейде балага жакын эмеспи, баланын ойу менен болуп айтканын аткарат. Кээде Кубатбийдин жолдоштору келип кечке карта ойношуп, нарда атышып отуруп кетээрде тамашалай калышат:

- Ой Куке, биз силерге жолтоо болгон жокпузбу? Кантсе дагы жаңы баш кошуп ысыгыңар таркай электе.. .

- Ырас эле, Сейде Сейде дегендей жан экен чиркин. Досум, жаш жигиттей эле күүлөнүп калдың.

- Кукемин ичин тарыта көрбө, селкисин кызгантпай жайына кой! - Шакир каткыра санын чаап калды.

- Кызганасыңбы Куке, менин салмагы токсон кил кемпирим бар, коркпо! - дешип экөө тең күлүп калганда кирип келаткан Сейде:

- Кызгана турган убактан өтүп калганы качан, эгер жашыраак болгондо Кукени мен кызганмакмын, - деп жылмая карап койду Кубатбийди.

- Сейде, ушул экөөнөн чындап эле кызганып атам, өздөрү билет да менин кызганчаак экенимди, - деди Кубатбий Сейдеге көзүн кысып.

- Аял өзүн сүйүп, кызганып турганды сүйгөн табышмактуу жан эмеспи. Жаштыгым кайрылып келип калгандай эле болуп калдым, силердин азилиңерден, - кыя карап жылмайып койду Сейде.

- Асыл жанды тааптырмынбы достор? Мага тимеле жаңы ачылган гүлдөй үлпүлдөп көрүнүп атпайбы! - Кубатбий ого бетер оштоно сүйлөдү.

- Макул, жаш жубайлар, жакшы тургула, биз кетели, - деп Шакир менен Кадыр коштошо чыгып кетти.

Аңгыча кичинекей небереси экөөнүн жанына келип:

- Чоң ата-а, мен пайкка байам, байабышбы пайкка? - деп Сейденин халатынан кармап, Кубатбийди тизесинен тарткылай эшикти карай сүйрөдү.

- Азыр кызым, азыр барабыз, - Сейде кызды көтөрө койуп өөп алды, - ойногуң келип атабы?

- Ооба-а.. . .

- Ананайын десе, жүрө гой, - деп Кубатбийди карады эле ал ордунан турду.

- Жүргүлө, - ээрчише үйдөн чыгып паркка жөнөштү.

- Чоң апа-а, мен селкинчекке түшө-өм!

- Макул, секелегим, - Сейде кызды жетелей селкинчекке жакын барганда улгайган аялды карап койуп селкинчекте отурган он-он бир жаштардагы кыз туруп кетти. Сейде Элинаны селкинчекке отургузуп күүлөнтүп атты:

- Андай теппей мындай теп, күү-үү кү-үү селкинчек, - деп ырахаттана ары-бери күүлөнткөндө наристе кыткылыктап асманды карап алып ырахатка бөлөнүп, жүзүндө балалыктын кайталангыс бактылуу күлкүсү ойноп айлананы жаңыртып атты.

Ушул убакта Сейденин ойуна Баели түштү, ичи элжиреп барып кайра ачыша түштү: "Баелимди ойнотуп, эркелетип жанында жүрбөй улгайганда эрге тийе качып мени кудай урдубу, неберем менсиз эмне болуп жатат, кой эртең барып келейинчи" деп ойлонуп турганда:

- Чоң апа, муз тебем, - деди Элина. Аны селкинчектен түшүрүп музга алып чыкты, эки-үч сааттай ойундагысын жасаган кыз эми, - балмуздак жейм, алып бейиңчи! - деди.

Кубатбий баланын ойу менен болуп жүргөн Сейдеге ыраазы болуп отуруп: "кандай гана мээримдүү аял, Тамара да мынчалык эркелетмек эмес" деп ойлоп алды. Анткени аялы Тамара тун неберелерин алып келип койсо эки күндө тажап кетчү. Балдары келгенде: "өзүңөрдү багып чоңойттук, эми карыганда бизди эс алдырсаңар боло. Бала бакча деген бар, кудайга шүгүр окуттук, чокуттук, шартыңар бар. Андан көрө бизге тынчыраак жашоо бербейсиңерби" дегенден кийин алар алып келбей калган. Ошону ойлоп небересинин ойу менен болуп жүргөн Сейдени көздөй басты:

- Чарчадыңар го, эми кетели, - деп Элинага карады, - кызым, чоң апаң чарчады, кетелиби?

- Кеттик анда, чоң апам чайчаша мен дагы чайчадым, экөөбүш чайчап калдык ээ, чоң апа? - деди секирип Сейденин колун кармап алып жөнөдү, - эйтең дагын келебишби?

- Келебиз секелегим, келебиз, - Сейде аны жылмая ээгинен көтөрө өөп койду, - ширин кыз экенсиң да-а!

- Менби, мен шийинминби?

- Ананчы, сен укмуштай ширин кызсың!

- Ий-ий да, папам келсе мен шийин кышмын дейм да! - деп секирип-секирип койду.

Эмил жаңы курулушун бүтүрүп, дагы жүз адам сыйчудай имаратты заңгырата ишке киргизип койду. Шахзаданын бойунда бар, ал азыр өзү жүгүргөнүн койуп баарын Эмил өзү башкарып калган. Сейде Кубатбий экөө Элинаны ээрчитип келип калышты. Шахзада аларды тосуп алып коноктоп калды. Баел Сейденин жанынан чыкпай шынаарлап:

- Апа, сиз кетпейсизби, мен сизди сагынбадымбы? - деди эле Элина ага тирмиңдей кетти:

- Бул менин чоң апам, сен келбегин, биякта калбайт, - деди оозун чормойто, - а сенин чоң апаң каякта?

- Ыкы, ушул да менин чоң апам, сен өзүңкүнө бай!

- Ка-алп, бул менин чоң апам!.

Экөө чукчуңдаша түшкөндө күлүмсүрөй караган Сейде экөөнү эки жагына алып:

- Экөөңөрдүн тең чоң апаңар болом, силер урушпагыла макулбу, тууган болосуңар, - Баелди карады, - Элина сага карындаш болот, - деди маңдайынан өөп.

- Чынбы? - Баел кудуңдай ага карады, - Элина мага кайындаш болобу?

- Менин акем болобу, чоң апа? - Элина бир жагынан чыкты.

- Окшошкон айбандар десе, экөөңөр мындан ары ынтымактуу жүргүлө, бар эми ойноп келгиле, - деди Сейде.

Экөө бирин бири бир топ карап туруп, анан кол кармаша жүгүрүп кетти. Шахзада аларды карап отуруп, кайненесине күлүп карап койду:

- Апамдын тилинде мөөрү бар, урушуп жаткан балдарды бир паста кол кармаштырып койду.

- Оой, апаңдын жүрөгүндөй кең эч нерсе жок, - Кубатбий коштой сүйлөдү, - жылаанды да ийининен чыгарат.

Аңгыча Жамал ортого тамак алып келди, чогуу отуруп тамактанган соң Кубатбийлер кетмек болушту. Шахзада аларды карап:

- Эмил келгенче отура турсаңыздар боло, ал келип калыш керек, - деди.

- Шашылыштын кереги жок балам, биерге эле барат эмеспизби, - Кубатбий кайра отурду..

Шахзада аларга телевизор койуп берип, өзү башка бөлмөгө чыкты, ичи чоңойуп калганга алардын жанында отуруудан уялып аткан.

Аңгыча Эмил да келип калды. Эне уулун чекесинен өөп учурашты, ушул кез Эмил бала кездеги бир мезгилди эстеп алды: "Атам, кагылайын ата, сен эле бактылуу болсоң болду, мен эми кайда бармак элем жашарып, сенин амандыгың менин бактым" деген эле, Эмил анда апасына эркелей: "Апа, сиз али жашсыз, бирөөгө чыгып албайсызбы?" десе: "Арам десе, сенин айтаарың ушулбу? Сен деп өмүрүмдү зарп кылып келатсам, а сен мени күйөөгө бергиң бар" деп таарына чыгып кеткен. Саамга ойлоно калган уулуна Сейде кабатырлана карап:

- Уулум, сага эмне болду? - деди.

- Жок апа, өткөн нерсени ойлоп ийдим, - деп Эмил ыңгайсыздана Кубатбий менен кол алышып учурашып, - кечирип койуңуздар, - деп отура кетти, - келгениңиздер жакшы болгон тура, бүгүн үйгө коноктор келет, чогуу болуңуздар.

- Ий-е кокуй, сенин конокторуңдун арасында бизге эмне бар уулум, андан көрө ээн эркин өзүңөр отура бергиле, - Сейде каршы болуп койду эле Эмил:

- Апа, алар жөнөкөй адамдар эмес, жакында мен депутаттыкка кандидатурамды койсомбу деп жаткам, ошого кеңешкени келишет, - деди.

- Балам, депутат болбой эле койсоңчу, ушу заманда ызы-чуулуу ишке аралашпай тынч жашасаңар болот го, айланайын.

- Апа, окудум, кызмат иштебедим.

Эми баары бар. Шахзада экөөбүз кеңешип койгонбуз, анын үстүнө министрликте тааныш достор бар, ошолор колдоп жатышат.

- Өзүңөр эле билгилечи, балам. Менин акылым кыска, балким түшүнбөй аткандырмын. Мейли, айланайын, оомат келип зоболоң көтөрүлсө кудай жар болсун, - деп тим болду.

- Сейде-е, Сейде, азыркы жаштар өтө акылдуу. Эгер кудай зоболосун көтөрсө баарын жасай алышат, тоскоол болбош керек.

Кубатбий Сейдени карап башын чайкап, "кам санаба" дегендей болуп койду.

- Эмеле койгон жокмун апа. Кызматка чакырып атышат, бир эки жыл иштесем, акырындап өйдө жылабыз да, апке, кабатыр болбочу? - Эмил туруп келип Сейденин тизесинен кармай жүзүнө үңүлдү, - эч кам санаба апа, буйруса азыр тааныштар көбөйүп, уулуңдун канаты жайылып баратат. Кызмат сунуштагандар, депутаттыкка үндөгөндөр толуп кетти, баары иштешүүгө даяр, - деди.

- Жараткан жар болсун садагам, зоболоң көтөрүлсүн, оомат келип, ылайым үйүңөрдө шаттык болсун, кут орносун, дөөлөттүү болгула! - деп эне уулунун башынан сылап чекесин өөп, - биз кетели эми, кеч кирип калды, - деп ордунан турганда, Баел менен Элина жетелешип чуркап келди:

- Чоң апа, кетесизби? - Баел Сейдеге жармашты, - мен сиз менен барайынчы?

- Баел, сен кайда барасың? - Эмил эңкейе калып уулунан сурады.

- Чоң апам менен барайын да.

- Аке, Баел биздин үйгө байа бейсинчи? - Элина Эмилге карап суранып калды, - Байа бейсинчи-и!

- Тим кой, барса барып келсин, экөө аябай ынтымактуу болуп ойноп көнүп калды заматта, - Кубатбий экөөнү башынан сылай эркелете карады, - ошондойбу?

- Ооба-а! - экөө жарыша жооп берди.

- Макул, барсаң бар, - Эмил уулуна жылмая карады.

- Ур-ре-е! - Баел Элинаны колдон ала алдыга жүгүрүп жөнөштү.

Аларды карап баары күлүп калышты. Шахзада да чыгып алар менен коштошо узатып кала берди. Эмил аны кучактап калды, алар кетээри менен.

- Кыйналган жоксуңбу?

- Жо-ок, эмнеге кыйналмак элем, өзүңдүн ишиң кандай, - Шахзада күйөөсүнө наздуу жылмайып сурады, - качан жентельмен болчудайсың?

- Буйруса өзүңө күйөө болуп турсам, анан баары болот да эркем. Кыскасы, адегенде айыл өкмөткө сунуштап жатышат.

- Ох-хо, айыл өкмөтү болуп биз менен сүйлөшпөй каласыз го дейм ыя?

- Көрөсүң, алды мен сени карабай койбосом, - бекем кучактап көтөрүп кирди, - балам чоңойуп атабы?

- Чоңойуп алып качан чыгам деп тепкилеп жатат, - Шахзада күлүп калды.

- Бейбаш го дейм, апасынын курсагын тепкилеп атса?

- Айта көрбө атасы, Баелге караганда шок боло турган, - курсагын кармалап жылмайып койду, - атасынын шайын алат го, ыя?

Эмил аны аймалап өпкүлөп көпкө жатышты..

Сүйүүнүн ырахаты, жылуулугу адамды кучагына алып өз максатына жеткенде гана адам баласы түбөлүк жашоочудай бир күндүк өмүрүнүн күлкүсүн миң күндүктөй өткөрөөрү бышык. Экөө бул бакыттын аягы бүтпөчүдөй балкып турушту, элде: "Бакыт тоголок, мээнет жалпак, дөөлөттү көтөрө албагандан бакыт тоголонуп качып кетет, мээнет бир жармашса кетпейт" деген сөз бар. Шахзада эсирбеди, көппөдү, акыл менен гана иш жүргүзүп келатат. Эмил дагы ага жарашып экөөлөп бир тизгинди башкарып, беш жыл ичинде ого бетер өсүп-өнүгүп кетти. Ак үй, көк үйдөгү чоңдор менен таанышышты. Алгачкы таанышууда чогуу болушту эле, бир мыкчыгер чиновник Шахзаданын сулуулугуна кызыгып, жеке жолугушууга чакырганда ал болбоду.

- Шахзада, мен сени жактырып калдым, эгер мени менен жашыруун жолугушуп турууга макул болсоң, баарына жеткирем, - деди ал жалынып-жалбарып.

- Жок, мен ак никеме шек келтиргим келбейт. Экинчи мындай сөзүңүздү укпайын, - деп кагып койгон.

Ошондон кийин ал өзүнчө ойлонду: "Мен сүйүүмдү, үйбүлөмдү сакташым керек, мен аялмын, энемин.. . . Эмилдин мага деген ишеничин акташым керек" деп чечип, бойунда бар экенине шылтап Эмилди гана иштетип, өзү эч жакка барбай калды.

Күндө Баел уктагыча экөө аны менен алек болчу, бүгүн эзилишип көптөн бери көрүшпөгөндөй болуп турушту, ушул саам экөөнүн биригип махабаттын көлүнө чумкуганы өзүнчө эле керемет эле.. . Ичинин билинип калганына карабай жуурулушуп жатты. Жамал аларды бөлмөсүнөн качан чыгат деп күтүп отуруп уктап кетти. Бир кезде эшик ачылып Шахзада чыгып ваннасына кирди, ойгонуп кеткен Жамал столго тамак-ашын даярдап, суусундугун койуп койду да, өз бөлмөсүнө отуруп алды. Алар жай отуруп тамактанып, анан жатууга кирип кеткенде жыйнап, анан өз ордуна жатып эс алууга кыңкайды.

Оморбай өз ишине так, жакшы иштеп үйбүлөсүн багып атты. Гүлсара ошол бакытты көтөрө албай, Шахзада сымал өзүн өзү билип чоң ишкана ачып, толгон долларларды кармап, машина мингиси келет, бирок Оморбай аны иштетпей эле үйдө отуруусун каалады. Кийген кийими импорт, барган жагына машина менен барат, колдорунда алтын шакек менен браслет, жыйырма миң сомдук чынжыр. Ошентсе да ыраазы болбоду. Көңүлүндө такыр башкача жашагысы келет, кыскасы балыкчынын кемпириндей алтын балык алдымда кызмат кылсын деп көзү тойбой, ыраазы болбой жатып сынык тепшини кучактап калгандай жандүйнөсү тынч алалбай, Шахзадага жамандык ойлоп жатты. Оморбай бул учурда үйбүлөсүн көздөй шашып келе жаткан, ал кирээри менен:

- Сен унчукпай койсо таптакыр эле мени басынтып алдың го. Деги үйгө эртерээк келе турган күнүң болобу? - деп үтүрөңдөп тосуп алды.

- Сага эмне болду? Күндөгү иш да, таза-так иштесең жеген наның адал, тапкан акчаң жугумдуу болот.

Оморбай жөн гана жооп узата төргө өттү, ал анын бул сөзүн кызгануу, өзүн сүйгөн катары кабыл алды.

- Бул иштен чык, өзүбүзчө иш баштайбыз. Эмне, Шахзада кылган бизнести биз кыла албайбызбы?

- Сен кызыксың Гүлсара, жакшынакай жумуштан чыгып эмне кылам? Алар ирденип калган, азыр каалаганын кыла алышат. Экөөбүз кайсыны кыйратабыз? Ушунуңду качан койосуң, деги ичиң тар жаралыпсың, бирөөгө жамандык тилегенче жеген ашыңды тообо деп ичпейсиңби?!

- Намысың барбы деги? Бирөөнүн кол алдында иштегиче өз алдынча иштеген жакшы го. Болбосо мен өз алдымча иштейм, бир жерде кассирлик жумуш бар экен, мени өз жайыма кой!

- Эх, кете берчи, тажаттың го деги. Кичине түшүнүп калды го деп жүрсө ичиңден ирип жүргөн турбайсыңбы? - Оморбай тажагандай колун шилтеп койду, - кана бирдемең барбы, кардым ачты.

- Турат, куйуп ич өзүң!

- Ушу сени алгыча албарстыга үйлөнсөм болмок!.

Оморбай ордунан туруп тамак куйуп ичмек болду эле, улуу уулу ага тамак куйуп дасторкон жайды.

- Апаңар качан акылына кирет деги? Эси жок аялдан көрө аялсыз өткөн өмүр тынч өтмөк, - деп уулуна карады.

Эрнис ийин куушура жер карады, он экидеги баладан кайсы сөз чыкмак, үнсүз отуруп шам-шум этип алып, ордуна жатып алды: "эмне кылсаң ошо кыл, жаманга акыл айткыча жата калып жер сүз" дегендей тиштенип тим болду. Эрнистен кийинки уулу сегиз жаштагы Эмлис менен Нурис да апасынан көрө атасын жакшы көрүшө турган, ошондуктан ага жан тартып жанына жатып алышты. Булкулдап жинденген Гүлсара казан аягын калдыратып өзүнчө сүйлөп атты.

- Мен бул үйдөн кетем, силерди көрөйүн деген көзүм жок. Өлсөм да келбей силердин көзүңөргө көрүнбөсөмбү. Шашпагыла, алдыма чөгөлөтүп келтирбесемби. Алар банкрот болуп калса ошондо көрөм! - деп же жатпай, же үнүн баспай долуланып кирип-чыга берди.

Балдары унчукпай көздөрүн ачып жатат, Оморбай көзүн жумуп алган менен жүрөгү ооруп, бешенесине ушундай аялды туш кылган жаратканга наалат айтып, ойлуу: "Деги бул канткенде койот бул кыялын? Кетсе кетип калбай, же жакшы жашай албай, эмне жетпейт буга? Иштегенде кыйратаарын ким билет. Карды ток, кийими бүтүн, үстүндө үйү бар, чалкалап жата бербейби, акылсыз" деп койот.

Ага болмокпу, бир кезде Гүлсара Эрнисти булкулдатып кирди.

- Эй бала, тур, мени менен тиги ашканага барып келчи, бирдеке алайын деп коркуп атам.

- Койчу эй, уйкум келип атат, - Эрнис тургусу келбей башын катып алганда жинденип кетти:

- Силерди төрөгөнчө эшек төрөсөм болмок, уругун тарткан айбан!

- Эмне деп эле кежилдеп атасың ыя, балдарга да, мага да уйку бербедиң го? - Оморбай ага башын көтөрүп акырын гана сүйлөдү, - деги адам түспөл макулуктан айырмаң жок экен да?

- Ооба, макулукту эми көрөсүңөр. Силердин кириңерди жууп, ашыңарды жасап үй күчүк болуп жүрө берсем жакында макулуктан да өтөм!

- Кыйкырбай кетсең кете берчи, кир жууган машина турат, өзүбүз эле жетишебиз. Башка бирөөгө кызмат кылгансыбай!

- Ансыз да кетем, чөгөлөп астыма барасыңар, көрөм ошондо Гүлсарага жалынбаганыңарды, азыр мокочо болуп көрүнүп калдымбы? - оолугуп калган жандай кыйкырып киргенде баятан бери тыйып жаткан ачуусун кармай албай тура калып аны колунан алып сүйрөп төшөккө күп эттире түрттү эле жатып калды.

- Уктатасыңбы же балдарды алып чыгып кетейинби?

- Мен кетем!

- Анда азыр чык, болбосо үнүңдү басып жат да, таң атканда карааныңды көрсөтпөй жогол! - дегенде Гүлсара унчукпай жатып калды.

Эгер дагы сүйлөсө таяк жээрин билип, төшөктү чүмкөнүп алды. Ошол бойдон үн деген жок. Кызык адамдар бар. Гүлсара дайым ушундай, Оморбайдын ачуусу оңой менен келбесин билет, ажылдап атып качан таяк жегенде басылып, көпкө чейин момун болуп калмайы бар. Анын сырын билген Оморбай тажап деле бүткөн, үч-төрт баланын көөнүн кыя албай өмүр сүрүп жүргөнүнө өкүнүп кетчү. Кудай кошсо кубарыңдын акысы барбы дегендей чыдап келатат.

Оморбай жумушуна кетмек болуп эрте турса Гүлсара ордунда жок: "Сыртка чыккан го" деп ойлоп кийинип чыкса көрүнбөйт. Ажатканада го деп да ойлоду, бирок такыр ичи-жиги билинбеди: "Мени коркутуп атат, жоголсо жоголуп кетсин, ушундай аялдан.. " деп машинасын от алдырып чыгып кетти.

Ошол бойдон анын дайыны билинбеди. Көрсө ал кыргыз-түрк университетине ишке кириптир. Убактылуу батир жалдап үйүнө келбей жашап жүргөнүн уккан Оморбай унчуккан жок, анын кайра келүүсүн каалабады. Балдарына убактысында тамак-аш, керектүүсүн жеткирип берип өзү кечкисин келет.

Гүлсара батирге туруп иштеп жүрүп, аерден бат эле чыгып калды, анткени компьйутерди билчү эмес. Кайрадан жумуш издеп жүрүп аялдамада турса жанына орто жаштагы киши келип:

- Карындаш, кайда барат элең? - деди элге угузбай акырын.

- Некрасовага!

- Оой, жолубуз бирге тура, тээтиги машинага отур, ала кетейин, - деп калды.

- Ай-ий, жакшы болбодубу, - Гүлсарага ал киши жага түшкөндөй болду.

- Жүрү, - деп чоочун адам аны ээрчитип келип машинасына отургузду, - кайда иштейсиң?

- Жумуш издеп таппай жүрөм агай, бухгалтерияны бүтүп иштеп жүргөм. Балдарым жашында иштебей жүрдүм, эми иштесемби десем иш жок, - Гүлсара кейий сүйлөдү.

- Канча балаң бар?

- Төрт балам бар.

- Ой-ууй, төрт бала төрөгөн аял сендей болобу? - чоочун адам абалтадан салты болгон эркектердин жасалма сөзүн айта салды, - келин бойу кебелбеген чанда сулуунун бири экенсиң, карындаш. Таанышып алалы, менин атым Бекмамат! - колун сунуп жылмайып койду.

- Гүлсара, - Гүлсара колун бергенде ал эңкейип өөп койду колун:

- Сиз менен таанышканыма абдан кубанычтамын!

- Рахмат! - Гүлсара көзүн сүзө жылмайган болду.

- Эгер жумуш керек болсо мен таап берем, эртең мынабул телефонго чалыңызчы.

- Макул, мен жетип калдым.

Гүлсара Бекмаматты карады эле ал чыйк эттире токтотту машинаны.

- Тез эле келип калдыкпы?

- Ооба, келип калдым.

- Эмесе жакшы кал, эртең сөзсүз чал, макулбу?

- Чалам, сизге рахмат.

Гүлсара түшүп калды. Ага ал адамдын жылмайганы, сырдуу тигилгени жагып: "Бул киши мага жардам берип жумуш таап алсам экен, Оморбайга уят болбой. Башымды өйдө көтөрүп тургудай болойун" деп батирге кирди.

Бекмамат үйбүлөлүү адам, бир бейөкмөт коомдун башчысы, бир нече ишканалары бар.

Гүлсара анын айткан дареги бойунча эртеси эртерээк барды, бирок аны жумушка алуу бойунча сөз болгон жок, дароо эле ресторанга чакырды.

- Жумуш табылат, андан көрө жүрү ресторанга, бир көңүл ачып келели, - деди ал Гүлсарага карап жымыңдай.

- Мен жумуш таба албай жатып ресторанга эмне бар, агай, - Гүлсара саал тарткынчыктай сүйлөдү.

- Эгер тил алсаң мен сага жумуш таап берем, жакшылап таанышалы, сүйлөшөлү, - Бекмамат ага бериле жанталашып атты, - адамдын жан дүйнөсү эс алмайынча иши оңолбойт, сенин жан дүйнөңдө бир толкун бар, удургуп өзүнөн өзү кыйналып турат, эс алсаң анан баары ордуна келет, - көзү ачыктай айтты.

Чыны менен Гүлсара өзүнөн өзү тынчсыздангандай абалда турган, ал күлө карады:

- Сиз эмне, көзү ачыктардай билип турасызбы, адамдардын ички сырын?

- Мен сенин жүзүңдөн окуп турам, бирөөгө капа болгондойсуң, ичиңде аябай чоң жек көрүү бар, - ого бетер оштоно далысынан таптай күлүмсүрөдү, - кана кеттикпи?

- Макул агай, сиз тим эле көрөгөчтөй эле мага билгичтик кылып атасыз, менде болгону жумуш тапсам деген эле ой.. .

- Мейли, унут баарын, ансыз да өмүр өтөт желе-жорто, сыдырым соккон шамалдай. Этек-жеңиңди какканча кайсы кырды ашканыңды аңдабай дагы каласың. Көңүл чөгөт, жүрөк ооруйт, жашоодон тажаганда бактылуу учуруң да кымбат, өмүрдүн кадырын билбей антаңдап жалаң гана байлыктан башканы ойлобой көзүбүздү тор жаап калат.. . - деп негедир өзүн да ой баса түштү.

- Сиз тим эле укмуштай романтиксиз го? - Гүлсара ага жылмая караганда Бекмамат аны колтуктай жөнөдү.

- Сулуу кыздар, жагымдуу шарап гана мындайда көңүлдү жай кылат, көңүлдү көтөрөт, - деп, экөө ээрчише машинага отурушту.

Ресторанда отуруп тамак ичип, коньяктан жутуп койуп көпкө сүйлөшүп атты. Гүлсара бир топ кызып калды.

- Агай, сиз жакшы адам экенсиз, аялыңыз абдан бактылуу болсо керек ээ?

- Оо, аялым өтө-өтө бактылуу аял, биз абда-ан жакшы жашадык, жакшы аялым бар эле.. . - ойлуу Гүлсараны караганда, ал:

- Эмне болду эле? - деп сурап жиберди.

- Эч нерсе, ал кетип калды.. .

- Аа-а, сиз көңүлүн калтырып койдуңузбу?

- Ошондой болду окшойт.. .

- Ии-ий, - Гүлсара үндөбөй калды.

Бир топко чейин экөө үнсүз отуруп калышты. Бир аздан кийин туруп машинага чыгып кабат үйлөргө келди. Бир бөлмө үйгө кирип, жерден дагы түнү менен бирге болушту, эртеси таңга маал туруп өз жолдоруна түшүштү.

Гүлсара башы ооруп зорго дагы бир жарнама бойунча кабылдамада болду, бирок жумушка алчулар жок. Аны жөн гана күнүмдүк бир түнгө алып барып көңүл аччулар чыгып, экинчи күнү карабай басып кетишет. Бир ай өткөндө ал жүдөп бүттү, капчыгында эч нерсе калбаптыр. Үйүнө баргандан тартынып, барбайын десе батирге түнөгөнү эчтекеси жок. Акыркы акчасына бир литр бензин сатып алды да: "Мейманканаңды өрттөп, сени талаада калтырбасам" деп ойлоп, бензинди сумкасына салып алып, мейманкананын кафесине кирип столдун бирине отурду. Эки жагын карап туруп бөтөлкөнүн оозун ачып жерге койгондо ал бутуна төгүлүп кетти: "Эчтеке эмес, бир топ зыян тартат, анан көрөм" деп ойлонуп столдун алдындагы бөтөлкөнү тээп ары тоголотуп ийди да зажигалканы басканда бензин төгүлгөн өзүнүн бутунан дүрт эткен от кафенин ичине жалбырттап кеткенде отургандар чурулдап сыртты карай жүгүрүштү. Кафенин кооздолуп жасалган жыгачтары күйүп баратты. Гүлсара да эл менен кошо эшикке бакырып чыккыча кийими күйүп узабай эле жыгылган жеринде чыркырап жатты. Бирөөгө жамандык ойлогон менен алар анча деле зыян тартпады, өзүнүн денеси күйүп ооруканага түштү.

Гүлсаранын эти күйүп ылжырап жатты. Оморбай анын ал жерде экенин Шахзадаларга айтпады.

Ал уялды: "Ушунун колунан келди" деп жүзүн үйрүй:

- "Бирөөгө ор казганча өзүңө көр каз" дегенди билесиңби? Төбөдө кудай калыстык менен карап турат. Экинчи менин жолумдан көрүнбө, менин сендей аялым жок! - деп чыгып баратканда алдынан Канчайым чыга калды:

- Эмне болду, кокуй? - деп күйөө баласын караганда, ал:

- Аны Гүлсарадан сураңыз, - деп чыгып кетти.

- Куураган кыз, өзү эле өлбөй бизди да тирүүлөй өлтүрө турган болду, - деп Канчайым Гүлсаранын палатасына киргенде анын денесинин тамтыгы жок күйүп калганын көрүп ыйлап ийди, - куураган кызым ай, куурап калгансың го. Тил албай өзүмчүлдүгүң башыңа жеткен экен, балдарың да сенден көңүлү калыптыр. Акылы жогум десе, эки бир тууганды сен суук көрсөтө турган болдуң го, атаң угуп алып пристубу кармап оор абалда жатат.

- Эмнеге тирүү калдым экен? Келбегиле мага, менин өлгөнүм жакшы эле ушундан көрө, - Гүлсара ыйламак болуп ыйлай албай жатты.

Эне деген эне эмеспи, кызынын дары-дармегине керектүү акчаларды төлөп жанында болуп жатты. Оморбай аргасы жок барып балдары үчүн, кайнене-кайнатасынын көңүлү үчүн ага жардам бергени менен, үстүнө кирип ал-абалын сураган жок. Бир айдай жаткан Гүлсаранын эки такымы тырышып, колдорунун баары күйүктүн тагынан тырык болуп айыкты. Аны ата-энеси алып кетти. Буту баспай денесинде тамтык жок тырык болуп айыккан Гүлсарага эми өлүмдөн башка жол калбагандай сезилди. Эч ким менен сүйлөшпөйт. Оморбай балдарын алып келип көрсөтүп кетти. Алар жөн гана чоочун адамдай тоңдоосун болуп карап тим болушканда, Гүлсара ичтен түтөдү, кеч сезди денсоолуктун кадырын, балдарына эне катары кадыры жок экенин. Аларга жалынып жалбарбады, тилден калгандай жер карап отура берди, үнсүз гана коштошту. Бир үйбүлөнүн мүчөсүн артын карабай таштап кетип жатты. Алар кетээри менен ойго келбегендей иш болду. Гүлсара үнүнүн бардыгынча бакырып чачын жула ыйлап жатты. Ата-энеси гана жанында болду, сооротуп жандалбастап тынчтандырып жатты. Канчайым көтөрүп барып төшөккө жаткырып каңырыгы түтөй кошо ыйлап жатты. Ошол убакта Сейде менен Кубатбий келип калды. Сиңдисин көрүп анын жүрөгү ооруп турду:

- Жаман болгон тура, өзүңдү карма садага. Баары өтөт-кетет, сен да өзүңө келесиң, баары унутулат, - деп кейип турду.

- Эже, бизди кечирип койгула, - Канчайым ыйлап ийди.

- Канчайым, сага эмне болду? Кой ыйлаба, деги сенин күнөөң кайсы кечирим сурагандай? - Сейде эч нерсени ойлогон да эмес, ал кафеде Гүлсаранын болгонунан кабарсыз эле, Шахзада менен Эмил да унчукпаган, - ботом күнөөң бардай сүйлөйсүң да?

- Жок-жок эжекебай, бир туугандай жашымдан келип сиңдиң катары болуп калдым эле, бир тууганыңан ушундай кыз туулуп калды-ы!

Канчайым солкулдап отурду, ортодо чай ичилип жаткан дасторкондо эт кескен бычак жаткан. Канчайым Гүлсараны жерге отургузуп, ал үнсүз отурган. Бир кезде Гүлсара бычакты байкатпай ала койуп, унчукпай туруп өзүн жүрөк тушка сайып алып, жең ичиндеги бычакты көрсөтпөй "ыык" деп көздөрү чакчайып, көкүрөгүн уучтаган бойдон кыйшайып баратты. Баары үйүлө калып аны өйдө кылмак болгондо кийими канга чыланып калганын көрүп чурулдап жиберишти. Ал эбак жаны чыгып, "кор-р" деп көзү сүзүлүп бараткан.

Ошентип өз ойун койо бербей, эч кимдин тилин албай, ичи тар, көрө албастыктын кулу болуп жүрүп бир пенде жапжаш бойдон өзүн өзү өлтүрдү. Ал бул жашоодо андан артык жашай алмак эмес, буту баспай, мурдагыдай суктандырган аппак дене күйүктүн тагынан киши көргүс болуп бүтүп, өзүн өзү жек көрдү, жашоого татыксыз экенин сезди, өзүнө өзү бүтүм чыгарды. Анын тажиясына Оморбай үч уулун алып келди. Эмил менен Шахзада да катышты, ушундай жүзү ай чырайлуу аялдын, эненин жүрөгүнүн катуулугуна, ичи тардыгына, пейилинин тар болуп тагдырын өзү талкалап алганына жүрөктөрү ооруп турду. Балдары томсоруп гана тим болду, ал үйүндө да балдарына анча көңүл бурбай күзгүгө каранып, жанына келсе урушуп кагып-силкип койчу аялдын өз энеси экенине анча ишенбей да калышкан. Улуусу Эрнис гана баягы бала кезиндеги бактылуу көз ирмемдерин элес-булас көз алдына келтире ыйлап атты. Анда беш жашта болчу, ошондо апасы абдан мээримдүү көрүнгөн. Үйлөрү жаңы бүтүп көчүп киргенде Гүлсара уулун көтөрүп кирип аябай кубанып сүйлөп атканы эсинде, бирок бала неме анда эмне деп сүйлөгөнүн түшүнбөй калды, болгону кубанычтуу элеси көз алдында.. .

Оморбай үч күн туруп, анан шаарга кайтып кетмек болгондо Канчайым:

- Балам, биз сенден кол үзбөйбүз, балдарды каттатып тур, алыстап кетишпесин, - деди көз жашын агыза.

- Келип турам апа, келип турам, балдарды кантип сиздерден алыстатмак элем, - деген Оморбай машинага отуруп жөнөгөндө артынан көпкө карап турушту.

Аргасыз өлүмдү кекетүүгө кимдин кудурети жетмек. Мына ушинтип Оморбай балдары менен кала берди, ага деле оор болду. Канткен менен он жылдан ашык жашап көңүлү калганга тез эле сууду. Жумушунда ойдогудай иштеп балдарына татыктуу ата болуу анын эң башкы милдети болуп, күндөп-түндөп жалгыз гана балдарын ойлоп, баарын унуткан. Анан бир күнү ойго келбес окуя болду. Мейманканага жаңы эле пол жууганга жаш кыз киргенине бир айдай болуп калган, ал айылдан жаңы келип жарнама аркылуу жумушка келген. Негедир ал келгенден эле Оморбайды карап, бирок жолукканда кызарып уялып кетчү. Бир күнү Оморбай конторунда отурса баш багып калды.

- Кел Ася, эмне жумуш?.

Оморбай андан жөн гана сурап койду. Анткени аерде иштегендер иш тууралуу көп кайрыла турган.

- Агай, мен жумуштан чыгайын дедим эле, арыз жазамбы? - деп кыз жер карады.

- Эмнеге кеткени жатасың, жакпай калдыбы же чарчадыңбы, балким айлыгыңа ыраазы эместирсиң?

- Жок.. . - Ася башка сөз айталбай ыйлап ийди, - апам ооруп атыптыр, кетишим керек.

- Аа, кайра келесиң да?

- Жок, агай, менин апамдан, апамдын менден башка эч кимиси жок, ага карап калам го?

- Макул, анда бара берсең болот, айлык акыңды бердирейин, - деп Оморбай телефонун бурап бухгалтер менен кассирин чакырды.

- Бул кыз биротоло кетет экен, айлык акысын эсептеп берип койгула.

- Макул, бирок азыр айдын ортосу, жарым айдыкын беребиз, - деди бухгалтер.

- Кандай болсо да бергиле.

Алар чыгып кетти. Оморбай ары карап кагаздарын карап жатканда ал кыз стол үстүнө кагаз койгонун байкаган жок.

- Мен бара берейин, - Ася акырын уруксат сурап чыгып кетти.

Оморбай ошол бойдон эч нерсе менен иши жок, жумуш күнү аяктап стол үстүн жыйнап жатып кыздын катын көрө койуп таңгала ачып окуп кирди:

"Агай, менин бул кылыгым кыздардын аруу, назиктигине ылайык келбегенин билип турсам да, аргам жок кат жазууга бел байладым. Эмнеге, өзүм да билбейм. Сөзүмдүн ток этээр жери, мен акылымдан аша кечип сүйүп калдым. Сүйгөндө да өлүмдөн кайра тартпачудай катуу сүйдүм.. . . . Сүйүүнүн кандай экенин билбейм деле, кыскасы бир адамды көрбөсөм туралбай калдым. Уктасам түшүмдө, бассам-турсам ойумдан кетпей, жан дүйнөм эзилип бүттү. Мен бирөөнүн жападан жалгыз кызымын, апамдын мени окутууга кудурети жок. Ошого таарынып баса берип, бул жерге иштейм деп келип, айыккыс ооруга кабылдым. Кантээр айламды таппай аргасыз жумуштан кетүүгө туура келди. Жүрөгүм мыкчылып не кылаарымды билбей жатам, ал адам менден бир топ жаш улуу болсо да аны сүйөм. Мен үчүн ал адам жете алгыс асмандагы айдан да бийик, дүйнөдөгү жалгызым апамдан да ыйык сезилет.. . Ал сиз! Сиздин ар бир демиңиз, сүйлөгөн сөзүңүз мага башкача сезилип, угуп эле турсам дейм, жаныңызда түбөлүк тура берсем да тажабас элем.. . Мени кечириңиз, акылсыз кыздын арзуусун кабыл албасыңызды билем, бирок сиз менин өмүрүмдө жашоомо жалгыз гана табылган жарыгымсыз, сиз менин суудай оргуштап агып жаткан өмүрүмсүз, эртелеп келген жазымсыз.. . Арылбаган арманым, айтылбаган сырларым, аткарылбаган максатым болуп кала бересиз.. . Ася" деп, аягына толук аты-жөнү, телефон номери менен айылы жазылыптыр.

Оморбай делдейе баракты кармаган бойдон туруп калды, көз алдында өзүнө эртели кеч алдынан чыга калып учурашып көздөрүн жалжылдата узата карап турган мөл булактай мөлтүрөгөн жаш кыз тартылып шалдая стулга отуруп калды. Ал азыр эч нерсени ойлоого кудурети жетпеди, тек гана Асяны көз алдынан кетире албай нестейип кетүүгө камынып калган Оморбай ойлуу: "Чунак кыз, сүйүү менен жакшы көрүүнүн айырмасын билбей сүйөм дегенин кара, жаштыгы да, кантип эле сүйүп калсын" дегендей үйүнө жөнөдү. Бирок Ася эсинен такыр кетпей туруп алды: "Мына жакында кыркка чыгам, ал он сегиз жашта, арабыз жыйырма жаш, кантип ошондой болсун? Же кетээрде менин жан дүйнөм менен ойногусу келгендир" деп басса-турса ойлонуп атты.

Гүлсаранын кыркына барып келген, андан бери туура бир ай өтсө да катты кайра-кайра окуп, кайра чөнтөгүнө салып алат. Ошол күнү ал кеч келген, эшиги ачылып калыптыр: "Балдар жаппай койгон экен" деп короосун бекитип үйгө кире бермек болгондо босогодо бир конверт жатат, жүрөгү солк этип алды. Шашыла ачса тааныш кол:

"Саламатсызбы агай, сиз мындай болоорун билген жоксуз, түшүнүп турам. Балким көрүнүп калсам урушасыз, тилдейсиз, мен ошонун баарына кайылмын. Үнүңүздү угуп, жүзүңүздү көрүү кандай гана бакыт, бирок сизге жолугууга кудуретим жетпейт, намысым жол бербейт. Туулгандан жалгыз өсүп эч нерседен тартынбаган мүнөзүм бар эле, сиздин алдыңызда мен алсызмын. Жок сиз эмес, дүйнөдөгү алптын, ханзада, бекзадалардын жүрөгүн баш ийдирген керемет күчтүү сүйүүнүн алдында алсыз болуп турам! Өткөндө апам ооруп жатат дегеним эсиңиздедир. Эми ал дагы жок, жападан жалгыз калдым. Сиздин элесиңизди эш тутуп, жашоодо сиз деп өткүм келет. Ырас, сиз менин сүйүүмө ишенбейсиз, алсыз жүрөгүм сизге кат алып келүүгө аргасыз кылды. Ася".

Сыртка чыгып келаткан Эрнис кире бериште катты мыкчып турган атасын көрө калып:

- Ата, сизге эмне болду? - деди.

- Эчтеке уулум, курсагыңарды тойгуздуңарбы?

- Ооба, өзүм тамак жасадым, көрсөңүз абдан сонун жасаптырмын!

- Азамат десе, антип инилериңе карабасаң болбойт да, сен чоңсуң да?

- Өзүм эле жасайм дайыма, апам мага жасатып койчу.

- Чын элеби?

- Ооба, апам жасагысы келбегенде ошентчү.

- Мм.. - Оморбай унчукпай калды.

Үйгө кирип тамагын ичип алып ойлоп жатты. Баары бир эч нерсеге түшүнбөдү, жапжаш, сулуу кыздын өзүн сүйөм дегени түшкө киргис окуя эле: "Мени ойнотуп атат, сынап атат, ага жигит жокпу? Далайы жүрөгүн калбыр кылып чуркап жүргөн канчасы бар дейсиң, мейли ойносо ойной берсин, мен аны тоотпойм деле" деген тыянакка келди. Анын каттарын жан чөнтөгүнө салып ката берди. Жумушка барып келип өзү менен өзү. Эрнис менен Эмлис окуп жүрөт, кичүүсү жашы жетелек. Бир топ түйшүк, алардын кирин жууш да кыйын, аргасыз Эрнис өзү жууп атканынан аны аяп түндөсү кир жуучу болду. Тажап баратты, аял алайын десе аялга шыгы жок: "Кой ылайыктуу бирөөнү таап үйлөнөйүн, күндүзү кечке жумушта болуп, түндөсү кир жууп, үй жыйнасам жүдөп бүтөм го" деп ойлонуп, эртеси өзүндө иштеген күйөөсү жок бой келиндерди байкап көрмөк болду. Бирок алардын ичинде ойуна туура келгени жок эле. Алар көңүлүнө жакпаганын өзү да билет, ошентсе да тандабай көздү жумуп үйлөнгүсү келди: "Төрт балам болсо мага ким тийет, менден алыс качат го, эмне кылсам, дагы койо турсамбы?" деп башы катты.

Бир күнү жумушта отурса Эмил келип калды:

- Оо, кандай Омош, иштер жакшыбы, балдар жүрөбү, денсоолуктарың дуруспу? - деп бакылдап учурашып ал-жай сурап жатты.

- Жакшы-жакшы, өзүңөр кандай, эжем жакшыбы, уулуң чоңойуп калдыбы?

- Баары жакшы. Сени менен сүйлөшөйүн деп келгем, бүгүн үйгө бара аласыңбы?.

Эмил аны сырдуу карап жылмайып койду.

- Эмнеге барбайм, чакырсаң барам да? - Оморбай дагы күлө жооп берди.

- Анда кечинде өт, күтөбүз сени.

Эмил кандай кирсе ошондой бат эле чыгып кетти. Оморбай ойлонуп калды: "Баягы Гүлсарага алып берген акчаны бере элекмин, ошону сурайт го. Мейли бербесем болбойт, анын мойнуна карыз кылбай кутулайын" деп ойлоду. Ал ойлонуп отурганда эшик кыйч этип барып токтоп калды. Бир азга ким кирип келатат деген ойдо күтүп, анан өзү туруп эшикти ачмак болду эле каалганын түбүндө мурункудай эле конверт жатат. Эңкейип ала койуп коридорду караса эч ким жок. Кайра ордуна отуруп алып катты көңүлсүз ачып көз жүгүрттү, кат кыскача жазылыптыр:

"Саламатсызбы агай, тынчыңызды алганым үчүн сизден кечирим сурайм. Бүгүн саат сегизде тарых музейинин артынан күтөм, эгер келбесеңиз анда мени бул дүйнөдө жок деп эсептей бериңиз, сизди күтөм. Ася"..

"Кызы-ык, барганда эмнени сүйлөшөм, эмне дейт болду экен, барбай койсомчу?" деп ойлонуп, жүрөгү дүкүлдөй баштады. Эмне кылаарын билбеди, тынч ала албай бөлмөсүндө ары-бери басып атып: "Бул акылынан адашкан неме, же акылы тайкы болбосо өтө акылдуу. Жалгыз калса өзү, эптеп күйөөгө тийип жашап кетейин деп ойлоп жаткан го, менин аялымдын өлгөнүн угуп атайын ошентип жаткан го" деп ойу бир жерге топтолбой, кеч күүгүмдө офисин кулптап сыртка чыгып керилип алды: "Бир токтоло элек кыздын ойу менен болуп отурбай тынч эле болсомчу, балким мени сынап чакырып койуп, мыскылдап келбей койор?" деген ойдо машинасына отурду. Эмне кылаарын билбей көпкө рулду кармап алып тура берди, анан: "Тобокел, барса барып көрөйүн, жолукса сөзүн угайын, чын эле.. . " деп алып бүткөн бойу чымырап жаман абалда калды. Дароо жылып чоң жол менен зыпылдата жөнөдү, бат эле жетип стоянкага токтотту да, жай басып мерчемдүү жерге жакындаганда тааныш караанды издеп көздөрү эки жакка чачырады.

- Саламатсызбы, агай!.

Ал элеңдей эки жакты карап атканда үн арт жагынан угулду, шарт бурула берген Оморбай шашып калды.

- Саламатчылык, кандай Ася?

- Жакшы, агай, - Ася саал тартынгандай көзүн ала качып окчун турду, - мени кечириңиз, мен ушундай кылууга аргасызмын, эрким жетпеди.. . . Ооба, сизди билип турам, мени ойлогуңуз да келбейт, бирок мен.. .

- Ася, шашпай сүйлөчү, сен мени шакаба кылып жатасың го ээ? - Оморбай жакын келип эңкейе жүзүнө карады, октой өткүр, капкара көздөрү аны жалтантып жиберди, - Сен али жашсың, мен төрт балалуу, кыркка чыккан кишимин.. .

- Агай! - Ася эчкирип ыйлап ийди, - шакаба кылчудай теңтушум белеңиз? - дароо кайра томсоро калды, - Сиз мени кечирип койуңуз, айтууга кудуретим жетпейт.. . .

- Өзүңдү колго ал, адегенде өзүң жөнүндө айтып берчи?

- Мен жөнүндө уккуңуз келсе апам жакында өлдү, мен анын бакма кызы экенимди, ал төрөбөгөн аялдын эшигине кимдир бирөө таштап кетиптир, издеп келген адам болбоптур, - Ася улутунуп алды, - апам кары болчу, айтканымды аткарчу, колубузда жок эле. Болгон малды анын кара ашына сойуп, үйдү бекитип, мен биякка баса бердим.

- Апаңдын туугандары жок беле?

- Бар, бирок алар мени жаман көрүшөт.

- Эмнеге?

- Мени бакпа десе болбой багып алыптыр, алар аны жайы-кышы тоого чыгарып жумушун жасатмак экен, апам өзү ошентип айткан.

- Жакшы-ы, эми эмне кылайын деген ойуң бар?

- Мен сизге кат аркылуу баарын айткамын, ооз менен көз алдыңызда айтууга дитим барбайт.. . - Ася башын жерге салды.

- Менин өзүмө айтчы кана? - Оморбай жылмайып койду, - катка ким ишенет?

- Агай, сиз мени шакаба кылып жатасыз, сиз менин катыма жооп бериңиз, менин акыркы чечимим, эгер сиздин менде көңүлүңүз болбосо, мен бул дүйнөдө жашагым келбейт!.

Баятан бери жер карап уяң тартып аткан кыз аны тике караганда жүрөгү зырп этип, көздөрүнөн көзү жалтана дирт эте түштү: "Капырай көздөрү кантет, тимеле өрттөп жиберет го" деген Оморбай туттуга:

- Ася, мен сага эмне деп жооп береримди да билбей турам, сен али жашсың, сүйүүгө кабыласың, анан баарын түшүнөсүң, азыркы сенин абалың сүйүү эмес, жөн гана жакшы көрүү сезими, агаңдай көрүп сыйлап мамиле жасоонун ордуна сүйүү менен алмаштырып атасың.. . - дегенде Ася:

- Жо-ок! - деп Ася ачуу үн чыгара кыйкырып ийди, - эгер сизде мага деген жылуу сезим болбосо ачык эле айтыңыз, үмүт менен жашагыча жанымдан кечип кеткеним жакшы. Өмүр бойу сиздин элесиңиз менен ээрчишип, дилимде сүйлөшүп азап менен өмүр өткөргөндүн эмнеси жакшы?!

- Ася, кел жакшылап сүйлөшөлү, - Оморбай өзүн токтоо кармап, шашпай салмактуу сүйлөдү, - адегенде эле жооп бериш кыйын, ойлонуп иш кылган жакшы, балким өз теңиңди табаарсың, көбүрөөк ойлонуп бир чечим чыгарыш керек.

- Мен эбак чечип койгонмун! - Ася көзүн андан албай жооп берди, - мени секелек кыз деп теңиңизге алгыңыз келбей турабы? - мизирээ карап көзүн ирмебей мөлт эткен тамчы куйулуп кетти.

- Жо-ок, андай эмес Ася, сен мени түшүнбөй атасың: бир кезде мен карып калам, а сен жаш бирөө менен кетип калсаңчы? Анткени адам мезгилге жараша өзгөрмөлүү болот, сен да өзгөрөсүң,. . . - Оморбай аны эки ийнинен ала көзүнө тике карады, - Сен чыныгы сүйүү деп ойлойсуңбу?

- Эмнеге ишенбейсиз? Сизге жолуккандан бери күндүз да, түндө да ойумдан кетпейсиз, - Ася көзүн ылдый кыла шыбырады, - Мен сизди сүйөм агай!

- Ээх дүнүйө! - Оморбай оор күрсүнө улутунуп алды, - менин төрт балама апа болосуңбу? - деп күлө карады.

- Эмнеге болбойм, болом эле!.

Оморбай каткырып алды.

- Чынбы? - Оморбай ойноок кызды тамашалагандай сурады.

- Чын!

- Анда мындай, бир аз сүйлөшөлү, убакыт келсе көрөбүз, ээ?

- Макул, - Ася акырын жооп берди.

- Эмесе качан, кайдан жолугуп турабыз?

- Ушул жерден, дайыма ушул кезде.

- Сүйлөштүк анда. Менин барчу жерим бар эле, мен жөнөйүн, кана коштошуп койолу.

Оморбай ага колун сунду.

- Жакшы барыңыз, - Ася дагы колун берип коштошту.

Кетип жатып машинасына отура берээрде Оморбай кайрылып караса кыз ордунан жылбай карап турган экен: "Бечара кыз, чын эле сүйдүбү, же мени алдастатып барып таштап кетеби?" деп дале күдүк ой менен Эмилдин үйүнө жөнөдү.

Ал келгенде күтүп отурушкан экен, Сейде менен Кубатбий да бар болчу. Учурашып, анан тамакка отурушту. Кубатбийдин карындашынын кызы бар эле, ошону ээрчите келген экен, Оморбайга көрсөткөнү, эки баласы менен күйөөсүнөн ажырашып атасынын үйүндө эки жылдан бери жүрүптүр. Оморбай аны көрүп көңүлүндө жактырбады: "Эки баласы болсо, алты баланы багам деп ажалымдан мурун өлбөйүн, кыял жоругу кандай экенин билбесем" деп ичинен ойлонуп отурду. Эмил аны узатып чыкканда:

- Омош, балдар менен кыйналып кеттиң го, ылайыгы келсе үйлөнүп алсаңчы? - деди.

- Жо-ок, Эмике, азыр үйлөнбөйм, үчөө эптеп өзүн багып атат, бирөө таятасында, аякка көнүп калды.

- Өзүң бил, бирок эки баласы бар экен, кыйналып каласыңар го, ээ?

- Ынтымакташып кетсек го бала эчтеке эмес, кыял-жоругу кандай билбейм, чатак неме болсо кантем? - Оморбай күлүп калды.

- Чын эле, өзүң ойлонуп чеч, макул анда.

Экөө коштошуп Эмил үйүнө кирди. Оморбай үйүнө жөнөдү. Келсе балдары уктап калыптыр. Ордуна жатып алып Асяны ойлой берди. Бара-бара аны өзү да ойлой баштаган, анын татынакай апапак жүзү, сеңселип жүзүнө түшүп турган чачтары, капкара көздөрү арбап алгандай. Баео көздөрүндө алдагандык, арамдык жок эле. Тескерисинче, адамдарга ишенбегендик, көңүлү калгандай суздук дайыма аны курчап турганын сезди: "Бирөө таштап кеткенин угуу канчалык оор. Мерез болуп, адамдарды жек көрүп калгандыр, балдарга кандай болот? Тобокел, үйлөнсө үйлөнүп алайын, ар ким менен жүрүү ойума келген жок. Гүлсараны сүйүп алдым эле, ал мени таштап кетти, колум да тийди байкушка" деп ойлоп, ага куран окумак болду ойунда.

Айткандай эле Оморбай эртеси барса, Ася алдакачан келип күтүп аткан экен.

- Саламатсызбы, агай! - деп кечээгидей эле тартынбай утурлай тосуп алды.

- Саламат, өзүң кандай?

- Жакшы.. . - көздөрүн ала качты.

- Кайда жашап жатасың, Ася? - Оморбай башка сөз таппай ушинтип сурап калды.

- Батирде.

- Канча төлөп жатасың?

- Кыздар бар, чогуу төлөйбүз.

- Иштеп атасыңбы?

- Ооба, кафеде официанткамын.

- Аа-а. Ася, жүрү бир жерге барып тамактаналы, - Оморбай аны карап жооп күттү.

- Менин курсагым ток.

- А мен ачкамын, ашканага кирбей эле келе бердим, жүрү жай отуралы.

- Макул.

- Кайда?

- Өзүңүз билиңиз, - Ася жылмайганда көздөрү жайнап, Оморбайга тимеле башкача көрүнүп кетти, бүткөн бойу ток тартып кеткендей зырп этип жүрөгү дүк-дүк согуп кыздын ийинине колун койду, - мен шаарды жакшы билбейм, анан калса жумушта болом, кечинде эс алам.

- Жигиттер чакырып жаткандыр.. . - суроолуу карап эмне дээр экен деп калды.

- Көңүлүңө жакпаган менен миң күн жашасаң да жашоодо көкүрөгүң арман менен өтөөр. "Жаман менен жашаганча миң күнү, жакшы менен жашашкан оң бир күнү" дешет экен го?

- Ася, мектепте окуп жүргөндө сүйлөштүң беле?

- Жок, апам оорукчан эле, анан аны карап үйдө жүрсөм бир аял мага ортомчу болуп келиптир, мен окуумду бүткөн жылы. Ошондо апам экөөнүн сөзүн угуп калып шаарга баса бергем, болбосо ала качмак экен.

- Эмне деп сүйлөштү эле?

- "Өзүң оорукчан болсоң, кызыңдын багын байлаба, кокус көзүң өтүп кетсе жалгыз тамда эмне болот, же өзүң ага багып алганыңды айтпадың, кызыңдын келечегин ойлобойсуңбу?" - деп тигил аял айтканда апам: "Эми ошол калдыбы териштире элегиң? Убагы келгенде түшүндүрөм, ал азыр жаш, угуп калса эмне болот?" - деп уруша кеткен.

Аңгыча кафеге да жетип келишти. Экөө көпкө чейин отурду, анан туруп сыртка чыгышты.

- Ася, эгер макул десең батирде турбай эле, менин үйүмдө болбойсуңбу? Балдарга да караган болосуң, экөөбүз жакындан бири-бирибизди билебиз. Сен дагы ойлонуп чечесиң, балким мен сен айткандай адам эместирмин, сынайсың.. . - Оморбай ага суроолуу карады.

- Балдарыңыз эмне дейт?

- Алар али жаш, эчтеке менен иштери болбойт. Сен аларга жагасың, анын үстүнө улуурагы үй ишин жасап кыйналып кетти, жардам бересиң? - ал кызды сынай карады.

- Сиздин үйүңүздө түбөлүк күң болсом да мейли, макулмун! - деди Ася дароо эле.

- Анда кеттик, азыр бара бер.

- Кеттик!.

Ася сүйүнүп машинага отурду, баягыдай тартынбай жайдары боло түштү. Күндөгү учурда келсе балдары уктабай кино көрүп отуруптур, атасы менен келген кызды карап койуп тим болушту. Ася алар менен өзү учурашты. Ася сырткы үйгө чыгып кеткенде Эрнис:

- Ата, бул ким? - деди.

- Бизде иштейт уулум, батирде тургуча биерде тура берсин, - деп койду жөн гана.

- Мм.. . - деп Эрнис башын ийкеп отуруп калды.

Ошол күндөн баштап Ася шымаланып үй ичин жууп тазалап, идиш-аяктарын орду ордуна койуп, кирин жууп, балдарды жуунтуп, ишке киришти. Эрнис чоңураак болгондуктан ал өзү жуунуп алат. Экөөнү Ася такай ээрчитип алып жанынан чыгарбайт. Оморбай дайым телевизорунун жанына акча таштап кетчү, эми көбүрөөк койуп койот. Ася көп акча сарптабайт. Жумушуна да чыкпай калды. Бир күнү Оморбай менен барып кийим-кечесин алып келип ошол бойдон үйдө эле болуп жатты "Акыры тажаарсың, сүйүүңдү урдум деп басып кетпесең болду, түйшүк деген, жашоо деген оңой эмес, балалуу адамды сүйгөн ушундай болот" деп ойлогон Оморбай аны сынап жүрө берди. Бирок Ася балдар менен ойноп да кетет кээде, аларга кадимкидей көнүп, өз ишин илгиртпей жасап, кээде Оморбай келгенде өз агасы же атасындай эле мойнуна асыла кетчү болду.

- Эмнеге кечиктиңиз, тамак ичесизби? - деп алдына тамагын, ысык чайын койуп тосуп алат.

- Курсак ачты, өзүңөр ичесиңерби?

- Ооба.

Ал тамак ичип атканда маңдайына отуруп алып тиктеп тура берет.

- Тамакты даамдуу жасайт экенсиң, - Оморбай ага карап жылмайды, - кулинарныйды бүткөн жок белең?

- Апамдын колунан окуп чыккам.

Ася мостойуп туруп жооп берди.

- Оо, апаң абдан жакшы киши болсо керек?

- Жакшы болчу, бир гана өз оозу менен мени кантип багып алганы жөнүндө айтпаганы жаман болду.

- Үлгүргөн эместир?

- Ошондой го, мен баргыча сурап жатып үзүлүптүр.

- Кайгыра бербе, адамдар ошондой, келет-кетет.

Бир топко сүйлөшүп отуруп экөө эки бөлмөгө бөлүндү. Оморбай бара-бара кызга имериле баштады. Кээде өзүнчө ойго батып: "Сүйөм деп жүрүп мени сүйдүрүп койуп башка менен кетип калбас бекен?" деп сарсанаага бата баштады. Акыры өзүн токтоо кармап, канчалык берилип турса да андан алыс болуп: "Эгер чын сүйсө таштап кетпейт, дагы күтө турайын, кайын-журттан уруксат алып үйлөнөйүн" деп ойлоп атты. Бир күнү эртерээк келип үйгө баш бага берип, Асянын балдары менен үйдүн ичинде ойноп атканын көрүп босогодо туруп калды, аны көрө калган кичүү баласы Нурис:

- Атам келди-и! - деп жүгүрүп чыкканда алар ойунун токтотуп Ася ашканага кирип кетти. Көптөн кийин дасторкон жайып атканда Оморбай анын эки бети албырып кеткенин байкап: "Бала эле бойдон, Эрнистен алты жаш улуу экен. Мейли, жүрө берсин, каалагандай болсун, же биротоло калаар, же кетээр, өзү чечсин" деп ойлоп, ага:

- Үйдө эмне жок, жазып берчи Ася, мен эртең ала келейин, - деди.

- Макул, - Ася туруп барып карап келди да, - азыр эч нерсенин кереги деле жок го? - деди.

- Абдан үнөмчүл окшойсуң, экономист болсоң болчудай экен, - деп Оморбай күлүп калды.

- Үнөмчүл эмес, берекелүүмүн, агай. Илгерки бир байдын кызынын муштумдай камыр жууруп бир айылды тойгузган жомогун уктуңуз беле?

- Уккам-уккам.

- Анда дал ошонун өзүмүн. Апам айтып калчу, "колуң берекелүү балам, сен бир үйдү ачарчылык болсо да сактап каласың" деп.

- Чын элеби?

- Эмнеге калп айтам, калптын казаны кайнабайт!

- Оо азамат, - деп койду эле, Ася таарынып калды:

- Азаматсың деп жаш балдарды мактайт, а мен деген чоңмун.

- Айып менде, чоң кыз, - Оморбай күлүп жанына отургузуп алып, - чоң кыз деген балдар менен качан ойночу эле? - деп калды ого бетер тийише.

- Ойногон жокмун.. .

- Мейли, ойносоң ойно, бийлесең бийле. Эмнеси болсо да көбүрөөк ойлон, минтип отурсаң аларга "апа" боло аласыңбы? - сынай сурап койду.

- Мен даярмын!.

Ася да тамашага чалдыра ордунан туруп честь берип койду.

- А биз качан үйлөнөбүз?

- Сиз каалаган күнү, - Ася ойлуу аны карап, - мага дагы эле ишене албай жүрөсүз, билем аны, бирок мен сизсиз жашай албайм! - деп ордунан турду, - Ооба, ишенбейсиз, секелек кыздай жүрүшүм менен жакпасымды билем, апам мени чоңойгуча эркелетип кукла алып бере берчү жумуш жасатпай. Мен болбой эле өзүм жасачумун.

- Сен акылдуу кыз экенсиң, эркелик кылып иш кылганды билбесең жаман болмок да?

- Өзүм эле жумуш жасаганды жакшы көрчүмүн, эби менен эркелеп, апамды аяп жардам бергим келе берчү.

- Эсиң бар экен Ася, эмесе уктайлы, сен да ойноп атып чарчадың, эс ал! - дегенде Ася ага кыйгач карай:

- Сиз менен да ойносом болмок, ойногуңуз келбей атпайбы? - деп өз бөлмөсүнө өтүп кетти.

Оморбай өзүнчө башын чайкап жылмайып алды да, ордуна кирип жатып калды.

Ошентип тамашалуу драма сыяктуу табышмактуу күндөр өтө берди. Ася баш оту менен түйшүккө киришкен. Анда чарчадым демей жок, балдары ага көнүп жумуш жасагандан кутулганына сүйүнөт. Алар эмнени түшүнмөк эле, аны менен ойногонду жакшы көрүп ар дайым Оморбай келгиче кубалашып ойноп же сүрөт тартып бер деп жанын койбойт. Ошондой күндөрдүн биринде Канчайым келип калды.

- Тайнее-ем, - дешип үчөө тең жабышып калды.

Артта турган Асяны көрүп, Канчайым баш ийкеп койду.

- Алчы, Ася эже да таене, атам аны бизди карасын деп алып келген, - деди Эмлис.

- Болду, жөн эле сүйлөй бербей, - Эрнис аны тыйды, - ал үйү жок жүрөт, качан үйү болгондо кетет.

- Мейли садага. Жүрү үйгө кирели, жолдо чарчап зорго келдим, эс алайын.

Канчайым үйгө баштап кирди, үчөө таенесин ээрчип баштыгын көтөрүп алышкан. Ася эчак эле кирип кеткен болчу. Канчайым киргенде ал дасторкон жайып чай койду, бир-эки чыны ысык чай уурттагандан кийин Канчайым Асяга кайрылды:

- Кайдан болосуң, кызым?

- Ак-Талаадан.

- Ата-энең барбы?

- Мм, алар жок эле, жалгызмын.

- Аа, эчтеке эмес кызым, жумуру башың аман болсо баары табылат.

- Сиз Оморбай агайдын кайненеси болосузбу? - Ася кайра ага суроо узатты.

- Ооба, кызымдын шору катып өлүп калбадыбы, балдарын көрүп келейин деп темселеп келдим.

- Жаман болуптур, ооруду беле?.

Ася баарын жумуштан жүрүп укса да сурады.

- Ооба.. . .

Канчайым үнсүз мелтирей отуруп калды. Оморбай аялы жөнүндө ооз аччу эмес, Ася да сурабайт, ал үчүн өлгөнүн угуу жетиштүү болчу.

Канчайым көпкө отурду. Ася жаздык алып келип койуп берди:

- Жатып эс алып алыңыз.

- Рахмат айланайын, адамдын көңүлү жай болсо чарчоону билбейт, санааң көп болсо жөндөн жөн эле чарчай бересиң. Ушу кызым өлгөндөн кийин көп ооруйм, атасынын кан басымы көтөрүлүп кыйналып жүрөт.

Канчайым кыңкая жатып калды. Ася сыртка чыгып кетти, ал толтура кирди чогултуп алган. Эрнис суу ташып берип, жанында жайыла турганын жайып жардам берип жүрдү. "Балдарга караан болсун деген го. Ата-энеси болбосо. Акча төлөп үй-жайын каратып, кирин жууйт окшойт, бечара. Өңдүү-түстүү неме экен" деп ойлоп койду Канчайым. Ал күнү калып калды, Оморбай келгенде куран окуп, Гүлсараны эскеришти, Ася жатып алгандан кийин Канчайым күйөө баласын карап:

- Балам, мына Гүлсаранын өлгөнүнө жарым жылдай болду, эми сен үйлөнүп ал, атаң ошону айтып: "уруксат бер, балдар менен кыйналып калат" деп жиберди, - деди муңая.

- Апа, ылайыктууну табыш кыйын, балдарды угуп эч ким келгиси келбейт. Азыр булар жаш, өгөйлүк кылабы деп корком, - Оморбай ойлуу жер карады.

- Балдардын да көрөөр күнү өзүнчө. Эрнис чоңойуп эсине кирип калыптыр садага болойун, эми булар кор болбойт, атаң экөөбүздөн тартынба.

- Ма-акул, ойлонуп көрөйүн апа, эс алыңыз, - Оморбай өз бөлмөсүн карай басты, - жакшы жатыңыз.

- Жакшы жаткыла, - Канчайым улутуна Ася жаткан бөлмөгө кирип өзүнө салган төшөккө жата кетти.

Оморбай жатып алып: "Демек булар каршы эмес, эми үйлөнсөм болот. Эмилге кеңешип, Асяны тааныштырайын, алар эмне дешээр экен" деп эртерээк эле үйлөнгүсү келип турду, ал негедир аялдын жыпар жыттуу илебин, ысык койунун эңсеп турду. Эки жылдан бери Гүлсарага өчөшүп жанына да жатпай койгон эле, азыр гана кереметтүү дүйнөнүн кызыгы аял менен эркектин ортосундагы мамиле экенин сезип делөөрүп турду. Туруп барып Асяны кучагына кысып мөлтүрөгөн жүзүнөн өөп алгысы келди, бирок анткен жок - аны токтоолугу, сабырдуулугу жеңип турду.

Эмил жаңы конуштардын бирине айыл өкмөт болуп калды. Шахзада экинчисин да уул төрөп, эки жакка чыкпай өз бактысына өзү ыраазы болуп тагдырына ыраазы. Эрте кетип кеч келген Эмилди кызганбайт деле, ишенет, жаркылдап тосуп алып кайра узатат. Сейде Баелди биротоло алып кеткен, ээрчитип алып келип алып кетет, ал кетмек болгондо Баел өзү да аны кетирбей ээрчип турат. Сейде ушул бактысына абдан ыраазы. Кубатбий менен ээрчишип уул-кыздарына конок болуп, достору менен аралашып бакыттын кучагында.

Эмил адегенде айыл өкмөтү, андан райондук депутаттыкка жетти, элге кайрымдуу, ошондуктан аны сыйлап турушат.

Ал бир күнү машинасын стоянкага токтотуп бир мекемеге кирмек болуп эшигин бекитип баса бир цыган аял аны бура бастырбай алдынан тосту:

- Оо жигит, сага оомат келген экен. Сенде үч нерсе бар, ошол тоскоолдукту жеңсең зоболоң көтөрүлөт. Эгер жеңе албасаң дөөлөтүң сапырылган күлдөй кайда чачылганын билбей каласың, - деди. Эмил ага көңүл бурбай колуна акча берип баса бергенде, - кебиме кулак салың, мырза жигит, аялың цыган тукумунан экен, экөөңдүн ортоңорго бирөө сууктук салганы турат. Ачууну акыл менен жең, анан мындан жогорулайм деп өтө суктук кылба, өз убагы келет! - деп басып кетти..

Эмил делдейе бир аз туруп калды да, кайра артка жөнөдү, үйүнө жеткиси келди. Шашып жетип келсе Шахзада баласын эмизип Жамал менен сүйлөшүп отуруптур: "Цыгандар чын айтат дечү эле, бул эмнеси, цыган тукумунан экен дейт да? Ата-энеси кыргыз эмес беле, кайдагы цыган, ким бузушу мүмкүн, же мен жокто бир жакка барып жүрөбү? Эми акчасын төгүп, программаны түзүп, жогорку кеңешке кандидатурамды койойун дедим эле, кой, акылым менен кеңешип иш кылайын, жутуна бергенде болбойт" деп креслого отура кетти.

- Эмне болду Эмил, бардыңбы? - Шахзада анын түрүн көрүп чочулай сурады.

- Жок Шакы, барган жокмун, жашообуз ойдогудай, минтип өзүбүз сызган сызык менен кетип атканда жутунбай эле койолучу, эмне жетишпейт бизге? Ушуну кут кылсын кудай, - деди ойлуу.

- Өзүң бил, чарчадың окшойт, жогоруласаң андан да түйшүк көбөйөт.

- Ооба, андан көрө балдарымдын маңдайында тынч-аман жүрө берели, экөөбүз тең жалгызбыз, ушуга шүгүр дейличи, жаным.

- Мейли.

Шахзада өзүнчө ойлуу отуруп калды: "Буга эмне болгон, бирөө ачык эле коркуткан болсо керек, болбосо атайын кетпеди беле?" деген күдүк ойду ойлоп калды.

- Шакы, сен өз апаңдын жакын туугандарын билбейсиңби? - деди аны карап.

- Эмне болду? - ал таңгала сурады.

- Жөн эле, барбы дейм да.. .

- Аны апам билет, ал тургай "жакшы аял эле" деген, - Шахзада ойлонуп туруп, - бүгүн Жанболот келем деп телефон чалды, - деди жылмая, - быйыл экинчи курста, сиз менен кеңешем дейт, үйлөнгөнү жаткан го?

- Аа-а жакшы болот, үйлөнсө үйлөнсүн, апам да казан-аяктан бошоп калат, - деп күлүп койду.

- Оой, ал кыйын, азыр чалып апамы ала кел дейинби? - Шахзада күйөөсүнө суроолуу тигилди, - эгер зарыл болсо чакыртайын.

- Мейли, ошондой кылчы!

Эмил кийимин чечип илгичке илди да, үйгө кийчү спортивкасын кийип Шахзаданын колундагы үч айлык күлүшүп калган уулун алды:

- Ээ уулум, күлүп койчу, Тариэл, кана күлүп койчу? - деп чакырып ууртунан өөп, кайра кулак түбүнөн жыттап кумарлана, - садагам десе, Баел экөөң чоңойгуча эки жерге заңгырата үй салып койсок, үйлөнгөндө дароо киргизип койобуз, ээ Шакы?

- Аман-эсен чоңойо берсинчи, баары болот, - күлүп калды, - ой-ууй, балдарың чоңойуп үйлөнгүчө бир чоң ашууга туура келет. Ушуларга денсоолук, өмүр берсе экен кудай.

- Ооба, денсоолук берсин.

Эмил уулун үй ичинде ары-бери көтөрүп алып басып жүрдү.

- Бүгүн жумушуңа барбайсыңбы?

- Барам, түштөн кийин.

- А-а мейли.

Шахзада кийимин кийинип калганда, Эмил ичинен күдүктөнө кызганыч бийлеп:

- Сен кайда? - деди.

- Жанболот менен апам келатыптыр, үйгө чалсам Гүкү аларды кеткен дейт, келе турган маал болуп калды, тосуп алайын.

- Анда экөөбүз тең эле баралы, - Эмил ордунан туруп бараткан Жамалга баланы берди, - эже, жаткырып койуңуз, уктап баратат, биз бат эле келебиз.

- Макул садага, Такенди өзүм карап турам, - дегенде Эмил өзүнүн үйдө көп болбой жүргөн күндөрүндө ушинтип таштап койуп Шахзада ар жакка кетип жүргөндөй ичтен кызгана түштү..

Мурда ойлонбоптур, же ага ишенгенден ошентчүбү, өзү да билбейт: "Балким мурун деле таштап койуп кетип калчудур, азыр тим койуп эле артынан аңдысам болмок экен. Мейли, кеч эмес" деп ойлонуп калганда:

- Даярсыңбы мырзам, алар уже бизди күтүп жатат болуш керек? - деп Шахзада аны күлө карады, - жүрү эртерээк.

- Кеттик, - деген Эмил анын артынан чыкты.

Чыны менен эле Акин Жанболот экөө күтүп туруптур. Тосуп алып үйгө алып келишти. Чогуу отуруп чай ичкенден кийин Шахзада Акинди карай:

- Апа, сиз капа болбосоңуз бир нерсе сурайынбы? - деди.

- Сура кызым, сурай бер.

- Сиз мени төрөгөн аялды билем дегенсиз, ээ?

- Ооба, билчүмүн.. .

- Анын туугандары бар-жогун билесизби?

- Апаң ырахматы жалгыз кыз болчу. Апасы бир цыганды катуу сүйүп калып, ошондон апаң төрөлгөн экен. Кийин күйөөгө тийиптир, бирок төрөбөптүр.

- Анда апасы цыган кызы тура? - Эмил аны суроолуу карап, цыган аялдын туура айтканына таң калып турду, бирок эч кимисине ал жөнүндө айткан жок.

- Ооба, мен деле кийин уккам. Аксейил экөөбүз тең курлуу эле болчубуз, цыгандын кызы деп балдар аны көп ыйлатчу.. .

Муну уккан Шахзада аябай кызык абалда болду: "Эгер минтип айтаарын билсем Эмилдин көзүнчө сурамак эмесмин, балким калптыр" деп Акинди ичинен жаман көрүп кетти: "Атайын жаманатты кылып жатат" деген ойдо:

- Жалган чыгаар, кантип эле.. . - деп көзүнө жаш толо түштү, - элдин ушагыдыр?

- Шакы, ага мынча ызаландың, "эл калп айтпайт, калп айтса сая кетпейт" дейт го, эл билет да? - деп Эмил аны жайкап сүйлөдү.

- Эмнеге муну сүрүштүрүп калдың? Сен сурабасаң мен билбеген бойдон калат элем.

Шахзада Эмилге жиндене кетти.

- Шакы, мен эмнеге сураганымды билгиң келеби?.

Эмил ушинткенде ал аны көздөрүн чооң ачып суроолуу: "Эмнеге сурадың экен?" дегендей карап сөз күтүп калды.

- Мен бүгүн ак үйдүн кабыл алуусуна бармак болуп кетпедим беле?

- Ий-и.. .

- Ошондо мага цыган аял өзү жолумду тосуп алып айтканынан билгим келген.

- Эмне деди эле?

- "Аялың цыган тукуму экен" деди.. .

- Чын элеби?

- Мен калп айтып жүрчү белем? Анан "өтө жулунбай тура бер, силерге оомат келип туруптур, шашпасаң баарына жетесиң" деди, ошондуктан кандидатурамды азыр койбой турайын деп баса бердим.

- Кызык, ал кантип билип калды экен?.

Шахзада ойлуу отуруп калды. Бирок ал эми гана бир нерсени эсине алып турду, түш көрсө эле цыгандар кирип, алдына мүшөк-мүшөк жыландарды таштап, аларга өзү оролуп алып ойной берчү: "Демек, менин цыгандын тукуму экеним чын тура, алар мага жардам берет экен, жылан байлык болот дечү эле түшкө кирсе" деп ойлоп калды.

Эмил аны өз ойу менен тим койду. Алардын жашоосунда бир шумдуктуу окуя болуп кетээрин алар сезишкен деле жок, бирок Эмил цыгандын айтканын ойунан кетирбей, басса-турса ойлонуп жүрдү. Шахзада бир күнү уулун коляскага салып алып: "Цыгандардын төлгө салганы туура келет дечү эле, төлгө салдырып көрөйүн" деген ойдо базардын чети менен кетип жатса карыган аял менен цыган өтүп баратып аны көрүп токтоп калды. Шахзада өтүп кетээрде:

- Кызым, токтой турчу! - деди карып калган цыган.

- Ким, мени айтып атасызбы? - токтой калып аны назар сала карап туруп калганда:

- Кызым, кайдан болосуң? - деп ал кыргызча таза сүйлөп кайрылды.

- Оштон.

- Апаң ким деген, кызым? - деп жакындай келип сурады.

- Апам жок.. .

- Эмне дейт? - деп ал бир азга чүрүшкөн колдору калтырай туруп калды да:

- Аты ким, айтчы, мен адашып калгандырмын.. - деп жер карап ойлонуп калды, - койо турчу, апаңдын атын айтчы, садага? - жалдырай карады.

- Аксейил! - Шахзада бир жаңылык уга тургансып анын сөзүн күтүп калды.

- Аксейил, дал өзү, дал өзү! - деп калың каштары жайыла көздөрү күлүңдөп кетти, - сен ошонун кызысыңбы?

- Ооба, сиз аны кайдан тааныйсыз? - Шахзада аны жактыра бербей басып кетмек болду, анткени анын кийими кир, жүдөө эле. Өтө картайып, сакал мурутунан бети зорго көрүнөт.

- Ал өзүнчө жомок кызым, аман бол, эми бара берсең болот, - деп артта өзүн күтүп турган аялды көздөй басты, анын колунда ысырык жүрөт, ошентип жан багышат көрүнөт, - сен биздин тукумсуң, кызым! - деп күбүрөнүп баратты.

- Аба, ал кандай жомок, мен уккум келет, айтып бериңизчи! - деп Шахзада анын артынан үн катты.

- Айтууга чамам жетээр бекен, жайыраак жер болсо болмок, - деди токтой калып.

Шахзада үйүнө алып баруудан тартынып, ойлонуп туруп анын ойуна чоң парк түштү. Аякка баруудан да тартынып:

- Мени эмнеге "биздин тукум" дейсиз? - деди.

- Аксейил менин кызым болчу, өмүр бойу сыртынан бактым, жанына баралбадым. Ал турмушка чыккандан кийин биякка баса бергенмин.

- Кантип?

- Мухарамды мен жакшы көрүп калдым, биздин салтта башка улутка кыз бербейт, келин албайт. Мени күнөөлөштү, акыры мен андан кетүүгө аргасыз болгонмун.

- Аа-а, Мухарам менен үйлөндүңүз беле? - Шахзада кызыга сурады.

- Жок, үйлөнбөй калганбыз. Анын туугандары мени жолотпой кубаласа да болбой жолугушуп жүрдүк, анан мен аргасыз таштап кетүүгө туура келген, кызым.. . - ал жер карап туруп калды.

Шахзада ошол жерден кайра артына бурулду: "Төлгө салганда эмне, дагы бирөөлөрдүн көзүнчө цыгандын тукумунан экенсиң десе уят болом" деп жай жол жээктей коляскасын түртүп бульварга келип көпкө отурду. Эми кетмек болгондо баягы цыган жанында туруптур.

- Сиз кайдан? - Шахзада таңгала карады.

- Мен жүрө берем, - ал жылмайып койду, коляскадагы баланы карай, - уулуңбу? - деди.

- Ооба.. . Кайда жашайсыз?

- Мен жүрө берем кызым, эми өмүрүмдүн аягында сага жолукканым жакшы болду, - ал улутунуп алды, - атым Мустафа, сен менин жээним болосуң.

- Койуңузчу?!.

Шахзада канчалык билгиси келип турган менен аны мойнуна алгысы келбей ордунан туруп кеткиси келип козголгондо:

- Кызым, сен жомок уккуң келбеди беле? - деди жылмая.

- Узак болсо.. . - деп көңүлдөнбөй туруп калды.

- Эки сааттай убактың болсо жетет, - деди Мустафа.

- Айта бериңиз, - деген Шахзада аргасыз аны карап кайра отурду, - кыскача эле айтыңызчы.

- Макул, - Мустафа бир азга үнсүз отуруп калды, - мен анда жыйырма жетидеги кезим эле.. - деп сөзүн баштады.

Мукарам он алтыларга жаңы чыккан өңдүү-түстүү кыз. Мектепти бүтөөрү менен аны күйөөгө узатмак болуп жаткан. Цыгандар алардын айылында көп болчу, отурукташканы кадимкидей эле үй-жай күтүп жашачу. Мукарам жеңеси экөө базарга түшүп кийим-кече алмак болуп Кара-Сууга келишти. Алар алчусун алып бүтүп жөнөгөндө аларды кара мурут сулуу жигит ээрчип алды. Экөө үндөбөй улам артын карап кете беришти. Мустафа улам артта калып алыстап кала берди. Эч нерсе менен иши жок кайынсиңди менен жеңеси үйүнө кирип кетип аны унутуп калышкан. Бир күнү үйдүн жанындагы арыктан суу алып жаткан Мукарам өйдө боло берип чочуп кетти.

- Сиз кимсиз?

- Мен Мустафамын, сиздин атыңыз ким, чоң кыз? - ал аны колунан кармай калды, - ал уяла үйүн карап суусун көтөрүп кетмек болду эле, Мустафа:

- Токтой туруңуз, - деп колундагы браслетти ага бере койду, - жолугушуп туралычы, Мукарам.

- Атам көрсө эмне дейт, эл көрсөчү? - Мукарам тартына эки жагын каранып шашып басып кетти.

Ошондон кийин алар жолугуп жүрдү, акыры экөөнүн сүйүүсү ата-энесине, айылга белгилүү болуп, Мукарамды ала турган жигит кыздан баш тартты. Акыры Мустафа аны үйүнөн алып кетип калды. Экөө бекинип бир үйдө жашап жүрүштү. Арадан эки ай өткөндө Мукарамдын агасы таап алып аны алып кетти, Мустафаны өлөрчө сабап таштап кетишти. Мустафа эптеп жакшы болуп, кайра эле Мукарамдын үйүн айланчыктап жүргөндө апасы Маржан аны үйүнөн урушуп кууп чыкты. Ошол бойдон өзүнчө кетип өз күнүн өзү көрүп жүрө берди. Сегиз айдан кийин Мукарамдын төрөгөнүн укту. Анда да жолуга албады. Кызын көрүүгө ашыккан менен көргөзүшпөдү. Ошол учурда кызынын айынан намыстанып жүрүп атасы өлүп тынды, андан узабай апасы өлдү. Мукарам төрт эркектин ортосундагы кыз болчу. Агалары өз-өзүнчө кетип үйдө жалгыз Мукарам калды. Мустафа барып "жашайлы" дегенге ал болбоду:

- Менин ата-энем мен үчүн өлдү, эми сени менен жашаганымды билип калса агаларым экөөбүздү тең өлтүрөт. Мен эми күйөөгө да тийбейм, экөөбүздүн жалындаган сүйүүбүздүн данеги ушул кызды тарбияласам болду. Менден үмүтүңдү үз, кызыңды сага көргөзгөнүм ушул болсун, жакшы бар, аман бол, - деп ыйлап кала берди.

Мустафа андан кийин алыстан гана анын үйүн шынаарлап жүрө берди, көзүнө көрүнбөдү. Үйүнө болсо барбады, мусаапыр болуп жүрүп Лола аттуу цыган кызга үйлөндү. Өздөрүнүн салты бойунча аялы аны үйдөн чыгарбай багып, ал көчөгө кеткенде гана Мустафа кызын алыстан болсо да бир көрүүгө барып келет. Аксейил онго чыкканда аны мектептен көрүп, колуна он сомдук берди. Ал аны албай:

- Эй лөлү, сенин акчаңдын кереги жок мага! - деп айрып туруп басып кетти.

Мустафа жүрөгү сыздап кете берди, "мен сенин атаңмын" деп айта албады. Андан кийин да көп эле жолукту, бирок анын "лөлү" дегени катуу тийип унчуга албады. Ал убакта Мукарам экинчи күйөөсү менен жашачу. Андан төрөбөгөн соң үйүнө ажырашып келип алып, кызы экөө гана жашап калды. Өзүнүн атасы экенин айталбаган Мустафа ал жерден кетүүгө аргасыз болду. Кийин күйөөгө тийгенин укту.. .

- Ушул кызым, биз цыгандар көчмөн калкпыз, бирок Ошто көп жыл жашадык, азыр биякта турам. Лола төрөгөн жок, эми өлүмдү гана күтүп күнүмдүк жашоонун аракетин көрүп жашоодомун. Сени көргөнүмө кубанып отурам, менин тукумум уланып атыптыр. Аман болгула, мен кетейин эми, - деп башын жерге сала ордунан турду, анын көзүндө жаш бар эле, - уулуңду өөп койсом болобу? - деди Шахзадага кайрылып.

Шахзада эмне кылаарын билбей мелтиреп бир топко туруп калды, анан.

- Мейли өбө бериңиз, - деди акырын.

- Алла жар болсун, - деп баланы карап туруп, - бул балаң абдан ырыскылуу экен кызым, көп адамга көрсөтө бербе, адамдар ач көз жаралышкан, барды көралбайт, жок болсо бербейт. Уулуңа көз тийгенден сактайт, муну тагып кой! - деп көздүү мончок берип, анан кетип баратып, - кош кызым, эми өлсөм арманым жок, менин урук-тукумум уланып жатканына шүгүр! - деди да кылдырай басып кетти.

Ордунда шалдайып отурган Шахзаданын көзүнүн жашы куйулуп отурганда баласы ыйлап калды. Акырын туруп баласын алды да, эмизип көпкө отурду. Кеч болуп кетти, жайбаракат үйүн көздөй жөнөдү. Ал кезде Эмил келип тынчсыздана күтүп жатты. Дарбазадан кирип келе жаткан Шахзаданы көрүп алдынан чыкты.

- Кайда жүрөсүң деги, эмне болду деп сарсанаа болуп аттым, тынччылыкпы деги?

- Тынччылык эле, уулум экөөбүз сейилдеп келдик, үйдөн чыкпай зеригип калыптырбыз, - Шахзада суз гана жооп берип үйгө кирип кетти.

- Кеч калбай жүрсөңчү, азыр заман башкача болуп турганда чыкпай жүр, - деп Эмил артынан ээрчий басты.

- Бизди ким карап турат дейсиң, атасы? Аябай зеригип калыптырмын, эки жакты карап, паркка барып ойногон балдарды көрүп эле эс алып келдим. Деги эле абдан жапайы боло баштаптырмын, канча жылдан бери көчөгө чыгып эл аралабаганга көзүмө эл ичи укмуш көрүндү.

- Жаным десе, мен кабатыр болуп атпадымбы? - Эмил аны кучактап өөп, уулун көтөрүп ала койду, - Такен, Такен, апаң экөөң кайда жүрдүңөр, жаман коркутпадыңарбы?

- Атасы-ы, - Шахзада жаркылдай күлө карады, - андан көрө иштериң кандай? Биз бир күнү саякатка чыксак тынчсыздана бербей, андан көрө ишиң жөнүндө сүйлөп берчи? - деди.

- Баары жакшы, буйруса өкмөткө кызмат кылууга аракет кылып атам. Мейманкананын кирешеси менен кафенин кирешеси ай сайын көбөйүп атат, жакында банк ачалы, - Эмил Шахзадага карай, - Шакы, эгер сен туура көрсөң депутаттыкка ат салбай эле ушул жашообузга ыраазы болсок кантет? - деди.

- Эмне болду, бирөө жарым тийиштиби?

- Жок, деги да. Адамбыз да, көзүбүз эчтекеге тойбой жутуна беребиз, шүгүр дейличи, Шакы?

- Ой-оой, атасы, сага эмне болду? Азыр сен өзүң гана чеч, депутат болгуң келбесе тынч бол, - деп күлдү Шахзада, - баса депутат болуп алып мансабым чоңойсо кримдүйнөгө аралашып кетпейин деп атсаң керек?

- Ошондой десе да болот, ушу турмушубузга топук кылганыбыз оңбу деп ойлойм да.. .

- Аның да туура.

Аңгыча Жамал тамакка чакырды. Тамактангандан кийин өз бөлмөлөрүнө киришти.

Тариэлди Жамал алып карап калды, деги эле аны кичинесинен Жамал багып жүрөт. Бирок жашы өткөн аялга керээли кечке үй жумушу, бала багуу өтө оор болуп бараткан эле. Жашы алтымыш беште, кээде эрте менен туралбай калат: "Ушунча жыл кызмат кылдым, башымды азат кыл десемби? Кетип кайда барам, ким мени жакшылап тосуп алаар дейсиң, андан көрө бир аз акча сурап алып инилериме учурашып мээ сергитип келсем окшойт. Кыйналып баратам, карыдым го, жумуш жасоодон каржалып кеттим" деп улутуна Тариэлди уктатып койуп жатып калды.

Шахзада сыртынан үндөбөгөн менен ичинен ойго батып: "Мен анын тукуму болсом, анын ушул абалын көрүп эмнеге жардам бералбайм? Демек, ал менин таятам тура, баары бир апам анын кызы экен, же апамды көрүп сый көрсөтө алган жокмун" деп жүрөгү ооруп жата берди. Эмилге ачык айталбай анын кучагында терең ойдун учугун улаган менен чече албай убараланып атты: "Эмне кылсам, Эмилге ачык эле айтсамбы? Эмне демек эле, мен анын небереси болгондон кийин баары бир ага карашым керек да, каршы болбойт чыгар" деп эртеси айтмак болду. Бирок андай болбоду, эрте телефон чырылдап Эмилди чакырып калды, шашылыш чыгып кетип баратып дарбазадан чыга бергенде бурчта бир чалдын жатканын көрүп таң калды. Аны ийинден түртүп:

- Аксакал туруңуз өйдө, эмнеге биерде жатасыз? - деди.

- Балам, мен мусаапырмын, өлөөрүмө аз калган бечарамын, биякка келгенимди да билбей адашып калыпмын, - деп араң туруп сенделе басып жөнөдү.

Эмил аны карап туруп бирдеме эсине түшкөндөй аны кайра токтотту:

- Аксакал токтой туруңузчу! - деди да чөнтөгүнөн акча алып чыгып сунду.

- Аа-а Алла ыраазы болуп, зоболоң көтөрүлсүн балам. Сенин бактың бийик, жолуң ачык экен, бирок баарына сабырдуулук менен гана жетесиң, ашыкпай күтүшүң керек, - деп койуп басып кетти..

Эмил аны узата карап туруп башын чайкай машинасын айдап жүрүп кетти. Мустафа кечээ күнү Шахзаданын артынан көрүнбөй ээрчип келип көрүп алып, түндө ошол жерде жаткан. Эмил кеткенден кийин кайра келип отуруп алды. Шахзада күн чыга туруп жуунуп тамактангандан кийин үстүңкү кабаттын балконуна чыгып уулун алып эми отурмак болгондо дарбазанын ары жагында отурган чалды көрүп жүрөгү болк этип алды: "Бул кантип таап алды экен, эмнеге келди, Эмил көрсө эмне дейт?" деп шашып түшүп жетип барды. Эшикти ача берип:

- Сиз биерге кантип келдиңиз? - деди кабагын бүркөй.

- Мени кечир кызым, көргөндөн кийин чыдай албай изиңе түштүм. Мурда эстеп койуп жүрө берчү элем, өлгөнчө таенең эсимден кетпейт, мен өмүр бойу цыган болуп жаралганыма өкүнүп жүрүп өтүп баратам. Жок дегенде сен мени кууба, апаң мени атасы экенин билбей өтүп кеткени өкүнүчтүү.

- Сиз азыр кетиңиз, күйөөм көрсө эмне дейт? - деди кабатырлана, - азыр, мен сизге.. . - деп шаша басып кирип кетти да бат эле чыгып бир ууч акча сунду, - муну алыңыз да экинчи келбеңиз?

- Мага акчанын кереги эмне кызым? Цыгандар сүйүүгө бек болушат, өлөөрү гана калган адамга кийимдин, акчанын эмне кереги бар? - деп акчаны албай ары басты. - Кош бол кызым, менден намыстансаң келбей эле койойун, бирок анда-санда келип көрүп турганга тардык кылба! - деп айтканда Шахзада аргасыз:

- Макул, бирок көп келе бербеңиз, күйөөм урушат! - деп калп айтты да эшикти жаап алып ичинен сыздай жүрөгү ооруй көзүн бекем жумуп туруп калды: "Неге менин тагдырым мындай, ал цыган болсо, мен аны кантип киргизип алам?" деп нес болуп турганда Жамал Тариэлди көтөрүп чыгып:

- Кызым, уулуң ыйлап атат, курсагы ачты бейм, эмизчи, - деп келатып аны көрүп чочуп кетти, - сага эмне болгон, өңүң жаман, бир жериң ооруп жатабы?

- Жо-ок, башым айланып кетти.

Шахзада ага сыр билгизбей уулун анын колунан алып үйгө кирди. Жандүйнөсү сыздап, төрөлгөнү өз энесин көрбөгөнү, жок дегенде сүрөтү жогуна арман кылып: "Ай кудай ай, кайдан бара калдым эле? Өзүм чыкпаганда бул балээ болмок эмес, эми келе берет" деп жатты жүрөгүнүн тынчы кете. Ошондон кийин Шахзада ойлуу тартып арыктап да кетти, же ооруган жери жок, сары оорудай саргайткан санаа аны ичтен жеп жаткан.

Эмилдин жумуштан колу бошой калса эле жүгүрүп жүрүп банк ачып, бардык өлкөлөрдөн которууларды кабыл ала турган кылып бүтүрдү. Болгону бийлик жакка умтулууну токтотуп, жай гана турмуш өткөрүүнү көздөп калган. Шахзаданын өңү саргайып азып баратканын көрүп:

- Шакы, сенин бир жериң ооруп жүрөт окшойт, жүрү врачка көрсөтүп келейин, - деди бир күнү.

- Эмил, менин эч жерим деле ооруган жок, кабатыр болбой эле жумушуңду кыла бер, бир аз арыктап кеткенден эчтеке деле болбойм, - деп Шахзада болбой койду.

Мустафаны Эмил баягыдан кийин дагы эки-үч жолу көрдү, алардын үйүн айланчыктап жүргөнүн: "Бул эмне айланчыктап жүрөт, бирдеме уурдаганы жүрөбү же бир жолу берип койсом дагы берет деп келип атабы? Өзү цыгандар жалаң суранып жашашат да, бул эмнени уурдап качмак эле, өзү деле карылыгы жетип калыптыр, үй-жайы жок болсо керек" деп ойлоп:

- Аксакал, сиз кыргызсызбы же өзбекпи? - деди бир күнү цыган экенин билип туруп.

- Мен цыганмын балам, мени ууру деп коркпо, өлөөрүм калганда өлүү буйумду эмне кылам, цыгандарга дүнүйө-мүлктүн кереги жок, - деди кыргызча так сүйлөп.

- Цыгандай сүйлөбөйсүз го?

- Мен кыргыздардын арасында өстүм, балдары менен ойноп чоңойдум, кыргыздын кызын сүйдүм.. . - деп чал жыртайып, калың каштарынын астынан зорго көрүнгөн көздөрүн күлүңдөтө, - ошентип өзүм цыган болсом да кыргызча өскөм, - деди.

- Кыргыз кызын сүйдүм дейсизби? - Эмил таңгала карап сурады.

- Ооба, кыргыз кызын сүйдүм, сүйдүрдүм, өмүрүм өткүчө өзүбүздүн салтыбызды кармабай уруубуздун каргышына калдым.

- Кызык экен.. . - Эмил ойлуу туруп калды да кайра сурады, - анан бул жерде эмне кылып жүрөсүз?

- Аа-а, жөн эле, үйүңөрдү көрүп эле ичим жылып келе берчү болдум, кечир уулум, - деп башка сөз айталбай басып кетти.

Эмил таңгалды: "Эмнеге келип жүрдү экен, балким бирөөдөн уккандыр? Цыгандар жөн келбейт, же акча сурап же бир сыр бар" деп ойлонуп калды. Ошол күнү кечинде чогуу отурганда Эмил көпкө ойлуу отуруп, анан Шахзадага:

- Мен көптөн бери биздин үйдү шынаарлаган чалды көрүп жүрөм, айтам деп унутуп калам, - деди.

- Эмне болгон чал экен? - Шахзада чочуп кетти.

- Чалдай эле чал, жетимиштерден ашкан, карыган чал, сүйлөгөнү табышмактуу.. .

- Эмне деп сүйлөдү?

- Эмне демек эле, Ошто көп жыл жашаптыр, кыргызча таза сүйлөйт экен, лөлүлөр чынында антип сүйлөй албайт го. Биздин айылда деле лөлүлөр көп болчу, бирок алар менен сүйлөшүп көргөн эмесмин.

- Жүрсө жүргөндүр да, бирдеке берип койбойсуңбу? - Шахзада өзүн токтото калбааттана сүйлөп күйөөсүнө карады, - алар акча сурап жан багышат эмеспи.

- Берсем албайт, "өлөөрүмдө акчанын эмне кереги бар?" деп койду.

- Анда тим кой, жүрсө жүрө берсин! - деп Шахзада кайдыгер болуп койду, бирок жүрөгү туз куйгандай ачышып турду.

- Укмуш чал экен, Шакы, "кыргыздын балдары менен ойноп, кыздарын сүйгөм" дейт.. .

- Кызык экен.. . - Шахзада ойлуу үн катты, - өзү цыган бекен?

- Ооба.

- Сүйлөшүп көрүш керек экен Эмил, балким.. .

- Мейли, мен деле ойлодум, дагы көрсөм үйгө алып келейинби?

- Ошентсең, кеп-сөзүн угалы, - экөө бир пикирге келгенине Шахзада ичинен кубанып алды, - цыганды үйгө киргизсек көргөндөр эмне дейт?.

Эмне дээр экен деп Эмилди карады.

- Ал деле адам да, эмне болмок эле?.

Эмил Шахзаданын жүзү өзгөрүлүп кызыл жүгүрө түшкөнүн сезди: "Бул бирдемени билет, жөнөкөй арыктап сарсанаа болуп жүргөн эмес экен" деп ойлоп отурду Эмил. Ошол арада Жанболот үйлөнмөк болуп, алар Ошко жөнөп кетишти. Аларды күтүп жатышкан экен, дароо эле келинди киргизип, ырым-жырымын кылып, ачуу басарын жеткирип койуп, анан бир жумада кайтып келишти. Келсе Мустафа дарбазанын түбүндө отуруп алыптыр. Экөө түшө калышты, анын таптакыр алы кетип алсызданып жаман экен, аны Эмил сүйөй ичке киргизип, кийимин которуп жаткызып, оозуна суу тамчылатып эс алдырышты. Экөө эки жагынан карап турганда чал көзүн ачып:

- Балдарым, ырас эле мени кабыл алдыңарбы?! - деди араң. Эмил менен Шахзада бир бирин карап калды, Мустафа аларды кеңешип, менин ким экенимди билип анан киргизген экен деп ойлогон эле, - Эми өлсөм арманым жок, өз тукумумдун өсүп атканын көрүп, колдорунан даам сыздым, ыраазымын!

- Эмне деп жатасыз? - Эмил ага суроолуу тигилип жооп күттү.

- Мен балдарымды көрдүм, неберемди көрдүм, ыраазымын кудайга, - деп онтолой зорго сүйлөгөндө Шахзада бетин басып ыйлап ийди.

- Сага эмне болду? - Эмил ага таң калып сурады.

- Мен түшүнүп атам, сен кандай түшүнбөйсүң, муну чыгарып сал, таенемди, апамды бактысыз кылып, мени цыгандын тукуму дедирткен динсизди! - көздөрүнөн заар чыгара үнүн бийик чыгарып айтканда, Мустафа:

- Кызым, таенеңди бактысыз кылган мен эмес, ал ошол тагдырды тандап алган. Мени менен кетсе биз бактылуу болмокпуз, мен жалгыз Мукарам деп жүрүп өмүрүмдү өткөрдүм, - дегенде Эмил менен Шахзада эч нерсе дей албай отуруп калышты.

Мустафа чыгып кете албады, анткени анын таптакыр алы жок болчу, үнсүз жашы жаагынан куйулуп жатып калды. Эмил Шахзадага карады: "Кандай чечсе өзү билсин, кантсе да өзүнүн каны эмеспи" деди ойунда. Ал күнү эч кимиси эч сөз сүйлөбөдү, Жамалга:

- Тамак ичсе берип койуңуз, - деди Эмил.

- Макул, берип койом.

Жамал ага тамак бергенге даярданып ары кетти. Бирок Мустафа эч нерсе ичпеди, суйук гана чайдан ичип жата берди. Бир жумадай убакыт өткөндөн кийин:

- Балам, мага кичинекей наристеңерди бир көргөзүп койгулачы, суранам, Шахзаданы менин жаныма кел деп койчу? - деп колдорун тарбаңдата Эмилге эмшиңдей көздөрүн жүлжүйттү, - келип менин акыркы сөзүмдү угуп койсун, айтчы балам!

- Азыр.

Эмил Шахзаданы чакырмакка өз бөлмөсүнө кирип барып аны таппай кайра Тариэлдин бөлмөсүн карады, анда да жок, "кайда кетип калды, эми эле тура элек эмес беле?" деп ойлоп ашкана жакка басып баратып анын коридордо турганын көрдү: "Демек угуп эле турган тура" деген ойдо ага жетип:

- Мустафа кыйын абалда жатат, ал сени сурап издеп жатканын уктуңбу? - деди.

- Эмил, эмне кылышым керек? - Шахзада аны жалдырай карады:

- Өзүң көрүп турасың, анын жашоосу аз калган көрүнөт, адамдын акыркы каалоосун аткарбасаң нааразы болуп кетсе жаман.

- Жүрү, барса барайын, - Шахзада оозгу бөлмөгө чыгып Мустафанын жанына отура калды, - эмне дейсиз деги? - деп коомай окчун отуруп ага үн салды, - мен келдим, айтыңыз сөзүңүздү.. .

- Кызым, мен сенин уулуңду көргүм келет, акыркы күнүмдө неберем сени, сенин уулуңду көрүп өлсөм арманым жок эле.

Мустафа эмшиңдеп ыйлай албай зорго сүйлөгөндө Шахзада Эмилди карады, ал унчукпай ары кирип кетти да Тариэлди көтөрүп келди. Мустафа калчылдай башын өйдө көтөрүп:

- Ыраазымын, кудайга ыраазымын, - деп наристени чекесинен өөп, - кызым, көп жашагыла, кудай силерге түгөнбөгөн кенч, байлык-оомат, денсоолук берсин! - деп дагы бирдеме демек болуп келатканда шалак этип жаздыкка кулап түштү.

Эмил Тариэлди Шахзадага бере койуп, анын жанына чөгөлөй калып караса ал таптакыр дем албай калыптыр.

- Өлдү! - деди Шахзаданы карап.

- Эмне кылабыз? - айласы куруп сурады ал.

- Эмне кылмак элек, көмөбүз да, бөлөк бөтөн эмес, сенин таятаң экен, талаага таштамак белек?

- Туура, ошондой кылалы, - деди да аны кийинтип туруп машинага салып ооруканага алып барышты.

Ал жерге барып врачтарга Эмил өзү кирип сүйлөшүп чыкты да эч нерсе айтпай дарбазасынын түбүндө өлгөнүн, күндө келип ошол жерде жатып жүргөнүн түшүндүрдү. Алар аны сүрөткө тартып алып, аны телевизорго бергени жатканда, Эмил:

- Эчкимиси жок экенин айткан эле, биз айылга кетсек үйдүн босогосунда жаткан экен, мунун мүрзөсүнө биз төлөйбүз, жакшыраак жерден орун алып койолу, - деди.

Ошентип аны врачтардын жардамы менен койду, анан үйүнө келишти. Ошол бойдон эч нерсе болбогондой жашап жүрө беришти. Бирок негедир ал үйдө түнкүсүн бир башкача шум пайда болуп, бирөө басып жүргөндөй дабыш чыкчу болду, аны Шахзада гана угат, башкасына угулбайт. Адеген күндөрү уккан менен, ал өзү этибар албай жүрө берди. Дагы бир күнү түндө уктап жатып ойгонуп кетти. Ордунан туруп коридор менен барып оозгу бөлмөдө үндөр чыгып жатканын угуп чыга калса Мустафа тирүүсүндөгүдөй ары карап отурган экен. Шахзада андан коркподу, акырын кайра кирип шам алып чыкты да Мустафанын жаткан жерине келип отура калып шамдарын күйгүзүп:

- Эмнеге мени кыйнап жатасың?!.. Менин атам кыргыз, сенин каның эмесмин, сен мени кечир, мындан ары менин тынчымды алба, бул үйгө жолобо. Мен цыган эмесмин, цыган эмесмин, уктуңбу! - деп бакырып атканда Эмил угуп ойгонуп жүгүрүп келди, Жамал дагы чыга калды.

Шахзада кара терге түшүп бакырып атты.

- Шакы, сага эмне болду, өзүңдү кармачы, эмне болуп жатасың? - Эмил аны булкулдатып жатты, - эсиңе кел дейм, бала ойгонот.

- Мен цыган эмесмин, цыган эмесмин дейм!

- Сени ким цыган деп жатат? - Эмил аны көтөрүп жатак бөлмөгө алып барды, - Шакы, сен көп ойлонуп жатат окшойсуң, эсиңди жый да, унут баарын.

Шахзада унчукпай мелтирей жатып калды. Экөө тунжурап түндүн бир оокумунда үнсүз катар жатты.

- Эмил, - деди көптөн кийин, - анын арбагы бул үйдө кала берди, атайын бизге келип өлгөн тура, "тирүүмдө чогуу болбосом да арбагым силер менен болсун" деп атат.. . .

- Койчу? - Эмил таңгалып чочуп сурады.

- Ырас эле, бирок силер чочубагыла, мен аны менен ар бейшемби сайын сүйлөшүп турууга сөз бердим, - деп жүзүн Эмилге бурду, - мен андан коркпой сүйлөштүм, негедир ал мага тирүүдөй көрүндү.

- Кайдагыны айтпай эс алчы Шакы, көргөн түшүңдү айтып жатасың, ойлонуп койгондуку го? - Эмил Шахзаданы өзүнө тартып кучактай чекесинен өөп койду, - Эс ал, сен түш көрдүң, ойлонбой жүрчү, ээ?

- Ойлонбойм Эмил, ал мага баарын берди, батасын берди, бирок бул үйдөн кетишибиз керек!

- Эмнеге?

- Ал мени "цыгандардай баарын алдын ала билесиң, биз адамдын тагдырын айтабыз, сен көргөнүңдү айтууга көн" деп жатат.

- Эмне экен, цыган эмес, кыргыздарда деле көзү ачылып жатпайбы. Көргөнүңдү айтканда эмне болмок эле, жолго чыгып киши көрмөк белең?.

Эмил күлүп аны бооруна кысып кайра-кайра чекесинен, жүзүнөн өөп тынчтандыра сүйлөтпөй бекем кучактап жатып алды. Шахзада унчукпай калды, ошол бойдон уктап калышты.

Жашоонун өзгөрүлмөлүү убакыттары адамды өткөнүн унутууга аргасыз кылат эмеспи. Бирок адам баласы ойго келбей турган иштер болуп кетээрин билбей, күнүмдүк жашоо менен алек болобуз да жүрөбүз. Шахзада ошондон кийин бир нерселерди сезип-туйуп калчу болду, бирок эч нерсе билбегендей болот, Эмилге эчтеке айтпайт. Бир күнү уйкудан чочуп ойгонуп кетти, көргөн түшү кайра-кайра көз алдына келип, жанында уктап жаткан Эмилди карап жүрөгү шуу этип алды. Анткени аны өзү гана сактап калышы мүмкүн, болбосо Эмилден ажырап калуусу мүмкүн эле.. .

- Сен бүгүн эч жакка барба, жумуш эч жакка качпайт, - деп жумушка камынып жаткан Эмилди карады.

- Эмнеге? Бүгүн барбасам болбойт, - Эмил аны күлө карады.

- Тилимди алып бүгүн барбай эле койчу? Эмил, - Шахзада жалооруй карады, - жүрөгүм бир нерсени сезип турат.

- Эч коркпо, кудай сактасын, уулуң экөөң сейилдеп келгиле, мен бат эле келип калам.

Эмил болбой аялын өөп койуп чыгып кетти. Шахзада дароо ал чыгаары менен караңгы бөлмөгө кирип жети шамды жагып алып жети атасынын арбагына багыштап куран окуй баштады. Ал мурун куран окуп деле көргөн эмес, өзүнөн өзү жаттап алгандай өзүнө белгисиз дубаларды айта берди, көзүн жумуп алып оозун күбүрөтө отура берди. Бир кезде айланасына ак кийинген адамдар пайда болуп, Эмилди курчап алып чоочун караандардан арачалап бери көздөй жөнөткөндө гана көзүн ачып "өх" деп алды.

Бул кезде Эмил шашып конторуна келгенде телефон чыр этип калды, ала койсо:

- Эмил, сени Аларчада күтүп атабыз, келип кал! - деп ал сурагыча трубканы койуп койду.

"Бул ким, Аларчага мени ким чакырып жатат?" деп ойлоп сыртка чыгып машинасына отуруп жөнөп калды.

Алар Жандаттын инилери болчу, алар Шахзададан өч алуу үчүн Эмилди чакырышкан. Эч нерсе менен иши жок, ээн жерге келген Эмил машинадан түшүп туруп эки жакты карап калганда, эки машина маңдай жагынан чыкты да ага жетпей токтоду: "Булар кимдер болуп кетти?" деп ойлонгуча алар түшүп келип, алдындагысы:

- Салам тууган, бекер байлык, бекер оокаттын сурагы бар экенин билээрсиң? - деди мыскылдагандай жылмая, - баарына жооп берээр мезгил келди го дейм?!

- Силер кимсиңер, менден эмне керек?

- Сенин башың керек!

- Менин башымдын куну канча турат? - деп Эмил тартынбай сурады, - адамдын кунун төлөш канча тураарын билесиңерби?

- Сенин башыңдын куну тыйынга да арзыбасын өзүң билесиң да, бир бечара үчүн кун төлөөчү убак эмес!

- Кана баштай бербейсиңерби анда, - Эмил аларды көздөй түз басып келатты, - кимибиздин башыбыз арзан экенин көрө койолу. - Ал жакындаганда алар бир бирин карап калды, сестене түшкөнүн байкаган Эмил жакын келип, - кана силерби, же мен баштай берейинби? - деди колун чөнтөгүнөн чыгарып.

- Жүрөктүү экен ээ? - деп артындагыларга карай башын булгай көзүн кысып койду тигил, Эмил даяр турду, - мына сага! - деп тигиниси ичке муштамак болгондо Эмил аны жеткирбей тосуп туруп өзүн тээп жиберди.

Экөө алышып жатканда артындагылар даабай карап тура берди,. Эмил аны басып алып ургулап жатканда жанагы башчысы:

- Эмне турасыңар, кармабайсыңарбы?! - деп кыйкырды эле, беркилер жабылып калышты.

Көпкө чейин мойун бербей келип, акыры Эмил шайы кетип, бириси аны чалып ийгенде көмкөрөсүнөн жыгылып кетти. Беркилер аны өчү бардай тепкилеп жатышты. Акыры ал тырп этпей калганда:

- Өлдү, тезирээк кетиш керек, - деди бири.

- Жо-ок, бул өлбөйт, - деп биринчи баштаганы маки алып чыгып салаарда эки-үч машина менен эс алууга адамдар келип ары өтүп токтогондо:

- Ташта, кеттик! - деп тапырап машиналарына түшүп жөнөштү.

Келгендердин бири тигилердин кеткенин көрүп, Эмилдин жерде жатканын байкап жүгүрүп келди.

- Ээй, келгиле, бул жерге бир адамды өлтүрүп кетиптир! - деп ал беркилерин чакырды да аны өйдө кылмак болгондо Эмил онтоп жиберди, - тирүү экен, милиция чакыргыла, муну ооруканага алып барыш керек, - деди.

Үчөөлөп машинага салып ооруканага жеткирип койуп, машинанын номерин айтып берип кете беришти. Үйүндө тынчы кетип отурган Шахзада телефон чыр этери менен ала койду.

- Ало, бул ким? Эмне дейсиз, өзү жакшы элеби? - деп шаша сураганда Жамал:

- Эмне дейт кызым, тынччылыкпы? - деди.

- Эмил ооруканада экен, - деп Шахзада шашып чыгып кетти.

Ал жетип келгенде Эмил өзүнө келип калган, бети башы, денеси жанчылган, жарылган жери жок экен, ичке тепкенде эси ооп калган болчу.

- Шакы, сенин сөзүңдү уксам болмок экен, - деди аны көрөөрү менен.

- Эч нерсе эмес, кудай өзү кайтарды, балдарымдын, менин ырысыма аман калдың, - деп Шахзада ыйлап ийди.

- Ушунчалыгына шүгүр дейли, апама айтпай эле кой, - деп Эмил анын чачынан сылай сооротту.

Шахзада анын көкүрөгүнө башын койуп алган.

- Алар кимдер экенин биле алдыңбы? - деп сурады андан.

- Жок, кимдер экенин да билген жокмун, анын эмне кереги бар?.

Эмил кайдыгер гана унчукту. Экөө өз-өзүнчө ойго жетеленди. Бейтааныш адамдардын берген машинанын номерин дароо эле врачтар Эмил эч нерсе сезбей жатканда эле милицияга берип койушкан. Экөө отурганда эки милиция кирип келди.

- Сиз тааныйсызбы урган кишилерди? - деди Эмилге карап.

- Жок, мурда көргөн эмесмин.

- Кичине жакшы болсоң бизге чал, - деди милиционер, - кылмышкерлер кармалды.

Ал чыгып кетип баратканда Эмил аны токтотту:

- Кереги жок, койо бериңиз!

- Эмнеге, сенин денсоолугуңа зыян келтиргендер жазасын алыш керек да?

- Жок, кете берсин! - Эмил түнөрө жооп берип ары карап кетти, - догум жок.

- Жолун болгур десе, өзүң чеч, айла жок, мен кармай албайм! - милиционер ийнин куушура чыгып кетти.

- Эмил, эмнеге аларды жазасыз калтырдың, сени өлтүрүп койушса эмне болот, алар тим калат дейсиңби? - Шахзада чыйпылдап ийди, - каматып койуш керек эле?

- Шакы, "бирөөгө ор казганча, өзүңө көр каз" деген сөз бар, ансыз да алар жакшы нерсе тапмак беле, тим кой, адамдык абийирине койдум, мага жамандык издесе да мен аларга адамгерчилик кылып койойун. Сен үйгө бар, бала ыйлап калат, - деди жаагынан сылай келинчегинин көз жашын аарчый, -. Бар бара гой, эч кам санаба, Эмилиң өгүздөй күчтүү болуп эки күндө маңдайыңда болот, макулбу?.

Ал жылмайып койду.

- Макул.

Шахзада башын ийкей көздөрүнүн жашын аарчып, оңдонуп ордунан туруп күйөөсүнүн бетинен өөп чыгып баратып колун булгалап койду.

Ал чыгып кеткенден кийин Эмил ойлуу: "Байлык адамдын жоосу деген ырас. Бул эч нерсе билбей эле койсун, ансыз дагы өзүнчө санааркап жүрөт. Баары жакшы болот, мен аларды акыл менен жеңем" деп оор күрсүнүп алып ооруган жерин басып калды.

***

Жүрсүн баш оту менен киришип үй түйшүгүнөн сырткары үйдүн ичи тышын оңдото баштады: "Менден талашып көрсүн сотко берсем да мен жеңем" деп ойлоп эси-дартынын баары эле балдардын денсоолугунун чың болушунда. Аруужандын ордунан жылбай жатканына алты айдын жүзү болсо да балдары же эки кызы басып келбеди, же "андан качан кабар келет?" деп күтүп жатышса керек.

Баяман үчкө окуп калды, Алиман биринчиге барды. Экөөнүн кийимин жууп тазалап, сабакка жөнөтүп, тамагын өксүтпөй жасап берип түйшүк тартканына кайыл болуп жүргөндө Тахмина күйөөсү экөө келип калды. Ал апасын көрүп зээни кейип, бирок кийими таза, убагы менен карап жатканына Жүрсүнгө ыраазы болду.

- Апа, акыбалың кандай?.

Тахмина эңкейе берип апасынын кулагына сүйлөдү, анткени кулагы кийинки кезде укпай калган.

- Ийи-ии, жакшы садага, - деп койду алсыз.. .

- Апа, доктурга алып барайынбы?

- Ээ кокуй, доктуруңа эмне бар? Эзилип бүткөн теримди тештирбей эле жөн кой балам. Түркүк болмок белем дүйнөгө, аз калды, мен да силерден кетем.. .

- Койчу апа, жаман сөздү айта бербей? - Тахмина сезип турса да көңүл улай жүрөгү тыз эте апасын өөп койду, - апаке, антпеңизчи ээ?

- Мейли балам, - чарчагандай алсыз үн катты, - менин өмүрүм силерсиңер, кагылайын.

- Алтыным апам.. . .

Тахмина каңырыгы түтөй отуруп калды.

- Зорго жаткан кишини кыйнай бербей жөн койсоң, а кишиге да оор да, - Ильяз аялын карады.

Жүрсүн аларга казан асып, алдына дасторкон жайып, сыйын көрсөтүп атты. Тахмина экөө дегеле ынак болуп кетти.

- Апамдын тамак ичкени кандай? - Тахмина келинин сурап отурду.

- Аз, бирок тез-тез берип турам.

- Сен болбосоң апамды ким карамак, балдарды ким бакмак? Сага биз ыраазыбыз, Жүрсүн.

- Рахмат эже, аз да болсо Жеңиш менен жашап калдым, анын арбагын сыйлаганым ушул болсун, өз баламдай асырасам ушулардан көрөөрмүн.. .

- Тилегиңе жет. Жакында Ильяз экөөбүз шаарга барып эжемдерге да жолугам го, алар таптакыр эле кабар албай калганы эмнеси?.

Тахмина өзүнчө жини келип отурду.

- Алар келгенде деле жакшы сөз айтышкан жок эже, апамды муунтуп өлтүрүп койо жаздады.

Жүрсүн ага баарын айтып бергенде Тахмина келининен уялгандан жерге кирип кете жаздады.

- Алар ошондой, мен айтам аларга. Эмнеге ушу карыган апамды "карылар үйүнө беребиз" дешет, эл укса эмне дейт?

- Балким алпарып таштап, үйдү, малды сатып өздөрү билмек.. .

Жүрсүн өзү "мен багам" деп айтканын айтпады. Алар эки күн туруп анан кетишти. Тахмина бул келишинде инилерине бир сыйра кийим-кече, Аруужанга бир сыйра чапаны менен алып келип үстүнө жаап кетти, эне ага батасын берип ыраазылыгын билдирди. Жүрсүнгө да жакшы халат берди.

Тахминаны узатып, Жүрсүн кайра кирип үйүн жыйнап жатканда аяштары анын ал-абалын билип келгени келген экен.

- Оой Жүрсүн, акыбал кандай? Көптөн бери көрүшпөй кеттик деп келип калдык.

Азат менен Шухрат экөө тең аялдары менен келишиптир. Зейнеп, Айкандар менен өбүшө учурашып үйгө баштады. Жүрсүн аларга жакшылап чай берип атты. Баямандар алардын жанына келбейт, анткени өздөрү ошондой, кишинин үстүнө жолобой, чоң энесинин жанында ойной беришет. Алардын зыяны деле жок, үчөө урушпай, тыпыйып жүргөнүнө Жүрсүн аябай кубанчу: "Кокус бейбаш болуп кыйнап, коңшулар менен уруштурган чуулгандуу болсо чыдай албас белем" деп да ойлоп алчу. Азыр Алиман гана акырын баш багып апасына керектүүсүн алып келип берип, анан кайра кетип калды.

- Жүрсүн, сен азаматсың ай. Эми ушулардын урматын көр, өз балаң болбосо да кирин жууп, кирпигин тарап багып атасың, кудай берет сага - Зейнеп аны мактап калды.

- Эстүү жан да, башка аял болсо кыркына чыдабай алда качан кетип калмак. Мынча болду, акырына чейин чыда! - деди Айкан.

- Жүрсүн, аялдар жаман ушакчы, булар мактап артыңдан майлап салбасын? - Шухрат тамашалаганда Зейнеп аны түртүп:

- Жинди болдуңбу, Жүрсүнгө мени жаман көрсөткөнү калдыңбы? - деп тултуңдап кетти.

- Жүрсүн түшүнөт да тамашаны, - деди Шухрат аны токтотуп, - болду эми жаш баладай болбой.

Бир топко тамашалашып отуруп, анан кетмек болуп эшикке чыгышты. Аларды узатып койуп, Жүрсүн Аруужанга кашык менен тамак берди, ар бир тамактантып, чай ичирген сайын алкай берет эне, бул жолу дагы:

- Өмүрлүү бол балам, тилегиңе жет, балдарыңдан көр урмат-сыйды! - деди алкап.

Бирок аз күндөн бери анча эчтеке иче албай бир эки кашык эле таткан болот да, башын чайкайт. Жүрсүн аны эртеси врач чакырып келип көрсөттү, ал тамырын кармап көрүп:

- Карылыктыкы эле, аздан болсо да берип тургула, ооруканага жатканда да дары-дармекти кабыл алышы кыйын, - деди врач.

- Эгер жаткырсак өзгөрүү болбойт дедиңиз, дары-берип көрсөм кантет? Керектүү дарыны жазып берсеңиз, мен ичирип көрөйүн, - деди Жүрсүн.

- Макул, бирок кереги жок, андан көрө жакшылап бага берсеңер болмок, - врач ага жаза салып берди.

- Ошентсе да.. . .

Жүрсүн кагазды алды да, врачты узатып койду. Дарыканага барып дарыларын алып келип ичирди, бирок Аруужан оозуна жеткенде эле башын чайкап койду. Жүрсүн аргасы кетип ойлонуп калды: "Шайы кетип калды, балдарынын баарына айттырып койойун, келсе да келбесе да өздөрү билсин" деген ойдо өзүнүн инисине жол каражатын берип жөнөттү. Оштун борборунда жашаган Тахминага коңшусунун баласын жөнөттү. Өзү эки жагын жыйнап, камынып атты. Эки күндөн кийин Тахмина келди, ал келгенде Аруужан таптакыр эчтеке ичпей суу тамызып калган болчу. Ал келгенден эртеси Аруужан үн дебеген бойдон үзүлүп кете берди. Койордо келди берки балдары. Алар келип чыр чыгарды:

- Жакшы каралбай калды да, бага албаса бизге айтпайт беле? - деп Шарапат долуланып кирди.

- Биз алып кетели десе болбой койгон! - Марапаты аны сүрөдү.

Эки уулу унчукпады, алардын сөзүн уккан Жүрсүн ортого чыгып:

- Силер багабыз десеңер ким болбой койду? Карылар үйүнө жеткирип койгондо алда качан өлмөк! - дегенде Марапат ажылдап кирди эле, аксакал карыя аларды токтотту:

- Апаңарды акыркы сапарга узатканы турасыңар, балдар. Кана урушпагыла, жакшы киши экен, мүрзөсүн эки эле саатта бүтүрүп койушту. Бу келин алынын жетишинче бакты, арбак ыраазы болсун, чурулдабай узаткыла! - деди жай.

Эч ким үндөгөн жок, андан кийин. Жайына койуп келгенден кийин Тахмина эжелерине өзүнчө сүйлөштү эле, экөө тең ажылдап "үйдү бөлүп кетебиз" деп кирди. Адылжан "жылкынын бирин алам" дегенде Жүрсүн:

- Азыр мал эмес эчтеке жок, апам өзүнө сойгонго бирди койуп, баккан акысын берип койгон, - деди.

- Кечээ келип алып дүнүйө-мүлккө ээ болгусу келип калганын, сени менен соттошсок дагы алабыз! - деп Марапат ага атырылды.

- Үйдү Камилжан алат, керек болсо жетелеп эшикке чыгарып койобуз.

- Же төрөгөн балдары болбосо, эмнеге ээ болот экен, - деп алкымдап атканда коңшулары сырттан кирип куран окутуп, анан:

- Аруужандын тирүүсүндө чекесин жылыта ысык чай канатып бердиңерби, же уулдары келип алын сурадыңарбы? Кечээ энеңер өлүп атса бүгүн урушуп атканыңар уят эмеспи. Тирүүсүндө ызат кылбай, өлгөндө ыйлаганыңар курусун, "жакшы атадан жаман уул" деген ушу тура. Андан көрө ушул келинге ыраазы болуп, кош-кош рахмат айтсаңар болмок. Мунун кармалаар эчтекеси жок, арбакты сыйлап кудайдан коркуп үч жетимди жетимдей кылбай багып отурат. Эк кокуй күн десе, даариң кургурлар! - деди алтымыштардан ашкан Саамай эне, - намысыңар болсо унчукпай отургула, апаңарга жасаган ызаат-сыйыңар ушул эми.

- Төрөгөн баласы болбогон менен дүнүйө көп, ошого карап багып атат да, эчтекеси болбосо карамак турсун качмак! - Шарапат аны жактырбай ары карады, - Силер айта бересиңер да, эмнеңер кетмек эле?

- Сөздү угуп уялып калбаган акылсыз экенсиңер. Аруужан ушул жерде баласы жокто ичинен сызып, чалы өлгөндөн кийин кишиникине кирбей калды. Тирүүсүндө кайсы ызат-сыйды көрсөттүңөр?

- Анда силердин ишиңер болбосун, силерге караганда жашоосу жакшы эле болчу.

- Жашоосу жакшы эле, туура айтасыңар, төрөгөн балдары жакшы болгон жок, жакшы аял эле, ичтен сызып жүрүп өтүп кетти! - Саамай ордунан турду, - шаардагы кызматчы балдардын кылганы ушул болсо, балдарыбызды карапайым кылып айылда жашатып, боорукер адам кылып өстүргөнүбүз жакшы болгон экен! - деп чыгып кетти.

Тахмина менен Жүрсүн балдар менен бир бөлмөгө кирип отуруп алышты. Адылжан аялы экөө дароо эле кетип калды. Андан кийин Камилжан кетти, эртеси Марапат менен Шарапат кетип, улам келип-кеткенге чай койушуп Тахмина ыйлап отурду. Жадагалса үч күнү таңкы өкүрүгүнө чыдабай уулдары кете бергенге биердегилер таң калып, жерге түкүрүп жатышты. Мүрзөсүнө эрте менен Ильяз эки-үч жигит менен куран окуп келип атты. Ага-эжелеринин ушунчалык таш боор, кайрымсыз болуп калганына Тахмина ичинен жини келип ыйлап отурду. Нооруз аялы экөө да ушул жерде: "Адылжан менен Камилжандын балдарынын бири келген эмес, алар келбейт дагы.. . Шарапат менен Марапаттын балдары да жок, неге булар ушундай, үйдү курчап, неберелери ыйлап турса болот беле?" деп муңканып алды..

Бир айдан кийин Тахмина үйүнө барып, кыркына келди. Калгандары басып келген жок. Жүрсүн экөө бири сыртта кызмат кылып, Тахмина ыйлап отурду. Ошентип бир туугандар бир-биринен алыстап отуруп, ошол бойдон таптакыр катташпай да калышты. Жылдыгын бергенде да келишпеди. Аларга караганда Баяман менен Нариман өкүрүп, куран окуганды үйрөнүп алышты.

Жүрсүн жашоонун ыргагы менен тагдырына баш ийип калгандан бери ага атасы көпкө нааразы болуп жүрдү. Апасы тез-тез каттап, ал-абалын билип, кээде сырдашып отуруп кетет. Бул жолу келгенде да отуруп сүйлөшүп атып:

- Жүрсүн, атаңдын айтканын айтпасам болбос, сен ушул балдар деп жүрүп өмүрүңдү текке кетирбе, үй-жайын баарын балдарын чакырып өткөзүп бер. Сен азыр жашсың, төрөп түшүп алсаң өзүңө жакшы, - деди ага.

- Апа, мен карыган кишиге ант бергенмин, эми өлгөндөн кийин антымдан кайтып балдарды таштап кетемби? Ошол убакытта кетсем болмок, азыр кеч, - Жүрсүн капа болуп жооп берди, - төрөсөм жети жыл жашаган жеримде төрөмөкмүн. Ушул балдардын милдетин алдым, айтканыма турам.

- Ээ катыгүн, булар боор көтөрүп алса сени карайбы, мээнетиңди билеби балам? Кеч боло электе аларды да тапшыр. Карыган кайненеңди сыйлап тим койдук эле, эми колуң бош, таятасы деле бар, алып кетип багып алат, - Зыйнат ачуулана айтты муну, - эгер сен макул десең Кемелбайга мен барам, сиңдиси деле бар, кийин тууган болуп чыга келишерин ойло!

- Апа, мен баарын ойлонуп чечип койгонмун, азыр болбойт, туугандары катташса каршы эмесмин, болгону ымандуу болсо мени таштабайт!

- Көрөм, бармагыңды кырча тиштеп өкүнүп калбасаң эле болду, - Зыйнат ага нааразы боло ары карап капаланып жатты, - ой тообо, өз балаң тил албай өз билгенин койо бербегенин кантесиң, жалгыз кыз болсоң.. . Сени ойлоп биз эмне болуп атканыбыз менен ишиң жок.

- Апа, шүгүр деп жүрчү, балдарың турбайбы. Кызың жалгыз болсо небере кыздарың турат, акемдер тайраңдатып ар ай сайын экөөңдү шаарга алып келип карап турат. Мени өз жайыма койуп, батаңарды бергиле андан көрө!

- Кантейин балам, тагдырыңдын жазганын көрөөрсүң, арга канча. Ылайым ушулар сага ыймандуу болсо болду, - Зыйнат аргасы кетип үшкүрүнүп алды, - өз билгениңди бербеген көктүгүң калбады.

Зыйнат ордунан туруп кетмек болгондо Жүрсүн аны узата карап туруп калды: "Мен туура кылдымбы? Ата-энем мени ойлоп кабатыр болуп жатат, айлам канча" деп улутунуп алды, короого кирип келаткан Баяманды көрүп:

- Алиманды тараганда ала келсең болбойбу? - деди.

- Биз эрте тарадык да, алар эки сааттан кийин тарашат. Жөн эле жүрө бермек белем апа, анан барып ээрчитип келем.

- Мейли, үйгө кирип чечинип бирдеке ичип ал, анан барсаң.

- Ооба.

- Садага болойун десе, - ойлуу аны артынан карап өзүнчө жалынып алды, - эстүү болот. Асти кайнагамдарды тартпаса экен..

Нариман эшиктин алдында ойноп жаткан, ал жүгүрүп келип:

- Апа, Баяман акем келдиби? - деди этегине жармаша.

- Ооба уулум, Баяман келди.

- Анда мен акемин калеми менен сүрөт тартам!

- Макул, - тойпоңдоп жүгүрүп кетти, - байкуш Жеңиш тирүү болуп балдарынын чоңойгонун көрсө жакшы болбойт беле? - деп күбүрөнүп өзүнчө сүйлөп алганын сезе эки жакты элеңдей карады: "Өзүнчө сүйлөнүп жинди болойун деп калган го деп айтат го байкаган киши" деп үйгө кирсе Баяман чай ичип отуруптур:

- Апа, мен эсептен беш алдым, - эдиреңдей сумкасынан дептерин алып көрсөттү, - көрдүңүзбү?

- Көрдүм балам, ушинтип жакшы окугун, ээ? Алиманды да текшерип турбаса болбойт.

- Ага өзүм үйрөтөм, мен ударник болдум ушул чейректе, - дептерин кайра салып, дасторконго чоң кишидей бата кылып ордунан турду, - Алиманга кеттим!

- Бара гой.

Жүрсүн ал чыккандан кийин өзү дасторконун жыйып, үйүн шыпырып, идиш-аягын жууп, анан төргө жата кетти: "Ар кимиси келип сүйлөй берип чарчатып жиберди, бир аз эс алайынчы, ооругансып турам да" деп көзүн жумуп алып ойгоо көпкө жатты. Аңгыча Баяман менен Алиман келип калды, Баяман анын сумкасын көтөрүп алган:

- Байкуш, мен баратсам чыгып калыптыр, сумкасын көтөрө албай зорго келатат, - Баяман күлүп кирди, - апа, кызыңдын эптеп эле жаны бар экен да?

- Кичинекей да уулум, бир эки жылда киши болуп калат, - Жүрсүн Алиманга карады, - кел бери, бантигиңди чечип койойун, - ал жанына келип тизелей отуруп калды, - жакшы окуп атасыңбы?

- Ооба.. .

- Шар окуганга жарадыңбы деги?

- Ооба, окуй алам.

- Ананайын десе, кызым акылдуу, эстүү кыз болот да-а, - Жүрсүн анын бантигин чечип Баяманга сунду, - илип койчу балам, тырышып калбасын. - Ал алып мыкка илип отуруп калды. Нариман кагазга бирдемелерди чийип отурган, - сен эмнеле кылып атасың? - Жүрсүн андан сурап койду, салмактанып ооруп турганга алаксыгысы келди.

- Менби? - Нариман култуңдай карады.

- Ооба.

- Үй тартып атам, - ал ордунан туруп келип, - көрдүңүзбү там тарттым, мен чоңойгондо ушундай үй салып сизди алпарып алам.

- Тилегиңден сенин, аман-эсен жүрүп эр жетсеңер ал дагы болоор, кайрымдуу болсоңор эле болду.

Жүрсүн телмире ойлуу үчөөнү карап отура берди.

***

Оморбай Эмилди барып ооруканадан жаткан жеринен көрүп келди. Келип жумушуна барып баарын бир сыйра тескеп койуп үйүнө келди. Ася эшикте кир жууп отурган, аны ал кир жуугучка жууп жүргөн экен деп ойлогон эле, көрүп эле:

- Кирди ушинтип жууп жүрөсүңбү? - деди.

- Ооба, анан кантип жуумак элем? - Ал кайра өзүнө суроо берди.

- Машинага эле жуубайт белең?

- Мен ага жууганды билбейм агай, бузуп албайын деп эле.. .

- Бузулса темир бузулат да, ушунча кирди колуң жооруп бүтөт го, келгенден бери ушинтип жууп жүрөсүңбү?

- Ооба.

- Ой кокуй десе, - Оморбай үйгө кирип машинаны алып чыгып көрсөтүп берди. Анан ага көрсөтүп жатып эңкейип турган кыздын көкүрөгүнүн көрүнүп турганын көрүп ары бурулуп кетти, - мындан ары машинага жуу макулбу?

- Мейли, - Ася унчукпай ага сууну куйуп анан кирин салып кнопкасын басып иштетти.

- Ася, бүгүн экөөбүз кеңешели, ээ?

- Эмнени?.

Кыз ага таңгала карады, келгенден бери ал баягыдай сүйүүсүн айтып тынчын албай үй иши менен алек болуп калган: "Бул кыз мени өлтүрбөсө болду, эмнени дегени эмнеси? Иштеп кыйналбай, жаткан жери даяр, тамагы даяр болуп калганга мени сүйбөй калган го, "жаңылдым-жаздым" деп басып кетеби?"

Оморбай аны карап көпкө ойлуу туруп калганда кыз күлүмсүрөй:

- Сиз менен сүйлөшүүгө дайым даярмын, бирок мени жашсың дебесеңиз эле болду, - деди жайдары.

Оморбай ичинен "ох" деп алды, анткени ал Эмилге жана өзүнө жакын дос-туугандарына да айтып, "бир жумадан кийин үйлөнөм" деп койгон эле.

- Кирди бүгүн койо турсаң болмок экен.

- Эмнеге, эртең базар, мектепке кийиле турган кийимдери кургап калбаса болбойт.

- Өзүң бил! - Оморбай кирип эле кайра чыкты, жүрөгү элеп-желеп, маңдайындагы татынакай кыз өзүнүн колуктусу болоруна бир ишенсе бир ишенбей аны көзү тойбой карап тура берди, - Ася, үйлөнүүгө даярсыңбы? - деди анан.

- Качан? - Ася кайдыгер сурап койду.

- Ушул жумада, эртеңден баштап экөөбүз эки жакка басышыбыз керек, чакыруу билетин даярдап таратып койсок, калганы бат эле.. - Асяны тигиле карап калды.

- Мен сизден күткөнүм сүйүү, бир ооз жакшы сөз арнабадыңыз. Менин сизди сүйүп калганым күнөө катары сезилди окшойт сизге?

- Ася, сен чынында мага жашсың. "Сүйөм" деп айтып жүрүп таштап кеткендер канча! Сени мен ички дүйнөм, жүрөгүм менен сүйсөм жетеби? - Оморбай аны көздөрүн күлүңдөтө карап калды, - унчукпай сүйүү арнаган, табышмактуу сүйүү тартуулаган жакшы го дейм?

- Туура айттыңыз, дилиңиз менен сүйсөңүз, сүйбөй койсоңуз да жаныңызда жүрүп эртели-кеч көрүп турганым канчалык бакыт.

Ася муңая жер карап кирди сыгып атканда Оморбай анын колунан кармап кошо сыгышып кирди.

- Колдоруңдун назиктиги, актыгы тим эле үрдүн кызындай сүр берип, жашым ортолой чапканда "сүйөм" деп өлгөн сезимди ойготуп, жандүйнөмө бүлүк салдың го Ася?! Сенин түйшүк тартканыңа мен күнөөлүүмүн, сен үлпүлдөп кана маңдайымда турсаң жетет эле, бирок көрүп турасың, кызматчы жалдаганга кудурет жете албай.. . - Оморбай денеси титирей кыздын кулагына шыбырап жатты.

Анын үнү дирилдеп, денеси калтырап турганын көргөн Ася каткырып ийди. Оморбай өзүн андан оолактата чочуп кетти.

- Агай, сизге эмне болду? - эркектин мындай абалын көрбөгөн кызга күлкүлүү окуядай күлүп атты.

Оморбай шалдая түштү:

- "Сүйүү, сүйүү" дейсиң да, сүйүүнү билбей туруп.. . Эркектер ушинтип жандүйнөсү эрип сүйөт! - деп кызды сынай карап койду, - мурда мындай сүйүүнү көргөн жок белең?

- Жо-ок! А эмнеге мен андай болбой эле сүйүп жүрөм? - Ася аны таңгала байоо көз карашы менен суроолуу карады.

- Сен да ошентесиң эгер чындап сүйсөң, сен мени чын сүйбөсөң керек?

- Андай дебеңиз, мен сизди жүрөгүм менен сүйөм!

- Макул, эртең жумуштарды бүтүрөлү, ээ?

- Жаным менен макулмун!

- Алтын кыз десе, ишиңди тез бүтүрүп, чай берчи мага.

- Азыр, балдар ойноп кетти эле, али келише элек.

- Алар адашпайт, келип калышат, кабатыр боло бербе, - деп Оморбай кирип кетти.

Бир топтон кийин Ася кирип чай койуп дасторкон жайып атканда балдары кирип келди. Чогуу отуруп чай ичишти. Ася кечкиге тамагын даярдаганга киришти. Түгөнбөгөн түйшүк аны курчап алса да, ал баарына даяр, болгону Оморбай жанында болсо болду. Күндө окшош жумушту кайталагандан тажаган да жок. Чынында ал аны дили менен сүйгөн, айтканынын баары чындык болчу. Баккан апасы чындыкты жашырып айтпай кеткенине өкүнүп жүрдү: "Неге мага ачыгын айтпайт, балким апамдын ким экенин билгендир, кызгангандыр, ошондо да менин жалгыз калаарымды неге ойлободу, жанындай жакшы көргөн кызы эч кимиси жок дүйнөдө жападан жалгыз калганына кайыл болдубу?" деп ойлоп жини келип, кээде ыйлап алчу. Бирок Оморбайга жолуккандан бери ойлогону ал, саргайып анын өзүнө сүйүүсүн арнашын күтүп жүргөн, бүгүн капысынан "үйлөнөбүз" дегенин угуп жүрөгү кубанычтан жарылып кетпей аз жерден калды: "Мен ага татыктуу аял болом, балдарын жакшы карайм" деп ойлоп атты..

Эртеси Оморбай Асяны машинасына салып алып бир сыйра кийим алып берди, үйлөнүү тойдо кийчү көйнөккө келгенде Оморбай өзү тандады, өзүнө да жакты, андан кийин кырктай адамга чакыруу билет даярдатып заказы бат эле бүтмөк болуп экөө кафеге кирип тамактанып отурушту.

- Ася, бактылуусуңбу, жаным? - деп Оморбай анын колунан кармап өөп койгондо:

- Ай-йябай бактылуумун, мага чүпүрөк эмес сиздин сүйүүңүз гана керек!

- Алтыным десе, сүйүүм, жандүйнөм бүт сеники!

- Ыраазымын сизге, - экөө бири бирине таттуу сөздөрдү арнап көпкө отурушту, аз аздап шампандан ууртап аткан Асянын эки бети албырып чыкты, - сиз мени таштап кетпейсизби?

- Сени таштабай калайын жаркыным, өлүп эле таштабасам, тирүүмдө ажыратпасын кудай.

- Мен дагы, сизден өлүп ажырабасам карыш бөлүнбөйм!

- Бактым, ырысым менин, менин баткан күнүм кайра чыкты, үзүлгөн үмүтүм уланды, ураган тоом кайрадан бийик мунарага айланды!

Оморбай бет маңдайында отурган кызды көзү тойбой карай берди, жалынып-жалбарып атты. Чиркин десең, өмүр ортолоп чак түшкө жетип калганда чыккан айдай иймейген ичке белдүү, кара көз сулуу жашоосун шаңга бөлөп, сүйүүсүн арнап отурганы түшкө кирбеген окуя болбодубу. Кафеден чыгып паркка кетишти, отургучка жанаша отуруп алып нени гана сүйлөшпөдү. Бакыт деген эмне дешип суроо салып так жооп алалбай жүргөндөр Оморбайга кайрылса азыр ал: "Менин азыркы бир үзүм бакытым - бир мүнөтүм" деп жооп берет беле? Бирок ал өзүнө өзү: "Бакыт деген ушул да, менин ар бир мүнөтүм бакытка айланып отурат, мен эми бактылуумун!" деп жар салып кыйкыргысы келип турду. Жанында ууртунан күлкүсү жайнаган, мөлтүрөп жаңы бышкан алчадай жаш кыз көкүрөгүнө башын жөлөп өз бактысына магдырап ушул мүнөттөрдүн узакка созулаарын тилеп көздөрүн жумуп алган. Өмүр бойу ушинтип тура бергиси келгендей мемиреп көзүн чылк жумуп алган. Көзүн ачып козголсо эле, арамдыгы менен адалдыгы бирдей адам баласын жандап жүргөн тирүүчүлүктө бактысын бирөө жулуп кетчүдөй, ушул бүгүнкү жарыкчылыкты өзүнө ыроологон бир үзүм бактысын колунан чыгарбай өмүр бойу ушинтип коңур жыттуу эркектин колтугунда жан берсе да кайыл, көзүн ачып булганыч жашоону көрбөй магдырап өтүп кеткиси келип магдыроодо..

Оморбай козголду, акырын колтугунан сүйөп өйдө болду, ошол бойдон машинага келип бетинен өөп отургузду да, машинасын ордунан жылдырды. Алар машинадан түшөөрү менен Ася Оморбайды колтуктап алды. Үйдөн чуркап балдары чыга калды, артында келаткан Эрнис чоңойуп калганга бир нерсени сезгендей, андан атасын кызганып алды: "Эмнеге атамды кучактап алды, экөө кайда барышты?" деп ойлонуп туруп калганда жадырап бактылуу күлүмсүрөгөн Ася экөөнү өөп, анан ага жете берип токтой калды. Эрнис мостойуп көзүнө жаш кылгыра өзүнө карап турганын көрүп селдейе түштү, негедир бүткөн бойу дүр эте:

- Эрнис, сага эмне болду? - деп отура калып ийнинен тартып өзүнө каратты, - бирдеме болдубу?

- Эчтеке, эмнеге атамды кучактап алдың?

- Эрнис! - Оморбай чочуп кетти.

- Аа-а, ошого капа болдуңбу? - Ася жылмая тактап сурады.

- Ооба, эмнеге анан атамды кучактап аласың, каякка бардың атам менен?! - башын жерге салып дулдуя айтты эле, экөө бирин бири карап туруп, анан Оморбай ага басып келип:

- Уулум, чоңдорго антип катуу айткан болбойт да, эми мындан ары Ася силердин апаңар болот! - деди башын сылай.

- Кереги жок! - Эрнис ыйлаган бойдон жүгүрүп кирип кеткенде Асянын буттары тушалгандай баса албай, Оморбайды карап калды.

- Капа болбо жаным, бала эмеспи, көнүп кетет да, - Асяны колтуктап алып басып баратканда эки кичине баласы:

- Ата, Ася эжем бизге апа болобу?

- Эми апа дейбизби? - деп жарыша сурап экөө эки жагынан бучкактай жөнөдү.

- Ооба балдарым, мындан ары "апа" дегиле, макулбу? - Оморбай балдарына эңкейе түшүндүрө сүйлөп атты, - силер Асяны жакшы көрөсүңөрбү?

- Ооба, жакшы көрөбүз.

- Мен дагы ата, Ася эжем жакшы, - деп экөө алар менен кошо кирип келишсе, Эрнис көмкөрөсүнөн жатып алып ыйлап атыптыр, Оморбай анын жанына отуруп алып ага сүйлөй баштады:

- Уулум, сен чоңойуп калбадыңбы. Апаң өлбөгөндө го мен башка аял албайт элем, бирок биз абдан кыйналдык, үйдө аял болбосо болбойт экен.. .

- Ася эже үйдү карап атпайбы, сөзсүз ага үйлөнүш керек беле? - Эрнис атасына карап тике сүйлөдү, - мен аны эжем деп жакшы көрчүмүн да?

- Оо-оой уулум, андан да жакын болуп калат да, апа деген балага өтө жакын болот, - өзүнө тартып өөп койду, - Ася эми апаңар болот, аны капа кылбай жүр, ээ?

- Макул, - Эрнис муйугансып калды, - эми биз аны апа дейбизби?

- Ананчы, бүгүндөн баштап апа дей бергиле, үч күндөн кийин үйгө коноктор келет.

Оморбай уулунун макул болгонуна ичинен кубанып: "Бала да, өөн учурады окшойт, башка бирөөнү эле апа деш кыйын да" деп ойлоду. Ася өз ишине киришкен, ал кечкиге тамак жасап, үйдөгүлөрдүн курсактарын тойгузуп, балдардын камын көрүү керек эле: "Эмнеге Эрнис мени жаман көрүп атат, балким мен алар менен ойноп жүргөнүм себеп болгондур, мени жаш кыз катары кабыл алып аткандыр, ал менден алты гана жаш кичүү да, ошон үчүн мени жек көрүп калабы эми?" деп сарсанаа болуп жатты. Бирок анын жүрөгү элеп-желеп, өзү каалап бүт дүйнөсү менен сүйгөн адамына баш кошкону турганы ал үчүн чоң бакыт эле.. .

- Ася! - Оморбай артынан үн салды.

- Азыр.. - Ася жүгүрүп жетип келди, - эмне болду, агай?

- Тамагың даярбы?

- Аз калды, кайнай турсун.

- Мейли, Нурис уйкусу келип атканынан эле, ачка жатпасын дегем.. .

- Бир аз кайнаса эле алып келем, - Ася чыгып кетти.

Ася шаша тамагын алып келип уктагысы келип жатып алган балдарды тургузуп, кытыгылап ойготуп, тамагын муздатып анан берди. Эрнис өзү ичип анан жатып алды, анда азыр кызганыч жок, баарына макул болгондой момурайт. Антсе да Ася менен Оморбай андан саксынып сүйлөп калышкан.

Оморбай чакыруу билеттерин таратып Эмилдин үйүнө келсе, аерде баары бар экен, ооруканадан чыгып келген Эмилдин аман калганына кудайы кылып жатышкан. Достору, тааныштары бүт жүрөт, башын куттуктап келгендер дагы бар. Оморбай Эмилге жолугуп, Сейде менен учурашып койуп эле кетмек болду эле, Эмил аны токтотту:

- Отура тур бир азга, тамак бышып калды, эл кеткенден кийин кеңешели, - Эмил колундагы билетти окуп көрүп жылмайып койду, - колукту кандай анан?

- Жакшы, баары жакшы. Буйруса балдардын да көңүлү ойдогудай, жакты көрүнөт, мурунтан алып келип койгонум жакшы болгон экен, тез эле көнүп кетишти.

- Омке, кечээ мени сабап кеткендер кечирим сурап келишиптир.

- Анан?

- Ыраазычылыктарын билдирип кетишти.

- Адамдын жакшылыгын билбеген адам болбойт, жакшылыкка жакшылыкча жооп берген чанда, Эмке. Алар анда адамгерчиликтүү немелер экен.

- Ошондой, мен аларды каматканда эмне? Апам дайым: "Балам, кечиримдүү бол, өчөшкөндүк душмандашуу, душман жаныңда жүргөн ишенимдүү кишиңден чыгат" дечү. Жалгыз жаныма душман арттырып эмне кылам?

Эмил ойлуу Оморбайды карады.

- Туура Эмке, адамга деги эле душмандын эмне кереги бар? Бул жалган жашоодо тынч гана жатып өтүүдөн өткөн жакшы нерсе жок, жамандык кылганга да жакшылык кыла бериш керек. Эми мен барайын, тойго камынышым керек, азыраак конокту үйгө эле батырам го?

- Омке, кантип болсун? Кафеге жүз киши жөн эле батат, бир күнгө сага кызмат кылат. Эч тартынба Омке, сенин да эмгегиң бар. Шакы экөөбүз кантип сени сыйлабай сыртта калалы, эртең кафени үйлөнүү той өтө тургандай жасайбыз.

- Рахмат Эмке, силерге абдан ыраазымын, кишинин жакшылыгын кантип билбейин. Мына, койну-колтугуңарга тартып жакшы жумуш таап бердиңер, кудайга шүгүр кадыр-барктуу жумуштун үзүрүн көрүп жатам.

Оморбай ордунан турду. Экөө коштошуп, Оморбай сыртка чыкты. Ал келсе Ася чыдамсыздык менен күтүп аткан экен, босогодон кирип келээри менен эле ага асыла мойнунан кучактап калды:

- Эмне мынчалык кеч калдыңыз? Күтө берип тажап кеттим, - өпкүлөп жиберди.

- Жумуштар чачтан көп. Тойго чакырылгандарды кафеден тосмок болдук, Эмил баарын өзү даярдамак болду.

- Ой иий, чын элеби? - Ася көздөрүн жайната кубанычтуу жадырай карады.

- Ооба, демек тойубуз чо-оң кафеден өтөт, - Оморбай аны кучактап эки бетинен өөп койду, - балдар уктадыбы?

- Жо-ок, телевизор көрүп отурушат.

- Аа-а.

Оморбай үйгө карай кирип баратканда Ася аны бекем колтуктап алды. Булар мындан үч күн мурун биригип алышкан, кыздын акактай таза сүйүүсүн өзүнө арнап турганы Оморбай үчүн ойго келгис чоң бакыт эле. Жаш кыздын апаппак сулуу денесине жарашкан оң эмчегинин үстүндө бармак басымдан чоңураак капкара калы аны ого бетер сулуу кылып көрсөтүп, ушул бактысына көзү тумандаган Оморбай кара көз сулуусунун кареги менен тең айланып жүрөгү алып учуп турду. Бул бир адам баласынын чандасына келчү бакыт экенин жүрөгү менен сезди, туйду: "Гүлсара деле сулуу болчу, ошол сулуулугуна чиренип өтө кесирлүү эле. Өз кесири, текеберчилиги, ичи тардыгы башына жетти, ушул балдардын урмат сыйын көрбөй кеткен өз шору" деп Асяны кучактап алып ойго батып жатты.

Ал бир туугандарын да тойго чакырган. Эки карындашы, агасы менен иниси болуп эртеси таң атпай келип калышты, алар Гүлсара өлгөндө дагы келген эмес. Улуу агасы Темирбай, карындаштары Санамгүл менен Амангүл, иниси Ашырбай колдорунан келгенин ала келишкен экен, бир жылкынын акчасы менен келинине көйнөк-жоолуктарын салып бапырап атты.

- Иним, жакшы кылыпсың, балдар менен бой жүргөн болбойт. Эми бактылуу болгула, балдарды жакшы карагыла, - Темирбай Айшаканды карады.

- Ооба, балдардын милдети оңой эмес. Жаш экенсиң, күйөөңдү сыйласаң балдарды жакшы карап ынтымактуу жашагыла.

Айшакан аларга чын пейилинен каалоосун билдирди. Улуу агасы сүйлөп атканда башынан эле эч кимиси сүйлөчү эмес, калгандары жөн гана отурушту. Ася аларга жакты, ал болсо келген конокторду жаны калбай тамагын, чайын даярдап сыйлап жатты. Бул тойго Кемелбай дагы чакырылган болчу. Тойго үч күн калган, Оморбай өзү күткөн абройлуу досторун да чакырды. Белгиленген күндү күтүп, туугандары келип жатышты. Ошол кезде бир башкача окуя болуп кетээрин эч кимиси ойлогон да жок.. .

Сүйлөшүп жүргөн жигити албай таштап кеткен Азема Асяны төрөп, бир айлыгында күйөөдөн төрөбөгөнүнөн жалгыз күн өткөрүп калган Танзилянын дарегин билип алып, ымыркайды анын эшигине атайын таштап кеткен. Бирок ал кызына сыртынан көз салып, бирок бир дагы жолу "энеңмин" деп айткан эмес. Кийин күйөөгө тийип кетип, ал айылга көп каттабай калган. Азема жакында Танзилянын өлгөнүн угуп, кызы Асяны издей баштаган. Аземанын күйөөсү өлүп, ал үч баласы менен калган эле. Ал Асянын мейманканада иштеп жүргөнүн угуп аерге издеп барса, аны "жумуштан чыгып кетти" дешип, кызын ошол бойдон таппай калган. Акыры издеп жүрүп анын мейманкананын директоруна күйөөгө тийгени жатканын билип, үйүнүн телефонун сурап алды…

Тойго келгендер өздөрүнчө бажактап отурушканда телефон чырылдап калды, Ася ала койуп:

- Ало, бул ким экен? - деди, "тойго келгендерден го" деген ойдо.

- Кызым, бул Оморбайдын үйүбү?

- Ооба.

- Мен үйүңөрдү таппай жатам, сөзсүз жолугушум керек эле, дарегиңерди айтып койчу?

- Аа-а, азыр, - Ася китепчени карап көрүп дарегин толук айтып берди, - келе бериңиздер, тойго келгендердин баары үйгө чогулушуп жатышат, - деди Ася ойунда эч нерсе жок эле.

- Барып калам кызым, рахмат сага, ал жерде Ася деген кыз барбы?

- Бар, келе бериңиз.

- Макул анда.

Азема трубканы койуп койду, анын жанында уулу бар болчу. Экөө жарым сааттан кийин келип калды. Ася сыртка чыгып аларды дарбазадан тосуп алды, "Оморбайдын туугандарынан го" деп ойлоду, анткени өзү тараптан келчү эч ким жок эле.

- Келиңиздер!

- Келдик садага, сен Асясың го?.

Азема ага карай эки колун созо берди, жанында он, он бештердеги боз улан аларды карап турду.

- Үйгө кириңиз, - Ася аларды үйгө киргизүүгө аракеттенди.

- Жок кызым. Келчи, кагылайын, ушул күндү кандай гана күтпөдүм! - анын көздөрүнөн мончоктогон жаш куйулуп колун созо кучактоого умтулду, - Келчи кучагыма, каралдым, мен сени төрөгөн апаң болом!

- Эмне дейсиз?! - Ася таңгала бойун ала качты.

- Ооба кызым, мен сени төрөгөн энеңмин!

- Жалган!.

Ася үйгө карай жүгүрдү, ал мындайды күткөн эмес, босогого жеткенде алдынан Оморбай чыга калды.

- Эмне болду, кимдер экен? - дегенде Ася анын көкүрөгүнө бойун таштап сүйлөй албай ыйлай берди, - Ася эмне болду, айтчы?.

Оморбай анын ээгинен өйдө кыла көздөрүнө тигилди, ошол кезде Азема уулу экөө жетип келишти.

- Тигилерди кетирип жиберчи, көргүм келбейт! - Ася өзүн токтото тигилерге колун жаңсаганда:

- Ася, каралдым менин, сени канчадан бери издеп жүргөнүмдү түшүнчү садага?! Ооба таарына турган акың бар, - деп Азема жалдырай туруп калды, - Мына бул сенин бир тууганың!

- Мен сизди билбейм, барыңыз дейм!.

Ася үйгө кирип кетти. Оморбай алардын жанына келип жай сураштырып кирди. Азема болгонун айтып берди, эмне дээрин билбеген ал көпкө ойлуу туруп калды да:

- Үйгө кириңиз, мен ага түшүндүрөйүн, - деди эле:

- Ботом, анын күйөөгө тийээрин уктум эле, мен анын кандай адамга чыгаарын билишим керек эле, - деди Азема.

- Үйгө кирип даам ооз тийиңиз, анан көрө бересиз, - Оморбай ага жылмая карап үйгө колун жаңсады, - сиз Асянын өз апасы экениңизди кантип далилдей аласыз?

- Опей ботом, мен өз төрөгөн баламды неге билбейм? Аны баккан аялды да билчүмүн, анын өлгөнүнө аз эле болду, ошодон бери "кызым жалгыз калды" деп издеп жүрүп, эми зорго таптым.

- Жакшы-жакшы, жай сүйлөшөлү, ушуга чейин "апаңмын" деп бир ооз айтып жолукпасаңыз, же "сени багып алгамын" деп апасы айтпаса кантип ишенет?

- Ботом, эмне анчалык тактап калдың? Ушу сен болсоң керек анын жаштыгынан пайдаланып ага үйлөнгөн аткан? - Азема аны бүшүркөй караганча алар төркү бөлмөгө кирип келишти.

- Отуруңуз, - Оморбай аларга орун көрсөттү. Үйдө көп адам болгондуктан Азема үндөбөй отуруп калды, - Ася, кел конокторго чай алып кел! - деп Оморбай үн салды эле, ал акырын келип стол үстүнө чай койуп анан чыныга куйуп сунуп ары кетти.

- Ася отурчу, кагылайын. Сен жалгыз эмессиң, бир туугандарың бар, мен турам, "эч кимим жок" деп өзүңдү кор кылып, картаң күйөөгө тийип жатканың эмне, садага? - Азема ушинткенде тык токтой калган Ася:

- Эмне деп атасыз, сиз кимсиз деги? Мен тааныбайм сизди, азыр өз жолуңуз менен кетиңиз! - деди эле, Азема туруп барып эле болбой кучактап өпкүлөй баштады:

- Каралдым менин, сени көргөнүмө ыраазымын! Жүрү кеттик үйгө, сени томсортуп таштабай калайын.

- Койо бериңиз мени, менин эч кимим жок!

Ася бошонуп алып аны түртүп ийгенде Азема жыгылып кете жаздады эле, баласы кармап калды:

- Жүрчү кеттик, башка күнү келебиз, - дегенде Азема:

- Чыңгыз, биз азыр кетип калсак кызыма кеч болуп калат. Көрдүңбү, ал аргасыз эле буга тийип аткан турбайбы! - деп кыйкырганда Темирбай туруп келип:

- Мындай жаңжалдын бизге кереги жок, сыйыңыз менен кете бериңиз, башка сөздү кийин сүйлөшөсүз, - деп аста гана колтуктан алып сыртка жөнөгөндө Азема аргасыз кошо басты.

Ася ыйлап көпкө отурду: "Ырас эле апам болсо неге мурун издебейт, мен жападан жалгыз калганда? Мен жылуу сөзгө муктаж эмес белем, анда кайда элең, баса жөн эле айтып жаткандыр, андан көрө бир белгиси бар беле кызыңдын деп сурабай, эгер менин калымды билбесе ал мага эне эмес" деп ойлоп жүгүрүп чыкты. Отургандар менен Оморбай анын артынан дүргүп тура калышты, алар "чын эле аргасыз жүрүп, эч кимиси жок Оморбайга тийгени жаткан го, эми аны ээрчип кетип калабы?" дегендей ойдо болушту.

Ася дарбазадан узап бара жаткан аялдын артынан:

- Токтоңуз! - деп кыйкырганда экөө тең токтоп калды, жете келген Ася, - Эгер сиз мени төрөгөнүңүз чын болсо өз балаңыздын белгисин билет чыгаарсыз, менин каеримде белгимди билесиз? - деди.

- Эмне дейсиң кызым? Сенин ымыркай кезиң али да эсимде, сенин оң жак эмчегиңдин үстүндө чо-оң калың бар, ал аябай капкара, анан чоң болчу.. . - Азема ыйлап турду, - кагылайыным менин, сени ойлонуп жүрүп азап тарттым го ансыз дагы, келчи каралды-ым! - деп колун созо солкулдап аны көздөй басты.

Ася эми ишенди, токтоно албады, энесине бойун таштады. Көпкө чейин эне-бала кучакташып ыйлап тура берди. Оморбайлар жабыла чыгып карап турду, көптөн кийин Ася:

- Эгер сиз менин энем экениңиз чын болсо, менин тийе турган күйөөмө сөз тийгизбей тойдо болуңуз, - деди.

- Кызым, сен мейманканада иштеп жүргөндө эле азгырып башыңы айлантып, анан иштен чыгарып, "үйүнө кетип калган" дешпедиби?

- Жо-ок, андай эмес. Мен өзүмдүн каалоом менен тийип жатам. Мен десеңиз тынч болуңуз, үйгө кириңиз, - деп аны Ася колтуктап алганда, Азема аргасыз жөнөдү.

Ася инисин кучактап өөп, экөөнүн ортосунда келатты. Оморбай анын азыркы бактылуу жүзүн көрүп өзүнчө кубанып турду: "Эчтекеси жоктой болбой өз энеси табылып калганы жакшы болду, анын да көңүлү көтөрүлүп калат, байкушум көпөлөгүм десе" деп ойлоп турду.

***

Жүрсүн балдары менен бактылуу жашап өз түйшүгү менен. Ата-энеси ары айтса да, бери айтса да болбогондон кийин алар аны үч баласы менен конокко чакырышты. Жүрсүн ал жерде эки күн болуп, кайра эле үйүнө кетип калды. Баяман бешинчи класска окуп калган, Нурис биринчиге барганда Жүрсүн кубанып аны кийинтип алып жетелеп барды. Ал жерден мугалимдер аны карап койуп шыбырашып калып атты. Бекмырза биринчи классты кабыл алып, Нурис анын классына кирди. Бекмырза ал айылга сырттан келип иштеп жаткан, үйбүлөсү жок эле, бир баласы менен аялы кетип калып, өзү жалгыз жашачу. Жүрсүндү көргөндөн бери ага кантип жолугаарын билбей башы катты. Арадан бир ай өткөндө Жүрсүнгө жолугуу үчүн анын үйүнө келди.

- Саламатсызбы? - деди аны көрүп эле.

- Саламат, келиңиз, - Жүрсүн утурлай басты, - келген экенсиз?

- Келип калдык…

- Деги тынччылыкпы, балдарым бейбаштык кылбадыбы?

- Жок-жок, кам санабаңыз, баары жайында, - Бекмырза кайсалактай сөздү эмнеден баштаарын билбей калды, - Үйгө кириңиз дебей эле суракка алганыңызга жол болсун?

- Кечириңиз, даам ооз тийгиле! - Жүрсүн уяла үйгө жол баштады, - үйдө эркегиң болбосо кыйын тура?

- Эчтеке эмес, биз балдардын келечеги, окуусу үчүн сүйлөшөбүз, балдардын…

- Ооба-ооба, туура айтасыз, мен да ошондой деп ойлойм, - Жүрсүн аны сүйлөтпөй ага карады, - чай ичиңиз, - дароо эле чай куйуп суна жылмайып койду, - Ушул балдардын келечеги үчүн күнү-түнү ойлонуп келем, "сабакты жакшы окуп, тарбиялуу өссө экен" деп бир өмүрүмдү ушуларга арнап олтурам.

- Түшүнөм. Чынында балдар абдан тарбиялуу, тентек эмес, өтө кичи пейил, эмгегиңиз текке кетпейт болуш керек.

- Рахмат сизге. Балдарымды адам кылып өстүрсөм өз милдетимди аткарган болоор элем…

Ойлуу жер карап отуруп калган Жүрсүндүн колун Бекмырза кармай калды:

- Көп ойлоно бербеңиз, балдар деп жүрүп өзүңүздү таптакыр унутуп койсоңуз керек?

- Келген жумушуңуз жөнүндө унутуп калдыңыз го?.

Ал жылмая Бекмырзаны карады да колун акырын тартты, ал койо бербеди.

- Жүрсүн, чынын айтсам мен деле бойдокмун, экөөбүз баш кошуп алсак эмне болот? - деп айтканда Жүрсүн ага таңдана көпкө карап калды.

Экөө бири-бирин үнсүз карап отуруп калганда Баямандар жүгүрүп кирип келишип агайын көрүп селдейе туруп калды, Бекмырза Жүрсүндүн колун койо берип чыныны алып ууртап койду.

- Үйгө кирип сабагыңарды окугула балам, Алиман окуудан келе элекпи?

- Жок.

Баяман жооп берип, Нурис экөө төркү бөлмөгө кирип кетишти.

- Кой барыңыз эми, балдар эмне деп ойлойт? - Жүрсүн ордунан турду.

- Мен сизден бир жооп укмайын кетпейм, эгер макул десеңиз үстүңүзгө кирип келем, - Бекмырза аны үмүттүү карады, - мен сизсиз жашай албайм!

- Мындай сөздү көп эркек айтат болуш керек, бирок көңүлдү табыш кыйын. Мен бул балдарды бутуна тургузмайын эч кимге сөз бербейм да, күйөөгө тийбейм.

- Андай дебечи Жүрсүн, балдарды тарбиялаганга экөөбүз бирге болобуз. Сен өмүрүңдү өткөрүп жибербе, мен сенсиз жашай албайм, кетпейм дагы!

- Кызык, менден кайсы жакшы нерсени күтүп жатасыз? Мен жалгыз тарбиялаганга ант бергенмин, өлүм алдында жаткан адамга сөз бергенмин. Элге журтка сөз кылбай, барыңыз!

- Мен азыр кетем Жүрсүн, бирок эртең келем. Баары бир сага үйлөнөм, болбосо алакачып кетип калам.

- Ошол кантип болсун, ойлонгонго убакыт бериңизчи, бай болгур?!.

Жүрсүн ыйлап ийди.

- Кечирип койчу, Жүрсүн. Жашоо оңой эмес экенин жакшы билем, балдарга тарбия бере турган мугалиммин, бирок жүрөктү башкарууга болбойт экен. Ойлон, жаштыгыңды бекерге өткөрүп жибербе.

- Макул ойлонойун, бирок кайра-кайра келе берип тынчымды албаңыз, терең ойлонуп чечишибиз керек.

Бекмырза ордунан туруп үйдөн чыгып кетти. Жүрсүн отурган жеринде ыйлаган бойдон бүк түшүп калды. Алиман сабактан келип апасынын ыйлап жатканын көрүп:

- Апа, эмне болду, неге ыйлап жатасыз? - деп үйрүлүп түшө калды.

- Эчтеке, кызым. Эчтеке болгон жок. Кардың ач го, тамакты ысытып ичкиле, - деп Жүрсүн өйдө болуп кыздын чачынан сылай жыттап койду, - тура гой.

- Ыйлабачы апаке, ыйлаба, ээ? - Алиман апасын чопулдата эки бетинен алмак-салмак өөп чечингени кирип кетти.

Сырттан ошол кезде Тахмина кирди, ал дагы келининин көз жашы кургай элек нымдуу жүзүн көрүп:

- Эмне болду Жүрсүн, эмнеге ыйладың? - жанына олтура калды, - кыйналдыңбы, айтчы?

- Жоок, эжекебай, кыйналган деле жокмун, жөн эле…

- Сага бир нерсе болгон, айтчы сырыңды, садагам?.

Ошондо Жүрсүн Тахминаны кучактап алып буркурап ийди. Тахмина унчуга албай аны кучактаган бойдон тура берди. "Эгер чындыгын айтсам туура түшүнөбү же түшүнбөйбү, балким мен күйөөгө тием десем үч баланы интернатка жеткирип койсо канттим? Мен аларсыз жашай албайм го. Ай кудай ай, эми эмне кылам?" - деп Жүрсүн ойлоно берди.

Көптөн кийин Жүрсүн ордунан туруп дасторкон жайды. Үнсүз олтуруп тамак ичишти, балдар ичип туруп кетишти. Экөө унчукпай олтуруп, анан Жүрсүн:

- Эже, мени туура түшүнүңүз, мага бир жигит келип өзүнө турмушка чыгышымды суранып жатат. Мен ага макул эмесмин эже, балдарды өз колум менен чоңойтом деп убада бергем, убадама турам, балдарсыз жашай албайм… - деди жер карай.

- Ал ким экен, сенин кадырыңа жете турган адамбы?

- Билбейм эже, "сенсиз жашай албайм" дейт.

- Кайда иштейт, деги жумушу барбы иштеген?

- Нурисламдын класс жетекчиси.

- Мугалим тура, ойлонуп көр, өз жашооңду да ойло, - деди Тахмина.

- Менин эч нерсеге деле көңүлүм жок, кайдан да чыга калды ал, билбейм. "Эгер жооп бербесең алакачып кетип калам" дейт.

- Эгер сени чындап сүйсө, кадырыңа жетсе, сен аны түшүнүшүң керек, эркектер катуу сүйсө баарына барат, - Тахмина күйөөсү Ильяз жөнүндө айтып берди, - Билсең мен аны абдан жек көрүп да жүрдүм, бирок ал чыдады, максатына жетти. Ошентип мен күйөөмө уу берип өлтүргөн адамдын кылмышын өмүр бойу жашырып бала-чакама да айтпай жашап калдым. Ал азыр мени сыйлайт, колунан келишинче багып жатат, кыскасы мени кор кылбай келатат, ортобузда бир бала бар, - деди ойлуу.

- Ай-ии, ошондойбу чын эле? - Жүрсүн кайнежесине таңдана карады.

- Ошондой, жашоодо баары болот экен. Биз маңдайга жазылганын көрөт турбайбызбы, адам баласы.

- Сиз капа болбоңуз эже, мен аны менен кетейин деген ойум деле жок, - Жүрсүн тайсалдай отуруп калды.

- Эч тартынба, эгер кадырыңа жетчү адам болсо мен өзүм узатам сени. Жашоо деген кээде кайгылуу драма болсо, кээде күлкүлүү спектакль, аргасыз көнөбүз, - Тахмина келининин ийнине таптап жылмайып койду, - Көзү ачык болуп алдыдагы жашообуздун баарын билип алып кайгылуусун ары таштап, жакшы жагына ооп кете турган болсок баарын жөндөп албайт белек. Тилекке каршы биз тагдырыбызга эч нерсени сезбей туруп туш болобуз.

Жүрсүн үн дебеди. Тахмина эртеси кетпей калды, Жүрсүн аны атайын Бекмырза келерде ички үйгө бекитип койду.

Түш оой ал акырын босогону аттады.

- Кандай Жүрсүн?

- Жакшы, өзүңүз кандай?

- Ойдогудай, бир гана сенден эмне деген сөз угам деп жүрөксүп турам.

- Менден оң жооп угам дейсизби анан?

- Чынын айтсам жакшы жооп угам. Жүрөгүм мени алдачу эмес, негедир сүйүнүп турам.

- Жаңыласыз, үч баланын түйшүгүн бирөөгө жүктөгүм келбейт. Аларга жаман сөз угузуп, жүрөгүн оорутканча өз түйшүгүмдү өзүм тартайын.

- Антпечи Жүрсүн, ишенчи мага, балдарды ойдогудай багабыз. Мен аларга өзүң каалагандай ата болуп берем, мени туура түшүнүп, ишенип койчу?!.

Бекмырза ага жакындап колун кармамак болгондо ал:

- Баары бир өз атасындай боло албайсыз, өзгөрүлмөлүү жашоодо баары башкача болуп кетиши мүмкүн!.

Жүрсүн өзүн андан оолак кармап чай койду. Ошол убакта Тахмина сыртка чыгып барып жаңы келаткан болуп:

- Үйдө ким бар, Жүрсүн, үйдөсүңбү? - деп келатканда Жүрсүн:

- Кайнежем келди окшойт, - деп тура калды, - кел эже…

- Келдим, силерден кабар алайын деп эле, - Тахмина өйдө өтүп олтура кетти, - Бул жигит ким?.

Бекмырзаны карай суроо берди эле, Жүрсүн жер карай жооп кылды:

- Бул киши Нуристин мугалими… Наримандын.. .

- Аа-а жакшы экен, - Тахмина аны сынай карап тим болду: "дурус эле жигит экен, эгер менин ордума ата-энем болсо да келинине жооп бермек, багын байлабай баш коштуруп койуум керек" - деген ойдо болду, - балдар окуудабы?

- Алар келип калаар, түштөн кийин окушат да.

Жүрсүн кайнежесин аста кылыя карады. Ал ага көзүн кысып койду эле, Жүрсүн жер карап калды.

Бекмырза унчукпай отуруп: "Эмне экен, кайнежеси болсо ачык эле айтам, беш жылдан бери күйөөсү жок жашап жаткан келинине боору оорубайбы?" - деп ойлоп жатты.

- Кой, мен кайра эле кетмек элем Жүрсүн, мени узатып кой, - деп Тахмина ордунан козголгондо Бекмырза:

- Эжеке, олтура турсаңыз бир аз, сиз менен сүйлөшө турган сөз бар эле, - деди.

- Айт, айта гой, - Тахмина ага кулак түрө карады.

- Мен Жүрсүнгө үйлөнөйүн дегем, сиздер уруксат берсеңиздер…

- Апей, Жүрсүн келиним эле эмес сиңдим азыр, анын кандай экенин билбей туруп эле уруксат берүүгө кантип болсун? Кай жерден болосуң, үйбүлөң кайда, ата-эне, бир туугандарың барбы, билишибиз керек го?

- Ала-Букадан болом, агаларым, эки эжем бар, ата-энем өтүп кеткен, бир балам менен аялым кетип калган…

- Аялың эмнеге кетти эле, балаң болсо жөн кетпегендир?

- Биз эки-үч ай эле жашадык, баламды көргөн да жокмун. Балким сүйө албадым окшойт, ал азыр турмушта, - Бекмырза чындыгын айтып олтурду.

- Сенин үч балалуу аялга үйлөнөөрүңдү укса алар каршы болушсачы?

- Алар мени өз эркиме койушкан, "эмнеси болсо да өзүң жактырып үйлөн, бойдок жүрбөй" дешкен.

- Мейли дагы ойлонолу, келинимдин бактылуу болгону керек мага. Дароо эле үйлөнөм дебе, сүйлөшүп көргүлө! - деп Тахмина ордунан турду эле, алар дагы турду.

Бекмырза алар менен коштошуп жөнөп кетти, аны жөнөтүп койуп экөө үйгө кирди.

- Жүрсүн, өзүң ойлонуп көр. Жигит сени чындап сүйөт экен, мындай мүмкүнчүлүк ар кимге эле келе бербейт! - Тахмина Жүрсүнгө карап анын жүзүнө үңүлдү, - Жүрөгүң менен кеңеш, убактыңды кетирбе!

- Эже-е, ал балдарыма жакшы карабасачы?

- Карайт, мындай жигиттер чечкиндүү болот.

- Ишенбейм, ушуларды өгөйсүнтпөсө дейм. Апамдын, Жеңиштин арбагынын алдында берген сөзүмдү аткара албай каламбы деп корком…

- Эч кам санаба, мен турам. Өзүңдү да ойлон, балдарды мен да карайм, көз салып турам.

- Сизге ыраазымын эже, сиз гана жардамдашып жатасыз. Кейисем да кашымдасыз, азыр булар жаш, мени түшүнөөр бекен?.

Жүрсүн ойлуу сыртты карады. Анткени дабыштары чыгып балдар кирип келаткан. Тапырап кирип келгенде Баяман:

- Апа, Бекмырза агай дагы келдиби? - деп сурап калды.

- Ооба, ал биякка келип силерге жардам берем дейт… - Жүрсүн эмне дээрин билбей сүйлөп аткан сөзүн да байкабай калды.

- Эмне кылып жардам берет экен?

- Билбейм…

Жүрсүн Тахминаны карады эле, ал:

- Баяман, садага болойун десе, ал агайың апаң менен мурун классташ тура, келет да, - деди.

- Аа-а, сиздин классташыңызбы, апа? - деп апасын карап мулуңдап койду.

- Ий-ии.

Экөө тең калп айтканына уялгандай балдарды тик карай албай бир-бирине карап туруп калганда Нариман:

- Ал агай мени жакшы көрөт, дайыма математикадан беш койот, - деп секирип койду.

- Бекмырза агай аябай жакшы, - Алиман сөзгө кошула аларды коштоп койду.

- Агайыңарды мактап жатып калбай кийимиңерди чечип, кардыңарды тойгузгула, - Тахмина аларды карап жылмайып алды, - багыңар бар экен садагаларым, ырыстуусуңар, Жүрсүндү маңдайыңарга жазып койгон тура, - деп аларды артынан карап ойлуу туруп калды.

- Эже-бала эмнени билмек эле, азыр эчтекени билбейт. Чоңойгондо эле түшүнбөсө. Ата-энесин эстей жүрсүн деп атайын сүрөтүн чоңойтуп илип койгом.

Жүрсүн ушинткенде Тахмина ага жакын келип:

- Пейлиңдин кеңдиги океандай эле жансың, сен сөзсүз бактылуу болушуң керек. Отуз эки жаш эмне, күлгүндөй эле курагың. Эмесе мен кетейин, жакшылап сүйлөш, анан кандай чечимге келгениңерди мага сөзсүз айт, макулбу? - деп үйдөн чыкты.

- Макул эже сөзсүз айтам, - экөө өбүшүп коштошту.

Жүрсүн өзүнчө ойго батып калды: "Ырас эле али жаш эмесминби, жакшы эле жигит экен, балким төрөп алаармын. Кудайга шүгүр, кайненем неберелерине байлык таштап кеткен. Балдарына берген да жокмун, катылуу бойдон турат. Чоңойсо окууга өткөрөм, азыр канча балдарды ата-энеси окутмак турсун дурустап кийгизе албай эптеп жашап калышты" - деп көпкө жолду карап турду.

Кеч кирип балдарына төшөк салып берип жаткырды да, өзү алардын четине ордуна жатып алып уйкусу келбей улам ары оодарылып жата берди. Анан туруп барып сандыкты ачып, бекиткен акчалары менен алтын буйумдарды алып бир сыйра карап көрдү да, орду менен ороп туруп: "Кокус кыздары келсе сандыгын колуна берип койом, эмне табаар экен. Тахмина эжеге болсо берчүсүн бергенмин, калганына бергиче уруш чыгарып өздөрүнө өзү кылды", - деп ойлоп, аларды оңойлоп койду. Анан эртелеп турду да, короонун ичинен чуңкур казып акчаларын кошуп көмүп, үстүн белгилеп койду. Үстүнө чөп таштап койду. Балдарга пенсия чыгартып алып өзү дайым алып турат, төрт баланын эң кичүүсү Белек чоңойгуча алат аны. Белекти бир туугандарынан алыс өсүп калбасын деп Кемелбай алып келип турат, ал дагы Жүрсүнгө ыраазы. Келген сайын неберелеринин жүзү жарык, кийими таза жадырап жүргөнгө ичинен кубанып алат: "Бечара, жакшы келин экен, өзү туубаса да өгөйлөбөй багып атат. Буга кудай берет, тилегин берсин" - деп купуя алкап калат..

Бекмырза эртеси кечке маал келди.

- Оо менин жарык күнүм, жадырап жер жүзүнө нурун чачкан, жазгы гүлүм жыттаганда моокумуңду кандырган! - деп жадырап кирип келди.

- Ал эмнеңиз, ачык эле келип жүргөнүңүздү бирөө көрсө уят го.

Жүрсүн ага таарынчы бардай терс карап кетти.

- Эч кимден коркпойм, менин бирөөдөн корко турган алым жок, өз сүйүүмдү билдирүүгө акым бар! - Бекмырза аны кучактап алды - айтчы Жүрсүн, биз өз бактыбыз үчүн күрөшүүгө акыбыз жокпу?

- Мени жөн эле кыйнап атасыз, - Жүрсүн анын кучагынан бошонууга аракеттенди, - балдар көрүп калса…

- Көрсө ачык эле айтам, "атаңар болом" дейм!

- Болбойт!

- Эмнеге?

- Алар чоңойуп калды, мени жек көрүп калышат, мен аларга жек көрүнгүм келбейт.

- Койсоңчу Жүрсүн, балдар сени жек көрбөйт, сен аларды багып олтурбайсыңбы. Бойго жетсе сени алар түшүнүп сыйлап алышат, коркпочу жаным…

- Үчөөнүн кыял-жоругу үч башка, кандай болуп калаарын билбейбиз да?

- Балдар абдан акылдуу, эч болбосо чоңу ата-энесинин өлүп калганын билет, сенин кандай кылып багып жатканыңа түшүнөт.

- Ооба, балдарым акылдуу болуп өссүн деп тилеп отурам, мээримдүү-боорукер болсо болду, - дегенде баятан бери босогодо угуп турган Баяман кирип келди:

- Ооба, апама сөз тийгизбейбиз, апамды жакшы көрөбүз. Апа, сиз кам санабаңыз, ээ? - деп Жүрсүндү кучактап калганда Алиман да келип:

- Апа-а, мен сени жакшы көрөм, аябай жакшы көрөм! - деп бир жагынан кучактап калды эле, Жүрсүн отура калып экөөнү кучактап ыйлап ийди:

- Садагаларым десе, силер үчүн бүт өмүрүмдү жумшасам да ыраазымын! - Бекмырза үндөбөй туруп калды. Жүрсүн аны бир карап алып анан, - Ойной бергиле, балдарым. Нариман ойноп жүрөбү? - деди.

- Ал эшикте, - Алиман кайра жүгүрүп баратып кайрыла калды да, - Апа, мен сени жакшы көрө-өм! - деп алып босогодон көрүнбөй калды.

- Жүрсүн, эртерээк эле үйлөнүп алалычы, жумушта же көчөдө сени ойлой берип кыйналып кеттим, - Бекмырза артынан кучактап алып шыбырады.

- Бир-бирибизди сынабай элеби?

- Мен сенин кандай экениңди элден укканым жетет. Эл билет, эл тараза, мен элге ишенем. Сенин мага ушул гана турмушуң жагат, макул деп койчу? - деп өбөйүн дегенде Жүрсүн бурулуп кетти.

- Көп шоктонбой үйүңө бар, менин жумушум калды.

- Жумуш качпайт, тирүүлүктүн бир жакшы мүмкүнчүлүгүнөн өзүңдү алыстатпачы. Жашоонун кызык учурун чогуу өткөрөлүчү. Суранам сенден, менден өзүңдү оолактатпачы, жаным.

- Эмне кыл дейсиң? Мени кыйнап ийдиң го, жаш жүрөгүмдүн согуусу жалаң балдар деп согуп калганда менден кайдагы жылуулукту издеп жатасың?

- Жок, андай эч качан болбойт. Сени мага жолуктурган Кудай экөөбүздү улуу сүйүүнүн кучагына жеткирет. Көрөсүң го, биз бактылуу болобуз.

Жүрсүн Бекмырзанын колунан бошоно албай аргасыз туруп калды. Акыры үнсүз сүйлөштү, дилинде макул болушту, бири-бирине ыкташып көпкө туруп анан ажырашты. Жүрөктөр жүрөктү түшүндү да коштошушту.

Бекмырза ага-эжелерин алып келмек болуп кетти. Жүрсүн ата-энесине, Тахминага киши жиберди. Көп кечикпей эле Бекмырзанын эжеси Акин менен Сейилкан келишти, агасы Россияга кетип келбей калды. Жүрсүнгө баары ыраазы болуп атты. Ошол үйдөн нике кыйылып, Бекмырзанын иштешкендери келип чакан той өттү. Экөө ынтымакташып жашоого, өмүр өткөнчө кол кармашып өтүүгө, тагдырдын табышмактуу даңгыр жолуна бет алышты. Балдар бир аз күн чоочуркап, агайы катары сестенип жүрүп көнүп кетти. "Ата деп айт" дегенге Жүрсүндүн оозу барбады, жөн гана "абаңар" деп сөзгө аралаштырып жүрдү, ошол үчүн алар "аба" дей башташты. Бекмырза аларды колу бошой калса эле сабак окутат, Жүрсүн Алимандын сабагын текшерет. Бир үйбүлөдөй эле ынтымактуу жашап калышты. Ата-энесинин кубанычында чек жок, эки күндө бир келип көтөрүнүп баарын алып келип турушат. Тахмина да тез-тез келип кабар алып кетет.

Бир гана шаардагы агалары анын күйөөгө тийип алганына жини келип өздөрүнчө чогулуп сүйлөшүп жатты. Алар үйдү өрттөмөк болуп чечишти:

- Биз жашаган, чоңойгон үйдө кайдагы бир шуркуя жашаганча мен өрттөп жиберем!.

Адылжан жерди муштай кыйкырып алды.

- Туура, энебиз бизге ыраа көрбөгөн үй мүлкүнүн күлүн сапырып ташташ керек! - Шарапат аны колдоп калды, - Эмнеге өлөөрдө бизди ойлогон жок, балдар өлбөсө чоңойот эле го?

- Ал Жеңишти жакшы көрчү да.

- Ал баласы болсо, биз деле баласыбыз! - Камилжан чыкты бир жактан, - сандыгында атамдан калган байлык болуш керек эле, аны тигил жок кылды го?

- Өрттөп жиберип эл көбөйгөндө билгизбей сандыкты көтөрүп чыгып кеткиле бириңер.

- Ошол шуркуя кошо өлө турган болуш керек, бизден көрмөк беле? Көп болсо беш литр бензин керек! - деп төртөө кеңешип жатканда Тахмина кирип келди.

Алардын сөзүн укпаган болуп учурашып ага-эжелерине таарыныч кыла кетти.

- Бир эне, бир атадан туулуп, бир үйдө бир казандан аш ичип, бир төшөктү тебишип өстүк эле, барып ал-абалымды билбедиңер, ырас чогуу экенсиңер.

- Сураганда эмне, эриң өлсө кайдагы немеге тийип алып уят кылдың, анан да бир тууганбыз деп койот, - Шарапат аны сүйө бербей карады, - тигил тул калган келиниң менен аябай чыгышып атат деп уктук эле го?

- Ооба десең, бизди кашыңарга албай апаңарды көмүп элге көрүнүп атпадың беле?

- Аны койуп өзүңөрдү билгилечи, - деп төртөө уруша кетишти.

Тахмина аларды көрүп туруп ичинен иренжип алды: "Кантип ушулар менен бир тууганмын деп айтам? Кой, жөн эле кетейин, мени эмес өздөрүн сыйлай албай калыптыр, мээримсиздер десе" - деп ойлоп, алар урушуп атканда чыгып кетти.

Ал үйүнө келбей дароо Жүрсүнгө барды да, аларды үйдөн башка жакка көчүрмөк болду. Ачыгын айтканда Жүрсүн коркуп кетти. Өзүнөн эмес, караңгыда өрттөнүп жаткан балдарды элестетип коркту, Бекмырзага айтпай эле:

- Бул үйдө кайната-кайненемдин изи калган, алардын баскан-турган жерине шек келтирбей башка жакка көчүп кетели, - деди Тахминадан уккандан кийин.

- Мейли, мен жашап жүргөн үй бош турат, ошого көчүп кетели.

Бекмырза ага дароо эле макул болду. Ошол эле күнү көчүп кетишти. Арадан эки күн өтпөй эле Камилжан менен Адылжан түндөп келип үйдүн айланасына бензинди чачып туруп өрт койду да түн катып алыска койгон машинасына отуруп жөнөп кетип баратып:

- Ошол шуркуя өлсө үйдүн ордуна башка үй тургузуп койобуз, балдардын аман калганы калаар, - деди Камилжан.

- Ажалы болбосо өлбөйт, - деп койду Адылжан кайдыгер.

Ошол кезде алар өз бир тууганынан калган балдарды ойлоп да койгон жок, ал турсун кайдыгер эле… Бир-бирине кайдыгер мамиледе болгон бул экөө деле катышчу эмес, кээде гана жолуга калышчу, Шарапат менен Марапат экөөнө келип урушуп кетчү. Кыскасы бир туугандай мамилеси жок эле, эжелери келгенде келиндери чыгып тосуп алып чай бергенге жарабай, күйөөлөрүнө: "Тиги эжелериңди тезирээк кетирчи, эмнеге келишиптир?" - деп чукчуңдап жактырбай турушат.

Ошентип алардан Тахмина түңүлүп калды. Жүрсүнгө таянып, жетим дедирбей карап жаткан келинине каралашып жүрө берди: "Бир уядан өскөн балапандар элек, чачырап эмне болдук? Эки агам аялдарынан чыга албаса, эжелериме эмне болду, ушунчалык да боору таш болобу? Элден уяласың. Атам балдарын окутам деп канча малын сатты, окуп-чокуган балдары өлгөндө топурак салбады" - деп көп ыйлачу болду. Ильяз анын жанынан чыкпай көңүлүн көтөрүп, тапканын алдына койуп, кадырына жетээр күйөө болуп бергенине ыраазы. Улуу баласы Россияда иштеп акча жөнөтүп турат, кичүүсү менен Нурсултан өзүндө, үч баласын кайненеси берген жок, келип-кетип турат.

Акин иниси Бекмырзага эч нерсе дей албай кетти: "Үч баласына карабай алып алыптыр, өзү билсин" деген ойдо болду. Бекмырза алардын эң кичүүсү, ата-энеси өлгөндөн кийин агасынын колунда жүрүп чоңойгон. Үйлөнгөндө аны эч кимиси тоспой койгондо аялы кетип калган. Ошондон кийин Бекмырза өзү шаарга барып иштеп-окуп, мугалимдикти бүтүп алып ошол жерде иштеп калган. Эми Жүрсүнгө үйлөнгөнүнө өзү ыраазы.

Эки күндөн кийин үйдүн өрттөнгөнүн угуп чогуу барып көрүштү, бирок үйдүн эчтекеси калбай күйгөнүн көрүп тообо кылып турушту, дубалдар гана калыптыр. Жүрсүн үндөгөн жок. Ал өзүнүн акылдуулугу менен балдарын жайгарып:

- Кейибегиле балдарым, бул үйдүн ордуна силер жаңы үй саласыңар буйруса, ушундай бир чоң атаңар бар, алар жардам берет, - деп балдарынын башынан сылай ойлуу артка кайрылышты.

Жүрсүн эми үй сатып алмак болду. Эң жакшы үй алалбаса да, орто үй сатып алмакка алтындарды базарга алып чыкты. Бир жумадай соода кылды, алтындар бир баштык эле, бир күнү ага келген Бекмырза көрүп:

- Ой, сенин товарын көп го, - деди таңгала.

- Ооба, бул товарды балдардын чоң энеси калтырган, ушуларды сатып үй алмакмын.

- Ой уу-уй, - деп койду Бекмырза, - деги алар мурда соодагер болсо керек?

- Ошондой, кайнатам соодагерлик менен оокат кылчу экен. Буларды бир кезде кереги тиет деп кайненеме бекиттириптир, акчаны алтынга айлантып ката бериптир.

- Кыйын адам экен, келишкен үйү бар эле.

Бекмырза ойлонуп калды. Жүрсүн калганын бекитип акчасын чогултту да, Ош шаарынын өзүнөн бир бөлмө үй сатып алып кирип алышты. Тахмина алардын өзүнө жакын келгенине сүйүнүп, эртели-кеч балдары менен каттап калды. Баямандар шаарга окуп калды. Бекмырза дагы жумушунан которулуп келди. Бактылуу үйбүлө, бактылуу жубайлар.

***

Акин азыр эч нерседен капарсыз эки кабаттуу үйдө улуу баласы Жанболот менен жашап, бактылуу өмүр сүрүүдө. Жакында экинчи уулу Темирболот үйлөнгөнү турат. Шахзада аларга болгон шартты түзүп берген. Гүкүсү жетинчи класска окуп калган. Жанболот акыркы курста, Темирболот экинчи курста университетте окуп жаткан.

Оморбайдын тойу кафеде өтүп жатты. Тойго Сейде менен Кубатбий да келишти. Асянын табылган энеси бир аз капа болуп: "Чоң эле немеге тиймек эмес, эч кимиси жок деп анын башын айлантып алган да. Кантип эле мөлтүрөгөн жаш кыз аны өзү сүйүп калсын? Кызымды кеч жолуктуруп калбадымбы" деп кейип жатты. Келген коноктордун баары экөөнө каалоо тилектерин айтып жатып ар кандай ойдо болгону жашыруун эмес эле.. .

Эмил менен Шахзада алардын тойуна үй эмерегин тартуу кылышты, келгендердин көбү үйгө керектүүлөрдү белек кылып, кээси акчалай берип атты. Асянын жүзүндө бактылуулуктун жеткен чеги көрүнүп башкача ажарлуу. Оморбайды бекем колтуктап ийнине башын жөлөп, жайдары. Ырдап-бийлеп, кезек менен жеке каалоолор айтылгандан кийин жабыла столго отурушту. Дасторкондо эмне гана жок: тооктун бүкүлү бышырылган эти, казы-карта, чучук, түрдүү жер-жемиштер. Көктөн тилегени жерден табылгандай Асянын кубанычы койнуна батпай толкунданып турду. Келген эл ак батасын берүүдө, аларга карап эң улуусу, кадырлуу коноктордун бири Кубатбий ордунан турду.

- Балдарым, - деди ал жаш жубайларды карап, - ар дайым ак жолуңар ачык болуп, ишиңер илгерилеп, көшөгөңөр көгөрсүн! Улуу Манас атанын арбагы колдоп, өмүрүңөр узун болсун, ынтымактуу жубайлардан болгула, омииийн! - дегенде баары:

- Бактылуу болгула! - деп коштоп калды.

Кафеден чыккандан кийин Оморбай туугандарын үйүнө алып келип, шаан-шөкөт дагы уланып жатты. Эртеси үйдөн нике кыйылды.

- Мына эми силер эрди аялсыңар, бириңердин жүгүңөрдү бириң көтөрүп, бири-бириңерге кайрымдуу болгула! - деди агасы Темирбай.

- Бактылуу болгула айланайындар, ынтымак орносун үйүңөрдө.

- Силерди Кудай колдосун!

- Бири-бириңерге эриш-аркак болуп, көп жашагыла! - дешип коньяктан ичип күүлдөп олтурган Оморбайдын жолдоштору сүрөп атты.

Агасы менен карындаштары да кубанып жакшы сөздөрүн арнап жатты. Алар деги эле Гүлсараны алгандан аны жакшы кабыл алышкан эмес, бул жолу алар Оморбайга ыраазы болуп кубанычтары койнуна батпай алкап отурушту.

Оморбайлар конокторун узатып жатып калышты.

Эртеси таң атпай Эмилдер келип калды. Анткени Асянын апасын коноктоп жөнөтүшмөк.

- Эми кыз-күйөөңүзгө ак батаңызды бериңиз, - деп Эмил кайненесин карады.

- Ак батамды бербегенде эмне кылам, мынчалык болгондон кийин, бирок Ася менен жакшылап сүйлөшүп алсам болот эле?

- Менин сиз менен сүйлөшө турган сөзүм жок. Мурда-кийин же көрбөсөм, таанышканыма үч эле күн болду. Анан менде кандай сөзүңүз болот? - Ася апасын жактыра бербей үңүрөйө карады.

- Өз макулдугуң… - дегенде эле Ася аны сүйлөтпөй:.

- Анда сиздин ишиңиз болбосун! Деги уялбайсыңарбы, бир кезде таштап койуп, чоңойгондо "мен сени төрөгөнмүн" деп кантип келесиңер? Атасы жок төрөп койуп баланын келечеги менен ишиңер болбой жүрө берип, анан качан ойуңарга келгенде "издедим" деп жетип келесиңер! - Ася ыйлап жатты, - Кереги жок, менин бир гана апам болгон. Ал өлдү, эми жок. Ал мени кандай кылып бакканын билесизби?!

- Кой Ася, ачууңду токтот, апаңды капа кылба. Ким болсо да, баласынын келечеги үчүн кабатыр болот, антпегин, - Шахзада аны тыйды.

- Баласынын келечегин ойлогон эне баарына кайыл болот, таштабайт! - деп Ася чыгып кетти.

Азема үндөбөй отуруп калды, ага да катуу тийди..

Аземага баласы экөөнө тең бир сыйра кийит кийгизип, колдоруна он миң сом карматып, койдун жарты этин, кант, конфет кылып толтурушту да, такси чакырып:

- Өздөрү айткан жерге жеткиресиң, - деп жол акысын төлөп жөнөтүп жиберишти.

Ася ыйлаган бойдон калды: "Кантип ошону апа деп айта алам? Апамдын өлгөнүнө жыл айлана элек, андан коркуп жүргөн окшойт, ал өлөөрү менен келе калганын, билбесем да менин апам ким, атам ким деп жүрө бермекмин, кайдан таап келе калды? - деп ойлонуп олтурганда сырттан кирген Шахзада ага эңкейе калып өйдө кылды:

- Эй-ээй, чоң кыз, болду эми капаланба, алар кетишти. Эсиң бар, Ася, эненин жүрөгүн сууткан болбойт. Жок дегенде иниң менен жакшылап сүйлөшүп койсоң болбойт беле?

- Эже, кантип? Жүрөгүмдү мерез кылып таштаган. Мен адегенде угуп эле ошого окшогон эненин кереги жок дегенмин. Апам өз оозу менен айткан да эмес, капысынан уккам. "Мейли келсе келип кетээр, балким жибиирмин" дегем.. .

Ася алардын жанына келген Эмил менен Оморбайды карады. Алар ага акыл-насааттарын айтты, көңүлүн көтөрдү, анан чогуу чайга олтурушту. Бир чыныдан чайды жаңы куйганда Шахзада отурган ордунан шарт туруп барып: "Баел!" - деп шыбырады да, көпкө чейин тикесинен туруп алып оозун кыбыратып жатты. Беркилер эмне болуп кеткенине көзү жетпей делдейе карап туруп калышты. Эч кимиси үндөгөн жок. Бир топтон кийин Шахзада бери бурулду:

- Эмил, биз үйгө кетпесек болбойт, - деди, - кечирип койгула, жумуш бар…

- Макул-макул, таарынбай кеткиле эми. Силердин бизге кылган жакшылыгыңарды эч унутпайбыз, - Оморбай шашып жөнөгөн аларды токтотууга болбосун билип узатып чыкты.

Шахзада үйүнө келгиче бир нерселерди күбүрөп келатты. Эмил эч нерсе деген жок, болгону бир кырсыктын болгонун сезип, сарсанаага батып улам кесилиштерден өткүчө тынчсызданып баратты. Эми жеткенде шашып түшө калган Шахзада кирип барса Сейде чыгып келе жатып аны көрө койуп:

- Кайда жүрөсүңөр, айланайын? Баелди бир кудай сактады! - деп ыйлап жиберди.

- Эмне болду?

- Жыгылып кетиптир, үйдөгү тепкичтерден.

- Жакшыбы анан?

- Жакшы эле, азыр эс алып калды. Башы менен тийиптир, ойноп аткан, - Сейде күнөөлүүдөй айтып ичке баштады.

Эмил экөө кирсе Баел өңү кумсарып жатыптыр.

- Жүрү, врачка көрсөтпөсөк болбойт, - деп Эмил уулун көтөрүп алып жөнөдү.

Анын башынын желкеси кара куш тушу томуйуп кетиптир. Доктурлар дары сүйкөп, укол беришти да, "үч-төрт күн жата турсун" дегенге макул болушуп, Шахзада жанында калды.

Тариелди Сейде багып атты.

Күндөр агын суудай аркырап өтө берди. Эмил шаардын четинен эки кабат, короосу кенен, жер-жемиши жетилген үй сатып алып, кырсыктуу үйдү сатып ийишти. Бирок ал үйдө андан кийин деле адамдар туруктуу жашабай калды. Кирген адамдар кокустукка кабылып, бирок аман калышат экен. Түнкүсүн жүрөк үшүткөн шум чыгып, ызы-чуу, ырдап-бийлегендердин үнүн угушкандар ал үйдөн бат эле кетип калып жатышты.. .

Шахзада бир күнү түш көрдү, түшүндө Мустафа кирип: "Кызым сен эмнеге качып кеттиң, кээ-кээде балдарыңды көрүп турбайт белем? Сен коркпо, кызым, чоң балаңды байкабай жыгып алдым, аны көргөн эмесмин да. Сен көп жашайсың кызым, силерге оомат келип турат, кармансаңар бактылуу болуп өмүр бойу ырыскыңар кемибей жашайсыңар. Баарын акыл менен ойлонуп иш кылсаңар укумдан тукумга балдар жашап өтөт. Мага бир гана адам тоскоолдук кылып жатат, ал сенин таенең, силерге жолотпой жолумду тосуп атат" деп ары жактагы ак кийимчен аялды көрсөтөт, "а бул болсо өзүңдүн апаң, жакшылап карап ал, аларга куран окуп тур!" - деп жүгүрүп жөнөгөндө алардын ортосунда заматта бийик тоо пайда болуп барып, Шахзада ойгонуп кетти. Жүрөгү опкоолжуп, көзүнөн жаш куйулуп атыптыр. Ал чоочуп ойгонгондо Эмил дагы көзүн ачып:

- Эмне болду? - деди.

Ал кийинки күндөрү табышмактуу болуп көп сүйлөбөй өзүнчө боло баштаган аялынан чоочуп калган эле.

- Эч нерсе болгон жок.

Шахзада үндөбөй кайра жатып алды.

- Сен бирдеме эле болуп жүрөсүң да, сырыңды айтпай жүрүп ооруп калып жүрбө?

- Эмил, - деди Шахзада бери карап ага колун арта салып, - апамды көрбөсөм да куран окутуп койолучу, - деди.

- Мейли, ошону дагы ойлонуп кыйналбай эле, ачык айтпайт белең?

- Ойлонгон деле жокмун, түшүмө кирип атыптыр. Эртең апамдарды чакыртып келип бир эчки табалы, ээ?

- Ооба, чогуу эле ата-арбактарга куран окуталы, менин атама да канча жылдан бери эстеп окута элекпиз.

Эмил да ойлуу боло түштү: "Кудайга шүгүр, ойдогудай жашап жатам, жашообуз жакшы. Эмнеге атамдын арбагына куран окутуп койууну ойлободум экен?" деген ой заматта башына келип, өзүн-өзү жектеп турду. Экөө өз ойлору менен алышып таң атырышты. Эртеси таң ата Сейделер келди, чоң серке алып келип сойдуруп, түшкө жетпей Эмил молдо алып келди да куран окутуп эл чакырды.

- Арбак ыраазы, Кудай ыраазы, тилегиңер кабыл болсун, ата-арбакты эстей жүргөн жакшы айланайын, - Кубатбий бата кылып эл кеткенден кийин алдына келген оокатка куран окуп, анан өздөрүнчө сүйлөшүп отурушту.

- Садага кетейиндерим, ылайым эле ишиңер ийгиликтүү болуп, өмүрүңөр узун, бала-чакаңар менен аман жүрсөңөр экен.

Сейде Шахзаданын чачын сылай бооруна кысты. Ал жанында отурган эле. Ал да өз энесиндей ыктай башын жөлөп отуруп: "Эгер менин апам дагы өлбөсө издеп келмек экен, ал келбес жайда болгону үчүн издемек турсун көзүмө бир сүртүүгө табылбайт да чиркин, тирүү эле болгондо эмне?" деп термеле кайненесинин көкүрөгүнөн башын тарткысы келбей отурганда:

- Ал менин чоң апам да, сенин да апаңбы? - деп Баел ага карап атканда баары күлүп калды.

- Менин дагы апам да, - Шахзада өйдө боло аны өзүнө тарта өөп, - апамды сагындым, уулум, - дегенде Эмил аны карап кайра жер карап калды: "Байкушум десе" деп алды ичинен.

- Баел, сен апаңды кызганып жатасыңбы? - Кубатбий аны эркелете карады.

- Ооба да, чоң апамды мен жакшы көрөм!

- Элинанын да чоң энеси, андан кызганбайсыңбы? - Эмил уулун күлө карады, - чоң апаң Элинаны жакшы көрөм дейт го?

- Калп айтасыңа-ар, чоң апам Элина экөөбүздү тең жакшы көрөт, Элина жакшы да, - Баел Сейденин тизесине жармаша кетти, - чоң апа ээ, сен мени деле жакшы көрөсүң, ээ?

- Каралдым десе, сени жакшы көрбөй анан. Ушу силердин эле алдыңарга кетсем болот эле, жамандыгыңарды көрбөй өтсөм экен, - небересин жыттап койуп, - ылайым эле жүзүңөрдөн күлкү кетпей, ырыстуу болгула.

- Ээ байбиче, баарыбыз Кудайдын колундабыз. Балдарга Кудай ыйман берсин, биз жашаарыбызды жашап койдук, эми бизге балдардан турпак буйруп ызаат-сый менен көмүп койушса арман жок, - Кубатбий Сейдени карап жылмайды, - эми биз да кетели.

- Мейли, кетели.

Сейде козголгондо Шахзада:

- Жамал эже, апамдарга жанагы эттерден, дагы конфеттерден салып бериңиз, Элиналар жешет, - деди эле, ал чоң целлофанга алып келди.

Алар менен Эмил чыгып машина менен жеткирип койуп, кайра кайрылып кетмек болгондо Кубатбий:

- Кир балам, даам ооз тийип чык, - деди.

- Садага кетейин, бүгүн дем алыш эмеспи, кир үйгө.

Сейде да кошумча болду. Ал кирип эми олтура бергенде Элмар келип калды, экөө көпкө сүйлөшүп олтуруп калышты. Элина алардын кызы, аны алып кетиш керек болчу, бүгүн алып келген эле. Ошол убакытта телефон чырылдап калды. Сейде ала койуп:

- Качан? - деди чоочуй, - Жоок, ал азыр барат, чогуу эле барабыз, азыр балам!

- Эмне болду, апа? - Эмил да үрпөңдөй апасына суроолуу карап калды.

- Акин өтүп кеткен тура, азыр эле үйгө чалышыптыр!

- Анда жөнөйүн, - шашып жөнөмөк болгон Эмилди Сейде токтотту:

- Ботом, жалгыз эле кудагыйым болсо Шакыны кантип өзүн кетирип койойун, балам? Шашпа, чогуу барабыз.

Сейде өзү ичке кирип кийинип чыгып жөнөгөндө Кубатбий менен Элмар да турду:

- Биз да чогуу баралы, - дешип чогуу жөнөштү.

Алар келгенде Шахзада ыйлап олтурган. Алчусун алып, дароо эле эки машина менен жөнөштү.

Эмил Оморбайга чалды. Ал Эмилдин досторуна чалды. Ошентип баарына кабар кетти. Кечке жуук жетип келишкенде Жанболот менен Темирболот үйдүн эшигинде өкүрүп турушкан экен, Шахзада ботодой боздоп эки аялдын коштоосу менен үйгө кирди:

- Апа, апакебай, эмне болуп кетти?! - деп сөөктү баса жыгылды, - Апаке, балдарыңды таштап кеттиңби? Али жаш кызыңды кимге ишенип таштадың? - деп бакырып атканда аны аялдар ары тартып алды:

- Кайрат кыл кагылайын, өмүрү кыска турбайбы байкуштун, жакшынакай эле жүргөн, бечара.

- Ошону айтсаң, эки күн мурда эле көргөн элем, оорубай этпей эле эмне болгонун эч ким сезбей калды. Капырай, ажал келсе арга жок тура!

- Эсиңди жыйып, эки иниңе, сиңдиңе баш-көз бол, садага, - деп Шахзаданы эс алдырышып, эми Акиндин бетин ачып атканда Гүкү келип аны кучактап чаңырып калды.

- Апам, апаман айрылдым, эже-е!

- Гүкү, садагам ай, мынчалык эмнеге таш боор болду тагдыр бизге!.

Экөө кучакташып ыйлап жатты. Акиндин өлгөнүн угуп Бекмырза менен Жүрсүн, алар менен кошо Тахмина да бирге келди. Ызаат-сыйын кылып, келген конокторду эки кабат үйгө жайгаштырып, Эмил жүгүрүп жүрдү. Сөөктү койор күнү шаардан жыйырмадай машина келип, коңшу-колоңу кирип-чыгып жардамдашып, баягы кичинекей кыздын ушунча кадыр-барктуу болуп жетилгенине ичинен кубанган эжекеси да жүрдү. Үчүнчү күнү Акинди элүү жети жашта деп жерге койушту. Эки уулу катар туруп ата салтын улап: "Апамдын карызы барбы?" - деп сурашты: "Карызы болсо биз төлөйбүз, аласасы болсо кечтик, апамдын тиги дүйнөсүн берсин" дешти.

Ошол күнү Тураттын жанында дагы бир дөмпөйгөн дөбө пайда болду. Шахзада анын баардык ырым-жырымын жасап, өткөнүн көз алдына келтирип, түрмөгө жолукканы баргандагы өзүн жек көрө караган энеси көз алдына тартылып, Эмилдин жанында шаарды көздөй телмирип келатты…

Аягы

Поделиться

Башкы баракчага отуу учун картинканы басыныз