Айгүл ШАРШЕН


"Атасынан тууган кыз"


Убакыт деген уттурбайт эмеспи. Бат эле Эстелик чоңоюп, апасына окшошуп баратты. Кубат бул арада эки жолу үйлөнүп, эки жолу ажырашты. Сыргадан кийин турмушу жакшыра койгон жок. Ошентип Кубат кызынын бой жетип баратканын сезбей калды. Эстелик он бирге караганда аны баккан апасы да ажалга моюн сунуп берд

Кубат кызы экөө бир тамда оокаттарын кылып, күн өтүп жатты. Кубат Эстеликти кучактап жатат да чачтарынан сылап, жыттап жатып бир жаман ойго берилип алганын өзү да билбей калды. Күндө кучактап жатат, көнгөн адаты боюнча кучактап жатып бүт денесин кармалап барып, өзүн өзү токтото албай мууну калтырап, эмне кылып жатканын өзү сезбей калчу болду. Ошентип жатканда кучактап, кармалап жатканга Эстелик да көнүп калды. Эч нерсе менен иши жок наристе кыз атасынын кармалап жатканын түшүнбөсө деле керек.

Өзүн өзү тыйып, арам ойдон алыстоого өзүн зордоп көндүрүп жүрүп арадан эки жыл өтүп кетти. Аял аттууну ойлобой эле, өзүнүн кызын жакшы көрүп туруп алчу болду. Ошондон улам карындашына барып: "Мен эки жакка кеткенде кыз бала жалгыз калат экен, балдарыңа кошуп багып ал!" - деп алып барып берди эле, бир айга жетип-жетпей ал кайра алып келип берди: "Балдар менен батышпайт экен" - деп. Аргасы кеткенде эки агасына да айтып көрдү, бирок алар да макул болбой коюшту. Ошентип кызы экөө кайрадан чогуу жашап калышты. Бул кезде Эстелик өзүнчө жатчу. Бир күнү кызын кучактап өөп: "Кызым, менин койнума жатасыңбы?" - деди эле: "Ооба ата, коркот экемин жалгыз жатканда", - деди.

Кайрадан бир төшөктө кызы экөө кучакташып жатышат. Акырын кыз уктаганда өзүнүн эркин кармай албай калган Кубат шымын шыпырды эле, Эстелик: "Ата, эмне кылып жатасыз, шымыңызды эмне шыпырдыңыз?" - деп сураганда Кубат: "Жата бер кызым, бир оюн көрсөтөм сага, эч нерсе болбойт", - деди да сөөмөйү менен кызынын жан жерин чукуп кирди. "Ата, ооруп кетет экен!" - деди кыз. "Эч нерсе болбойт, оорубайт, бираз жөн жатсаң". Кубат ошол күнү Эстеликти кыз атынан жаңылтты. "Ушул да оюнбу?" - деген Эстелик ыйлап тим болду. Ошол күндөн баштап күндө коюнуна алып жатып өз билгенин кылып жүрө берди. Эстеликтин: "Өзүмчө эле жатайынчы, ата", - дегенине болбой коюнуна алып жатып алат. Бара-бара кыз чоңойо берди. Кубат өз кылган ишин ойлогондо: "Эми эмне болот?" - деп чоочуганы менен төшөккө келгенде аялындай эле жатып алчу болду...


Күндөн күнгө бойго жетип чоңойо баштаган кыз толгонсуп баратты. Аны байкаган Кубат катуу ойго түштү: "Эгер билинип калса экөөбүздүн тең абийирибиз төгүлөт", - деп минген атын сатып, апасынан калган бирин-экин майда жандык менен жалгыз уюн сатты да, кызын ээрчитип шаарга кетмек болду. Коңшу-колоңдоруна: "Бул жерде кылаар иш да жок, тырмактай кызды жалгыз таштабай алып эле кетейин, там-ташка көз сала тургула, кокус ал жактан жайлуу орун тапсам тамды да сатып биротоло кетемин", - деди да, жөнөп кетти.

Шаарга келгенден кийин Ош базарынын айланасынан квартира жалдап, кызы экөө жашап калышты. Экөө баягыдай эле күндүз "ата-бала", түнкүсүн "эрди-катын" болуп жүрө беришти. Арадан эки ай өткөндө Эстеликтин боюнда бар экени билинип, Кубат аябай кейип, кызына билгизбей ичтен санаа тартып калды. Ошол кезде Эстелик болсо атасынан уялбай эле кайра кечтин кирүүсүн, түнкү оюнду самап күтө баштачу болгон. Бир күнү үйдө олтуруп эле ичинин "бүлк" этип кыймылдап кеткенинен чоочуп кетти...

Кубат болсо ошол күндөн баштап башкача ойлоно баштады: базарда күйөөсү жок келиндердин бирөөнү эптеп аялдыкка алууну чечти.

Эртеси Кубат: "Кызым, бүгүн сага апа апкелем, үйлөнбөсөм болбой калды, сен күйөөдөн чыккам деп кой", - деп, жумушка кетти.

Эстелик ыйлап да, кайгырып да жатып, минтип ойлоп алды: "Эмне экен, аял алса ала берсин", - деген менен кадимкидей атасын кызганып жатты кимдир бирөөдөн.

Түш оой Кубат чын эле бир келинди ээрчитип келип калды. Тамак-ашты мол алып келген экен, тамак жасалып конок каадасы бүткөндөн кийин жатууга камынышты. Бир комната өжүрөнүн тигиндейрээк бир бурчуна Эстелик жатты.

Кубат менен келин экөө төргө жатышты. Эстеликтин эс-дарты эле: "атасы менен тигил аял кантип жатат, качан оюн ойнойт", - деп жатып уктап кетиптир. Тигилер болсо эбак эле уктап калышкан бул кезде.

Күндөр өтө берди. Эстеликтин ичи күндөн күнгө чоңоюп, төрөөр маалы болуп калган. Эстеликтин жашы он жетиге толо элек эле.

Ал аябай санаачыл болуп кетти. Бир туруп тагдырына капа, бир туруп: "Апам өлбөсө мындай болбойт элем", - деп ойлоп алат да, кеч киргенде негедир атасын самап туруп алчу. Бирок бул кезде Кубат тигил аялды никелеп алган эле.

Күткөн күн келип, Эстелик толготуп уул төрөдү, төрөгөндө баласынын ар мүчөсү жабышкан, буту-колу жарганат сымал бала төрөдү. Бет түзүлүшү адам, жынысы адам, калган бөлүгү жарганат же бир жаныбардын түспөлүндөй экен. Кубаттын аялы кыздын баласын күйөөсүнө көрсөттү эле, ал аны таза чүпүрөккө ороп, күрөк алып чыгып кетти да, көптөн кийин келди. Эстеликке "бала өлүк төрөлдү" деп коюшту. Чынында баланы тирүү эле бойдон көөмп салганын ал билген жок. Эстелик баланы көрсө чоочуп калат деп ойлоду атасы ичинен тынып. Анткени менен кызынын бактысына балта чапканын кеч түшүндү....

Он, он беш күн өткөндөн кийин Эстелик абдан тыңып калды. Үйдө олтуралбай базарга чыккысы келет. Дагы бир күнү атасы түштө үйгө кирип келди да, кызын кучактап өөп жатып, заматта төшөккө жата калышты. Ошондон кийин Кубат күндө түштө үйүнө келип кетчү болду. Эстелик болсо аны кадимкидей күтөт.

Бирок Кубат ичинен ойлонду: "Кой, минтип жүрө берсек болбойт, муну башка жакка ишке орноштуруп, кыз-келиндер менен жашай турган кылайын, антпесем болбойт", - деп ойлоп, Эстеликке жумуш издей баштады...

Бир күнү Кубат кечки дасторкон үстүндө:

- Эстелик, сен эми бөлүнүп жашап, жумуш издеп өзүңчө болушуң керек, кызым, - деди.

- Эмне үчүн? Чогуу эле жашай берсек болбойбу?

- Жок, кызым, эми сен өз алдыңча жашашың керек.

- Макул! - деген Эстелик көңүлсүз баш ийкеди да, сыртка чыгып кетти.

Кубат олтурган ордунда көпкө ойлуу тамеки чегип олтурду да, тамекинин бөчөгүн ыргытып, төргө жамбаштап жатып алды.

Ошол бойдон Кубат Эстеликти "иште", "бөлүн" деп айтпады. Эстелик деле жумуш издеп, же өзүнчө жашоону ойлогон жок. Тек гана атасына жини келчү болду. Колунан келсе өлтүрүп таштагысы келет.

Эстелик сыртынан билгизбегени менен, Надираны жек көрөт. Кеч кире баштаганда эле өзүнөн өзү кыжаалат болуп аялуу бир нерсесинен ушул Надира ажыратып, бөлүп жаткандай болуп, аны аябай жаман көрүп кетет. Ал болбосо атасы аны кучактап жатпайт беле...

Кубат деле Эстеликти кичинесинен бери койнуна алып жатып, аялындай эле сылап-сыйпап эркелеткенге көнүп калган эме - ар дайым дасторкондо олтурганда андан көзүн ала качып, карабаганга аракет кылат. Кокусунан көздөрү чагылыша кетсе жүрөгү "зырп" этип, негедир отурган эле жеринен сагынганын жазып басып калгысы келип кетчү, анан калса Эстелик он жетиге эми гана келбедиби, ал бойго жеткен сайын Сыргага окшошуп, кой көздөрү капкара болуп, узун кирпиктери төгүлүп, супсулуу кыз болуп келе жатты. Ан сайын Кубат өзүнүн жаш чагын эстеп, Сырга өлбөй эле өзү менен чогуу жашап келе жаткандай сезип жүрөгү алып уча, Эстеликти жетелеп алып кайдадыр алыс жактарга кетип калгысы келет. Ошол саамда уят, намыс, абийир дегенди унутуп баарына кол шилтеп баса бергиси келет, бирок антүүгө кудурети жетпейт...

Эстеликтин жашында төрөп, аял болуп калганына өзү күнөөлүү экенин ойлогондо, эми ал бузулуп баратканын көрсө да, аны тыйып же жемелей албасын билет. Эмнеси болсо да өз алдынча иштеп, турмуш куруп кетсе баары түш көргөндөй унутулаарын ойлогондо эс ала түшөт.

Эстелик болсо Надира менен атасынын жатканын көргүсү келет. Бирок алар негедир жөн гана уктай беришкендей сезилет. Эстелик кээде: "Эмнеге мени өз атам ушинтип аял катары пайдаланып жүрдү экен? Эми мен кимге керекмин? Ал антпесе мен аны эмнеге кызганмак элем?" - деп толгон-токой ойлорду бир ойлонуп жатып уктап кетет.

Бир күнү өзү теңдүү бир кыз менен таанышып калып, сөз арасында:

- Мен квартирага чыгайын дедим эле, силерде бош квартира жокпу? - деди.

- Как раз бир орун бар бизде.

- Анда мен эртең эле келем.

Кечинде Кубат жумуштан келгенде Эстелик:

- Мен квартира таптым, эртең кетем, - деди.

- Туура кыласың, кызым, - деген Кубат сүйүнүп кетти.

Эстелик өзүнө тиешелүү буюмдарын алды да, эртеси эле бөлүнүп кетти.

Кубат оор жүктөн кутулгандай болуп эс ала түштү. Бирок көңүлүнүн тереңинде аны кимдир бирөөдөн тымызын кызганып жатты...

Надира ата-баланын ал сырын кайдан билсин:

- Тим эле койсоң биз менен жашай берет эле да, - деди ал кеткенден кийин.

- Тим кой, өзүнчө жашаганга үйрөнсүн! - деди да, Кубат чөгө түштү заматта.

Канчалык өзүн кармап, намыстанганы менен Эстеликти абдан жакшы көрчү. Эч кимге ыраа көрбөй өзү менен эле алып жүрө бергиси келчү, бирок эртели-кеч абийири төгүлүп элге уят болуп калгандан коркот.

Эгер эркек башы менен митайымдык кылып айылдан көчө качпаганда, эмгиче эмне деген уу-дуу кеп болмок да, абийири төгүлмөк. Кубат өзү мүнөзү түнт, намыскөй - бир айтканынан кайтпаган жигит эле.

Надираны никелеп алганы менен, ага көңүлү да жок эле. Чынында жок эле жерден бир сүйлөшүп, таанышып калганда ээрчитип келе берген. Антпесе эмдигиче абийири төгүлөт беле? Надира жоош момун, көп сүйлөбөгөн, ушак-айың менен иши жок, бир мүнөздүү келин. Эстелик төрөгөндө ошол эч кимге ичи-жигин билгизбей кан-сөлүн жууп эптеп жымырышпадыбы.

Мурун турмушка чыгып күйөөдөн жолу болбогон Надира ушул Кубатка келгени сөгүү укпай, токмок жебей оңуп эле калды. Кубатта андай сапат жок болчу, бирок Надирага деген анда жылуулук же бир жакшы көрүү жок эле, болгону ага кир-когун жууганга деле бир аял керек эмеспи, жүрө берсин деп гана эркектик милдетин аткарып коюп жүрө берди. Ал эми Надира жаш эмеспи - ага эркелегиси, назданып кумар кандыра ойногусу келет, аны Кубат сезип турса да суз мамилесинен жанбады.

Эстелик кеткен бойдон келбеди. Кубат аны ойлоп кыжаалат ойго батчу болду: "Ким менен, эмне кылып жүрөт болду экен?" - деп. Кетээрде анын колуна эки жүз сом берип жөнөткөн.

Өзүнчө ээн болуп көрбөгөн Эстелик квартирага келген күндөн эле шарактаган кыздарга бат эле аралашып кетти. Ал чынында атасынан алыстап, кыздарга кошулуп көргөн эмес. Эми ээн-эркин жыргап эле калды. Күнүнө балдар менен көчөдө сүйлөшүп туруп кеч жатышат. Ошентип жүрүп Эстелик бир жигит менен таанышып калды. Бир күнү ал Эстеликти туулган күнгө чакырды эле, каршы болгон жок.

Ошол күнү анын бактысынын дагы бир жолу тескери жакка бурулганын билген жок. Анткени Бакыт Эстеликти кыз экен деп ойлоп чын дили менен жакшы көрө баштаган болчу. Эстелик болсо Бакыт аны кучактап өөп койсо эле андан ары жагына өзү аракет кылып жатууга даяр болуп калганын көрүп, Бакыттын ичи муздап калды.

Жаңылуу, тагдырдын татаал жолунан адашуу, жарык жолуң караңгыга айланып азапка кабылуу. Эстелик бул жолу байкоосуздан Бакытка өз сырын алдырып алганын байкаган жок. Алар сыртка чыгышкан эле. Бакыт Эстеликти кучактап өөп, чачынан сылап, бооруна кысып келатканда ал негедир өзүн башкаралбай шарт эле Бакыттын шымынын куруна асылганда ал байкамаксан боло Эстеликти кучагынан бошото үйдү көздөй колдон ала жетелеп жөнөдү. Кыжаалат ойго түшкөн Бакыт жаштардын ичинде өзүн шайыр, шатман болууга аракеттенди. Бирок ичинен көп кыздын ичинен арасынан ушул Эстеликке көңүлү түшүп калганына өкүнүп да, санааркап да турду. "Эмнеге ушундай татынакай кыздар бузулуп баратат? Кантип эле? Балким, андай эместир?" - деген ойлор биринин артынан бири келип алагды болуп олтурса да сыртынан жайдаңдап, тамаша сөздөрдөн ыргытып олтурду. Туулган күн шаңдуу күлкү, шайыр ыр менен коштолуп, түн ортосу оой бергенде аяктап, Эстеликти Бакыт квартирасына жеткирип келди да, сылык кана бетинен өөп коштошуп жөнөп кетти.

Бой жеткени жигит менен жанаша басып мындай мамилени башынан өткөрүп көрбөгөн Эстелик бул жолу аябай ызаланды. Ал өзүн Бакыт теңсинбегендей сезди. Болбосо башка жигиттер таанышкандан кийин эле сыйлап, жан алы калбай сулуулугуна суктанып бат эле... "Эмне, Бакытка жакпай калдымбы?" Толгон-токой санаа менен алпурушуп, бөлмөсүнө келди да, кийимин чечинбеген бойдон жата кетти. Негедир анын делебеси козголуп, эркекти каалап жатты, кыялында көнгөн эле атасынын моюнуна колун арта салып эркелеп, баягысындай эле коюнуна кирип кеткиси келип турду.

Бирок... Бирок азыр атасы алыс эле да, анын коюнунда башка бирөө бар да... Кайрадан ордунан тура олтуруп алып ыйлап кирди: "Уятсыз! Убалым ошол атама жетсин!!!"

Көпкө чейин уктай албай ары бир оонап, бери бир оонап жатып уктап кеткен Эстелик эртең менен көзүн ачса күн көтөрүлүп калган экен. Жан-жагындагы кыздардан дайын жок, туруп эшикке чыгып кеткен окшойт. Кечээги кичине ичкен виного башы ооругансып калыптыр. Ичпейм десе да болбой бир аз кыстап коюшкан эле. Кайрадан Бакыт жөнүндө ойлой кетти... Кызык, эмнеге ушундай эркектер болот, башка эркектер таанышаары менен эле... Негедир азыр Бакытты көргүсү келди. "Сүйүп калган жокмунбу?" Өз оюнан өзү коркуп кетти. "Ал мени сүйбөсөчү? Сүйгөн күндө да кыз эмесмин да!" Ушул ой жүрөгүнүн башын "тыз" эттирип жиберди. "Убалым жетсин атама..."

Көзүнүн тегерегине жаш толо түштү. "Менин тагдырым ушул беле?! Башка кыздардай эле тарбиялап чоңойтсо болбойт беле, ай кудай ай. Энем тирүү болгондо эмне..."

- Ай Эстелик, турбайсыңбы, сени Бакыт чакырып жатат, - чогуу жашаган Кайнар сырттан кирип Эстеликти ойготмок болду.

Ойгоо, көзүн жумуп жаткан калыбында Бакыттын келгенин угуп жүрөгү "зырп" эте түштү. "Эмнеге келди экен?"

Аңгыча Кайнар келип Эстеликтин төшөгүн тарта бежиреп кирди:

- Түшкө чейин уктайсың го тим койсо! Тур, эшикте жигитиң күтүп атат.

- Эмнеге келиптир, кечинде эле кетпеди беле?

- Кайдан билем, мага айтып коймок беле. Тур, эртерээк чык!

Эстелик жазылып жаткан узун чачын жыйып желкесине түйө салды да, ордунан туруп төшөгүн жыя коюп, бетин жууганы чыкты. Жуунуп келип өзүн бир сыйра ирээтке келтирип алгандан кийин, сыртка карай басты. Уйкусу тынч, жакшы эс алганга Эстеликтин көңүлү көтөрүңкү болуп, негедир жаштык курагы жаңыдан толуп-болуп келаткан неменин жүрөгү элеп-желеп болуп, өзүнөн өзү эргип турду. Ал азыр чындап эле Бакытты көргүсү келип турганда анын келип калганы ого бетер шердентти. "Балким, ал деле сүйүп калсачы?" Муңайып кетти. "Болбойт ко, кудай ай, менин кимге керегим бар?!..."

- Кандай, Эстелик, жакшы эс алдыңбы? - оюнун аягына чыгарбай Бакыт тосо чыкты алдынан.

- Жакшы, дурус эле эс алдым, өзүңөрчү?

- Абдан жакшы, таң атпай кайрадан сени көргүм келди. Анан келип калдым.

- Келгениң жакшы.

- Мен сени менен сүйлөшсөм дедим эле, эгер убактың болсо...

- Убакыт болгондо канча: бир саатпы, же бир күнбү? - Эстелик тамаша аралаштыра күлүп сүйлөдү.

- Бир саатка болсо бир саатка, бир күнгө болсо андан бетер жакшы!

Эстелик ушул саамда жооп берүүнүн ордуна Бакытты телмире тиктеген бойдон туруп калды. Анын дилинде "арман", "ыза", "санаа" удургуп жатты...

Буюктурган бороондогу аяздай ичин тызылдатып, жүрөгү боздоп ыйлап жатты. Бир мүнөттүн ичинде, бир көз карашында канчалык аянычтуу тагдыр жатканын Бакыт билбесе да Эстеликтин жүзүнүн бозоро түшкөнүнөн коркуп кетти:

- Эстелик, сага эмне болду, эмне өңүң өзгөрүп кетти? - чебелектеген Бакыт Эстеликти колтуктай калды.

Ошондо гана эсине келе түшкөн Эстелик:

- М-м... жөн эле, эч нерсе деле болгон жок..., - көзүнө тегерене түшкөн жашты көргөзгүсү келбей тескери бурулуп кетти.

- Макул, бүгүн убактың болбосо дагы бир күнү сүйлөшөөрбүз, бүгүн эс алчы.

- Ооба, бүгүн менде убактым жок, чын эле чарчап турам...

- Макул анда, мен кеттим! - колун суна Эстеликти жадырай карады Бакыт.

- Жакшы бар! - Эстелик да колун сунганда Бакыт колунан өөп коюп:

- Эс алчы, Эстелик, коркуп кеттим, мен барайын, кир, кирип эс ал! - деди да жөнөй берди.

Эстелик унчукпастан узап бараткан уландын караанын телмире тиктеп тура берди. Өзүнөн бир же эки жаш улуу жаркылдаган жигиттин мамилеси баштагыларга окшободу, негедир абдан сылык, сыйкор эле. Анан калса назиктигичи. "Көзүм толо жаш, көкүрөгүм толо ыза, арман, кайгы экенин ал кайдан билсин...." - деп ойлогон Эстелик кирди да, ордуна жатып алып шолоктоп ыйлап кирди.

Буга чейин кээде гана атасынын кылган кылыгына жини келип кеткени болбосо, анчалык деле ойлогон эмес. Эми минтип жүрөгүнөн бир жигит орун алып, "жолугалы, сүйлөшөлү" дегенде гана өзүнүн эч кимге керексиз экенин эстей буулугуп, буркан-шаркан түшө көз жашы сел жүргөндөй агып, эки бетин жууп олтурбайбы.

Көптөн барып ыйлаганы басылып, томсоро шыпты карап жатып калды. "Бул жерден башка жакка жоголуп кетип калсамбы? Же келсе жөн эле жолукпай койсомбу? Өзүмчү, өзүмдү кантем - өзүм аны сүйүп калсамчы, көргүм келип турса кантем?!"

- Эстелик, сен эмне, бүгүн орозо кармайсыңбы, жүрү чай ичебиз. - Кайнар дагы келди.

Эстелик уктап жаткан кишидей көздөрүн жумуп жатып калды. Кайнар ага болобу - төшөгүн сыйрып сала жулкулдатып кирди:

- Тур эй, Эстелик, же сага жигитиң куйрук май алып келип тойгузуп салдыбы, ыя?!

- Азыр турам, - Эстелик көзүн ачпай жооп берди.

- Макул, тез бол!

Ордунан туруп жатып атасын ойлоду. Балким, энеси болгондо антпейт беле? "Күйөөгө тийсем атам менен кантип сүйлөшөм? Эч ким деле билбейт да, ырас эле эч ким билбейт эмеспи..."

Кыздарга кошулуп тамактанып, аркы-беркини сүйлөшүп жатып Эстеликтин көңүлү бир аз ачылып, эмелеги түрмөктөлүп түнөргөн булуттай карарып, жаап жаткан мөндүрдөй көз жаштары унутула түшкөнсүдү бир аз болсо да. Ойдон арыла түшкөнсүдү. Кантсе да жаштык деген жаштык эмеспи, олтурган жери оюн менен күлкү, шаан-шөкөт, шатыра-шатман - биринен бири сөз талашкан асыл жаштык!

Арадан канча күн өткөнүн элес албаган менен Эстелик Бакыттын келбей кечиккенинен кыжаалат боло өзүнүн кыялдары түш сымал гана өтүп кетээрин ойлоп ичи тызылдап, жашоону жек көрүп кетчү болду. Болбосо башка кыздардай эле жигиттин арзуусуна татып, өз бактысын таппады беле?!. Арман!

"Эми мени ким карамак эле, сулуулугума азгырылган эркектер гана убактылуу пайдаланып эрмектебесе..." Иштеген иши жок, атасынын берген акчасынын да аягына чыгып квартирага карыз боло баштаган эле. Кээде гана кыздар менен көчөгө чыгып туруп калганы болбосо, көңүлү чөгүп санаага батып кеткен. Бир күнү Самара деген тааныш кызы Эстеликке келип:

- Эстелик жүрү, мен сени конкретный, крутой жигит менен тааныштырам, жүрү, күтүп калышты.

- Эч жакка баргым келбей турат, таарынбачы.

- Эмнеге? Жиндисиң го, мен сени ага аябай макта-ап, супсулуу подругам бар деп айтып салгам.

- Айтсаң айта бер, баралбайм!

- Койчу Эстелик, жөн эле барып келчи, мени уят кылбай, калпычы болом го.

Эстелик ичинен: "Чын эле барса барып таанышып койгондон менин эмнем кетмек эле?" деп ойлоду да үндөбөй Самаранын артынан жөнөдү.

Экөө ээрчишип чыкканда жолдун боюнда аларды эки жигит күтүп турган экен. Бири Самаранын жигити экенин Эстелик тааныды, беркиси болсо бейтааныш. Алар кыздар менен сылык учурашкандан кийин тааныша кетти. Анын аты Майсалбек экен. Бир аз сүйлөшүп турушуп, анан алар эки кызды кафеге чакырышты. Төртөө абдан көңүлдүү отурушту. Айрыкча көптөн бери көңүлү чөгүп жүргөн Эстелик аябай жакшы отурду. Ал ушул мүнөттөрдө бактылуу эле. Анын үстүнө Майсалбек Эстеликке үйрүлүп түшүп эле закуска сунуп, салфетка алып берип коюп сыйлап жатты. Ошондон улам ал өзүнүн кайгысын бир мүнөткө болсо да унутуп, ушул мүнөттөр кылымдарга токтоп кетсе деп тилеп турду. Аз-аздан ичип олтуруп кыздар итабар кызуу болуп калышты. Ошондон пайдаланып аларды сомодой болгон экөө бак жакты көздөй колтуктап жөнөштү. Парктын түбүнө барып майда бадалдын арасына кирип кетишти да бакылдашып олтурушту. Эстелик катуу кызып калганга чалкасынан түшүп көздөрүн чылк жумган бойдон жатат. Майсалбек анын жамалына суктанып көпкө карап олтурду да өз ишине киришти. Жайдын күнү болгондуктан алар ал күнү квартирасына барбай ошол бадалдын ичинде калышты. Эстеликтин биртоп тажрыйбалуу экенин көргөн Майсалбек андан жийиркенип калды. Өңү жылмалардын сексуалдуу болоорун ал экинчи жолу көрүп олтурат. Анткени өзүнүн да күйүп-сүйүп жүргөн кызы карап эле турчудай сулуу болчу. Ал аны аяп "үйлөнгөндөн кийин деле жетишербиз" деп тийбей жүрсө ал башка бирөөлөр менен кумарын жазып, Майсалбекке билгизбей жүрө бериптир. Кийин аны билип алып жаактан ары бир салып, бетине түкүрүп басып кеткен... Эми бул Эстеликтин да төшөк оюнуна эрте аралашканына ичинен кыжыры келип турду. Тигилер булардан ары жакта жатышкан, аларды тыңшаса алар жөн гана назик күлкү, коңур үн менен уктабай сүйлөшүп олтурушуптур. Майсалбек алардын жанына барбай ары басып ачуусун зорго басып кимгедир кыжыры келгендей... "Эртең менен ачык сүйлөшөм, эгер мындан ары менин айтканым менен болуп экинчи жолу башка бирөөлөр менен болбой турган болсо мен буга үйлөнөм, кокус тилимди албаса өз убалы өзүнө".

Майсалбек ушуларды ойлонуп ары-бери басып жүргөндө таң кылайып агарып келатты. Таң агарса да балбылдап күйүп турган чолпон жылдызды, анын жанындагы кичине жылдызды карап өзүнчө кыялданып кетти: "Ушул чолпон жылдыздай жаркылдап жанып турган келинчегим болсо мен кандай гана бактылуу болот элем". Аңгыча Эстелик ойгонуп чачы-башын оңдоп, кийиминин тырыштарын жазып, күбүп өйдө туруп ары карай басты. Анын ар бир кыймылын карап турган Майсалбек узун чачына, келишкен мүчөсүнө кызыгып, анын ушул кездеги маралдай маңкайган келбетин карегине сактап калууга аракет кылып жатты. Ал ошентип бирде сулуулуктун азгырыгынан чыга албай Эстеликке суктанып, бирде анын жаш эле туруп сексуалдуулугуна кыжыры кайнап турганда ар жактан Самаралар келип калышты.

- Ой-оой, жаман катуу уктадыңар го, же уктабай эле эзилишип жаттыңарбы?

- Бактын арасы абдан салкын экен, уктап калыптырбыз.

- Эмесе жүргүлө, кетели...

Төртөө ээрчишкен бойдон парктан чыкты да ашканага кирип тамактанышты. Эстеликтин аракты көрөйүн деген көзү жок, тим эле башы ооруп калыптыр. Берки үчөө жүздөн алып баш жазышты да тамактанып бүткөн соң Майсалбек:

- Эгер силер каршы болбосоңор Эстелик менен менин сүйлөшө турган сөзүм бар, силер баса тургула, - деди.

- Макул анда биз бастык, этият болгула, эмеле загска жөнөп жүрбөгүлө! - деп Самара аларды тамашалап койду.

Алар чыгып кеткен кийин Майсалбек пивого заказ берди да:

- Эстелик, мен сени менен ачык эле сүйлөшкүм келип турат...

- Эмнени?..

- Аны өзүң деле сезип турсаң керек... Буга чейин канча эркек менен болгонуңду мен билбейм, мындан ары эгер өзүңдү кармап жакшы жүрө алсаң мен сага үйлөнөм!

Эстелик мындай болот деп күткөн да, ойлогон да эмес. Ал түндө Майсалбектин койнунда эзилишип жатканда: "Менин эми эч кимге керегим жок, болгону күнүмдүк кумарымды кандырып, өз көңүлүмдү өзүм көтөрүп жүргөндөн башка эмне кылмак элем?" деп ойлогон. Азыр эмне деп жооп берээрин билбей үнсүз гана колундагы пивонун кружкасын тиктеген бойдон олтуруп калды. Ал азыр ичинен бороон улуп, куюн уюлгуп, добул талкалап кеткен гүлкайырдай кагылып, жүрөгүнө капысынан бирөө бычак сайып алгандай канап жатты. Көздөрүнөн ушул саам жаш куюлган да жок, жүрөгү ыйлап жатты... Анын дилинде "Бакыт" гана орун алган болчу.

- Эстелик, эмне айтканымды угуп жатасыңбы?

- Мм-мм, ооба угуп жатам, - деген Эстелик Майсалбекти кан толгон көздөрү менен карай салганда:

- Сага эмне болду, көздөрүң канталап кызарып кетиптир? - Майсалбек аны чоочулап карады. Анткени эмеле көздөрү таза болчу. Ойлонгончо кызарып чыга калган.

- Эчтеке эмес, көзүмдүн давлениеси бар... - Ичинен: "Бакытым бар да" деп турду ички сезим шыбырап.

- Ошондой, коркуп кеткенимчи.. Эмесе Эстелик, такташып сүйлөшүп алалык. Менин оюма кандай дейсиң?

- Мен күйөөгө чыкпайм, убара болбо!

- Эмне үчүн?

- Жөн эле, мен эч качан күйөөгө чыкпайм..

- Кызык, үй-бүлө күтүү, жакшы жар болууну эмнеге каалабайсың?

- ...?

- Андай дебе Эстелик, же менин айтканым катуу тийдиби? Эгер андай болсо кечирип кой, билсең сен экөөбүз бири-бирибизди толуктоочу жандардай сезип кеттим, сен мен үчүн, мен сен үчүн жаралган сымал сезип жатам, ойлон Эстелик!

Эстелик жооп бербестен ордунан турду да ашканадан чыга жөнөдү. Майсалбек көпкө олтурган ордунда былк этпей олтурду да, Эстеликтин артынан жөнөдү. Ал артына кылчайып койбостон жай гана басып кетип жаткан. Жете келген Майсалбек аны колдон ала:

- Эстелик, эмне, мен сага жакпай калдымбы, айтчы ачыгыңды, мен али үйлөнө элекмин, сени өз каалоом менен үйүмө алып кетип жоолук салып колукту кылып алайын деп айтпадымбы.. Же сен аны каалабайсыңбы, эгер кааласаң бүгүн эле алып кетем, уктуңбу?

Эстелик токтой калды да Майсалбекти тикирейе тиктеп туруп:

- Эмне, сага айтып жаткан сөз жетпей жатабы? Кандайча түшүндүрүш керек?

Майсалбек турган жеринде эмне дээрин билбей туруп калды. Эстелик болсо шарт бурулуп ылдам басып квартирасын көздөй жөнөдү.

Ал күнү көңүлү жайында болбой эти ысып-күйүп чабалактап ооруп жатты. Башы ооруганынан дары ичти эле кичине басылгансып калыптыр. Ал азыр атасын эстеп ага баргысы келди... "Тигиниси менен жыргап жаткандыр, менин убалыман коркпой бузуп коюп".

Кичине ысытмасы түшкөндөн кийин атасына жөнөдү. Анткени анын акчасы да түгөнүп калган эле. Ал келгенде атасы менен Надира ысык тамакты жаңы эле алдыларына коюп ичкени олтурушкан. Ал кирип эле өзүнүн буюмдары тарапты көздөй басты эле, Кубат:

- Кызым, эмне учурашпай эле ал жакка өтүп баратасың, кандай, ден-соолугуң жакшыбы? Иштериң кантип атат?

Үстү үстүнө берген суроосуна жооп берүүнүн ордуна Эстелик буркурап-боздоп ыйлап жиберди. Экөө тең эмне болгонун түшүнбөй карап калышты.

- Эмне болду кызым?

- "Кызым" деп коет!

Кубатка бул сөз катуу тийди. Башка сөз айталбай тунжурап олтуруп калды. Надира ордунан тура калып Эстеликти кучактап олтургузмак болгондо ал аны түртүп жиберди. Күч менен түрткөндө байкоосуз турган неме жыгылып кете жаздады да ызаланып барып ордуна отуруп калды. Эч нерсе деген да жок.

- Мен кайра эле кетем, акча керек, акча таап бериңиз!

- Канча керек? - Кубат шашып калды.

- Миң сом!

Надира негедир жини келгендей үн чыгарды:

- Анча акчаны кайдан табат, ансыз да иши дурус болбой жатканда, өткөндө эле беш жүз сом алып кетпедиң беле, өзүң деле иште да, бир эле атаңды карап отура бербей?!

- Иш-шиң болбосун!

- Болду кызым, таап берем, жүрү!

Кубат Эстеликти ээрчитип сыртка чыкты да базарды көздөй жөнөдү. Анткени күнүмдүк оокатынан ашканын Надирага айтпай, бирөөгө каттырып жаткан. Алар чыгып баратканда Надира:

- Кайдан алып бересиң, кечээ эле жүз сом сурап бере албай койдуң эле эми миң сомду ким берет?! - деп кала берди. Ал Кубаттын акча бекитип жүргөнүн билбейт, ага толугу менен ишенип алган эле. Бирок анын Эстеликке ачуусу келип жек көрүп калды. "Шашпа, эптеп төрөп түшүп алсам атаң кайда бармак эле, үйгө киргизбей койбосом"...

Кубат экөө базарды көздөй бара жатканда Эстелик:

- Эмнеге менин убалымдан корккон жоксуң? Ошенткендин ордуна башка аялды ошондо неге албадың-ң?! - деп буркурап дагы ыйлап жатты.

Кубаттын азыр жооп берээр алы жок эле, үнсүз гана жооп айталбай же кызын соорото албай бара жатты. Эмне деп жооп бермек? Аны өзү да билбейт... Чакчайып тийген күндүн ысыгынан тердеп, ага кошул-ташыл азаптуу суроого жооп берүүгө кудурети жетпей көзү тунарып, караңгы үңкүрдүн ичинен жарык жол издегендей теңселип кетти.

Акыры айтчусун айтып бугу чыккан Эстелик ыйлап басылып атасынын катарында үнсүз келе жатты. Экөө эки аралда сүзгөн калагы жок калкылдап, бирде толкундун шарпасына туруштук бере албай көңтөрүлүп кетчүдөй болгон кайыктай теңселген ата-бала базарга кирип келишти.

Эстеликти "ушундай тура тур" деген Кубат "Обмен валют" деген жазуусу бар вагонго кирип кетип бат эле чыкты да Эстеликтин колуна миң сом берип жатып:

- Кызым, ала гой, мени кечирсең-койсоң өзүң бил, колуңан келсе өлтүр, баарына кайылмын! - дегенде Эстелик:

- Ооба, жашай бер, бирок акыркы жүз көрүшкөнүбүз болсун! - деди да мисирейген бойдон басып кетти. Үндөбөстөн көзүнүн жашын куюлтуп Кубат турган ордунда катты да калды...

Эстелик квартирасына келип карызын берди да керебетине жата кетти. Ал ушул азыр Бакытты көргүсү келди: "Эмнеге келбей калды? Эмнени сүйлөшөм деди экен? А Майсалбекчи? Кызык, үйлөнөм дейт, а кокус атам күнөөлүү экенин билип калса эмне дээр эле?" Ойлогон оюнан өзү коркуп кетти. "Баса аны эч ким билбейт эмеспи... "

Ойлонуп жатып уктап кеткен экен, бир жыттан улам ойгонуп кетсе маңдайында күлүп бир роза гүлдү Эстеликке жыттатып Майсалбек карап туруптур. Ордунан тура калган Эстелик:

- Кел, - деди.

- Келдим, кандайсың?

- Жакшы эле.

- Эмне иштебей эле бекерчи болуп уктап жатасыңбы?

- Ооба, Майсалбек, келген жумушуңду айт, менин колум бош эмес, убакыт жок.

- Мен сенден жооп алайын деп келгем, ойлонгондурсуң, мен болсо баарын айткам, демек мага турмушка чыгууга макулсуңбу?

- Жок! Жок дегенди билбеген кандай немесиң?!

Майсалбек бир аз унчукпай ойлуу туруп, анан:

- Күйөөгө тийсем эркин боло албай калам деп жатасыңбы, демек, сойкулуктан чыга албайм дечи?!

- Оозуңа карап сүйлө, ким сойку экен? - Эстелик ачуусу келе Майсалбекти түрткүлөп кирди. - Азыр сыйың менен чыгып кет, дагы бирдеме дечү болсоң, таарынба! - көздөрүнөн жаш салаалап куюлган Эстелик ыйлап да, Майсалбекти урушуп да каалгадан чыгарып эшикти жаап алаарда арыдан Бакыт көрүндү.

Эстелик калтыраган бойдон көз жашын сүртө албай же үйгө кирип кете албай Бакытты караган бойдон туруп калды. Майсалбек болсо экөөнү алмак-салмак карап туруп ызаланып турган неме:

- Охо-о! Бул сулууга келдиң беле?! Кезектеги клиенти келгенче ишиңди бүтүрө сал! - деп кекээрлене күлүп коюп басып кетээрде Бакыт аны шарт ийинден тарта:

- Кана, эмне деп жатасың? - деди эле:

- Эмне уксаң ошол, эмне, мунун сойку экенин биле элексиңби? - деди Майсалбек Бакыттын колунан бошонууга аракеттенип. Ошол тушта Бакыт аны тумшуктан ары коюп калды да көчөгө жетелеп чыгып:

- Кайдан келсең, ошол жакка жогол, экинчи ушул жерден көрсөм таарынба! Мындан ары кыздарды шылдың кылганыңды токтотуп жүр! - деди. Майсалбек да намысына келе түшүп Бакытка тиреле калды.

- Сен кимсиң мени тыйгандай, сойкуну сойку дейт, анан эмне тырышып жатасың?

- Бул менин кызым, короче, жакында үйлөнөбүз!

- Ох-хо! Жыргаган экенсиң, сойку кызды ким алат?! Сен эмне, көрүнгөндөн калган немени аласыңбы же башка кыздар карабай койдубу? - Майсалбек мыскылдай күлдү.

Бакыт жини келе дагы бир жолу Майсалбекти камынтпай туруп коюп калганда ал тээп жиберди. Экөө бир-бирине тирелише мушташып киргенде ары жакта турган балдар ажыратып коюшту. Кыжыры келип жинденген Бакыт:

- Дагы бир жолу кездешээрбиз, сүйлөгөн сөзүңө жооп берчү мезгил келет!

- Көрөбүз, сойкуну сойку дейт, билдиңби! Андай сойкуларды жоготуш керек!

Бакыт унчукпай Эстеликтин бөлмөсүн көздөй басып кетти эле Майсалбекти тиги балдар ары көздөй алып кетишти.

Эстелик бул маалда эшикти ичинен илип алып керебетке жатып ыйлап жаткан. Бакытка жолугууну каалабады. Бакыт болсо эшикти такылдатып кетпей туруп алды. Көптөн кийин кошо жашаган кыз келди да:

- Эстелик, ач эшикти, - деди эле үн чыкпады. Бир заматта Бакыттын оюна бир нерсе түшө калып терезесине чуркап барып тартылуу турган парданын өйдө жагынан мойнун созуп атып карады эле Эстелик керебеттин түбүндө эки буту эки жакка талтайып отурган сымал башы шылкыйып олтурганы көрүндү. Бир балээнин болгонун баамдаган Бакыт терезени сындырып жиберип кирип барса, керебетке жип байлап туруп асылууга аракет кылган экен жип узунураак болуп калып эси ооп барып жатып калыптыр. Көкмөк болуп кеткен Эстеликти Бакыт жибин чечип туруп керебетке жаткырды да:

- Эс алсын, көп топурабай чыга тургула, - деди.

Кыздардын арасынан бир кыз:

- Сен кимсиң? Мында эмне жумушуң бар? Давай андан көрө өзүң чык, биз өзүбүз эле эс алдырып алабыз! - деп чаңкылдады.

- Мен жигити болом, бир аз тынчыраак болсоңор дегеним кыздар, мени кечирип койгула, анда мен сыртта күтө турайын, - деди да сыртты көздөй жөнөдү. Ушул кезде Эстелик өзүнө келе албай дем алганы оорлой баштады. Кыздар Бакытты чакырышты...

Бакыт тынчы кетип сыртта турганда кыздардын бири жүгүрүп чыгып:

- Тез жардам чакырыш керек, сиз чала коёсузбу? - деди корккондой түр менен.

- Макул, мен азыр… - Бакыт жүгүрүп телефонго кетти.

Тез жардам келип укол сайып, көрүп анан ооруканага алып кетмек болгондо көзүн ачып Эстелик жанындагыларды көрүп таңданып карап калды. Врач:

- Чоң кыз, сиз ооруканага барышыңыз керек, бир аз күн дарыланбасаңыз болбойт, - дегенде Эстелик башын бура ары карап бурк этти:

- Жок, мен жакшы элемин, эч жакка барбайм!

- Анда өзүңүз, - деп дарыларды берип, укол жазды да, - буларды ичип, бул уколду алыңыз, - деп кете беришти. Эстелик жанында турган Бакытты көргүсү келбей:

- Сен эмне келдиң, мен эч ким менен сүйлөшкүм келбей турат, бара берчи Бакыт, - деди көзүн жума.

- Болуптур, мен кеттим, жакшы болуп кет Эстелик, дагы келем! - Бакыт шыпылдай чыгып кетти.

Эстелик аны жакшы бар деп айтпады, мелтиреп шыпты тиктеген бойдон жата берди. Жанындагы шакылдаган Изат аны ичинен жаман көрүп турду: "Деги сулуу кыздар текебер болушат, эгер Бакыт менин жигитим болгондо аны минтип какмак эмесмин", деп ойлуу отурду. Ал айылдан ата-энесинин колунда жок, жаш аялмет болгондуктан өз жанын багуу үчүн шаарга келип күнүмдүк тапканын батир акысына төлөп калганы кардынын ашына төлөп кийген кийимине жете бербей эптеп жашап жүргөн кыз эле. Өзү абдан кичи пейил, мүнөзү жумшак, кыздарга тиешелүү өтө сулуу болбосо да сүйкүмдүү кыз. Бетинде билинер-билинбес кызгылт сепкилдери өзүнө жарашып турчу. Бирок жигиттер аны анча жактырбайбы же аны жаш деп ойлошобу, шаарга келгенине эки-үч ай болсо да жигиттер менен таанышып сүйлөшө элек. Эстелик ошол күнү керээли кечке ордунан турбай жата берди. Аны эмне деген азаптуу арман эзип атканын тиги ата-энесинин колунда өсүп, болгону жетишпестикти гана ойлогон кыз кайдан түшүнсүн? Кеч кирип баратканда ал:

- Эстелик турбайсыңбы, бирдеме жасап ичелиби же ачкадан өлөбүзбү? - деди аны түрткүлөй.

- Менин кардым ачкан жок, өзүң иче берчи!

- Кызык, мен жалгыз кантип ичмек элем, тур экөөбүз тиги кечки ачык асман кафесине барып бирдеме апкелип жейли.

- Эч жакка барбайм деп атам го?

- Барасың, эмнеге барбайсың, ушинтип жата берсең ооруйсуң!

- Ооруп өлүп калсам жакшы болмок, эмнеге мага тез жардам чакырдыңар?

- Кызыксың сен, жаныбызда жакшынакай болуп жүргөн эле кыздын өлүп калуусун кантип ойломок элек, коркуп кеттим да?

- Беркилер кайда кеткен?

- Алар жигиттер менен кайдадыр кеткен, балким кинодо же концерттедир, ким билсин? - Экөө тең унчукпай калышты. Анткени алар бир пикирге келе албай Эстеликти Назик жалгыз таштагандан корко берди: "кокус өзү жалгыз калса дагы муунуп алсачы" деп ойлонуп отура берди. Эстелик болсо: "деги өлөйүн десең да жолуңду тозушат, мен эми тирүү жашап кайсы күндү көрмөк элем, андан көрө өлүп калганым эле жакшы эмес беле?" деп ичинен күйүп атты. Бирок тагдыр аны кандай күнгө салаары али белгисиз болчу…

Эстелик үч күн ордунан турбай жата берди, мээсин ооруткан сансыз ойлор аны алда кайда жетелеген менен баары бир кайда барса да жолу туюк эле… Жандүйнөсү жанчылып, бул дүйнөнүн кооздугу, өмүрдүн кызыгы, эч нерсени көрө элек жаштыгынын өзүнө батып-батпай турган сонун курагы ал үчүн бир тыйын болуп турган эле. Бүгүн ал негедир карды ачканын сезди, аны тирүүлүк түңүлтпөгөнүн, жашоо дагы алдыдагы бардуу барагынын бетин ачып не укмушту көрсөтөөрүн сезбей ордунан туруп сыртка чыкты. "Ашкана" деп жазылып турган үйгө кирди да эптеп жасалган жыгач отургучка отуруп кардын тойгузду: "Баары бир өлө албайт экем, эми эч ким менен сүйлөшпөйм да иштейм" деген чечимге келди.

Тамактанып чыгып келатса Бакыт туруптур, ал күлүмсүрөй өзүн карап басты:

- Кандай Эстелик, ден-соолук?

- Жакшы, өзүң кандайсың?

- Баары жакшы, жүрү мындай басып келели, көптөн бери сага келе албай жаман болдум, жумуштан колум бошобой…

- Мен ооруп атам, эч жакка барбайм, - Эстелик батирин көздөй басты эле Бакыт анын жолун тосту.

- Койчу эми, бир азга…

- Жок, баралбайм, мындан ары мага келбей эле койчу Бакыт…

- Эмнеге Эстелик, мен сага үйлөнсөмбү деп, бүгүн сага ошо жаңылыкты айтайын дебедим беле?!

- Магабы? - Эстелик күлүп жиберди. Анын күлкүсүндө ыза, өксүк, арман турган: "мен эч кимге тийбейм, керек да эмесмин, бир жатып көргөндөн кийин эле кетирип жиберет" деп аны сумсая карап, эмелеги күлкүсүнүн арты ыйга толгон көз жашка жуулуп, бирок көзүнөн жаш чыкпай ичтен сыздап жүрөгү ыйлады.

- Ананчы Эстелик, мен сени кандай сүйгөнүмдү билесиңби, уктабай таң атканча ойлонуп эртең менен уктап кетем, уктасам түшүмдө сени менен кол кармашып ойноп жүргөн болом, анан эле ойгонуп кетсем сен жоксуң жанымда.

- Кызык, сүйүү деген кандай болду экен ээ, мен сүйүп көрө элекмин, ошону үчүн билбейм, - ого бетер мисирейди, - Сен сүйүүңдү башка кыздардан издечи Бакыт, мен азыр эч кандай жигит сүйүүгө арзыбайм, көңүлүм дагы жок! - деп Эстелик кирип кетти. Бакыт не дээрин билбей бир азга туруп калды да: "сени шашпа, менин сүйүүмдү кабыл албасаң башкага да жок кылам" деп кекенип алып жолуна түштү.

Эстелик бөлмөсүнө келип ыйлап жатып алды: "эмнеге мындай эле чыксам баары эле жолугуп калат, неге сүйүүсүн арнайт, а менин тагдырым эчак эле талкаланып, келечегим жок эле жашап калбадым беле, мен сүйүүгө татыктуу эмесмин да" деп өксүй берди. Кечке жатып, көздөрү тоодой болуп шишип калган Эстелик туруп күзгүгө каранып чачын тарап алып эшикке чыгып ажатканага барды да кайра кирип жатып алды. Аңгыча бирге жашаган кыздар жумуштарынан келип калды. Самара аны көрүп эле:

- Ой деги эмне деген кызсың ыя, керээлден кечке эле жатып алып ыйлай бербей бир жерге иштесең боло алаксып, - деди апасынан бетер наалып.

- Кайда иштейм, мага жумуш табылабы анан? - Эстелик курбусунун өзү үчүн кабатыр болгонуна ичи жылый ага шишиген көздөрүн кармалай карады.

- Эмнеге иш табылбасын, мен же Назик кылганды кылалбайсыңбы, мына биз иштеп эле жүрөбүз, иштесең көңүлүң да ачылат.

- Эртең мен да жумуш издейинчи анда, чын эле аябай тажап кеттим, - Эстелик көңүлдөнө алар менен сүйлөшүп, кээде күлүп, кээде мостоюп ар кайсыны кобурашып көпкө отурушту. Сырт күүгүм тарта караңгылык каптай баштаган. Самара эшикке чыгып эле, ал кайра кирип:-Ай Эстелик, деги сени эле жигиттер сүйө берет, чыныңды айтчы деги, сен ошол жактан жолуңду ачтырып алган жок белең? - деп тамашалап күлүп шыбырап койду, - Сени эшикте Бакыт күтүп жатат.

- Кетирип жиберчи, эч нерсеге көңүлүм жок! - Эстелик чалкасынан түшүп жатып алды эле сырттан Бакыт баш бакты.

- Салам кыздар, кандайсыңар?

- Келиңиз, өзүңүз кандайсыз? - Самара жадырай учурашып, - биздин красавица "оорубатам" деп эле эркелегенин койбоду, керээлден кечке жатканы жаткан, - деди ага тамаша айтып күлө.

- Эстелик кандайсың? - Бакыт ага карады эле ал ордунан козголбой үн катты:

- Жаман… ден-соолук жайында эмес! - көңүлсүз жооп берип өйдө болду.

- Жата берсең ооруйсуң да, соо киши ооруйт жата берсе, турсаң андан көрө, сейилдеп келели.

- Койчу Бакыт, мен эч жакка барбайм, баскым да жок!

- Ай Бакыт, ушу сиз мени чакырбайсызбы сейилдегенге, аны коюп, - Самара Бакытка көзүн кыса күлүп койду.

- Макул, жүрү кеттик! - Бакыт да тамашалай күлүп калды.

- Барып келгиле, менин көңүлүм жок, - Эстелик дале көңүлү жок сүйлөдү, - Самара, чын эле сен барып келчи Бакыт менен.

- Омий, сен жиндисиң го ыя, менин жигитим көрүп калса өлтүрбөйбү!

- Эчтеке дебейт, сени аңдып отуруптурбу?

- Эстелик, Самараны өз жайына кой дагы, өзүң тур, жүрү экөөбүз бир аз басып келеличи.

- Жок, мен эч жакка барбайм, Бакыт мага таарынбачы, эртең баралы, бүгүн көңүлүм жок.

- Мейли, анда эртең келем, жакшы жаткыла кыздар, - деген Бакыт аргасыз чыга жөнөдү. Бакыт кеткенден кийин Назик аны карап:

- Эстелик, сен кандай бактылуусуң, качан болсо жигиттер сага жармашып калышат! Карасаң, мага эч ким сөз айтышпайт.

- Назик, сен кызык экенсиң да, кайра сага жакшы эмеспи, тынч кана жүрө бересиң, мен болсо кыйналып кеттим, чыксам эле даяр турушат, деги тажап кеттим.

- Эмнеден тажайсың, жигиттер менен сүйлөшүп сүйүүсүн арнаган кандай ырахат, алардын жанында сейилдеп жүрүүнүн өзү эле бакыт да! - Самара койкоңдой бийлеп койду, - билсеңер мен Эмилис менен жүргөндө кандай бактылуу болоорумду, анда минтпейт элеңер.

- Өзүң билесиң да эми, мага эч нерсе жакпайт! - Эстелик ордуна барып тескери карап жатып алды.

- Эртең эрте тур, жумушка киресиң, - Самара төшөгүн салып атып ага сүйлөдү, - Же иштегиң келбей калдыбы?

- Барам, өзүң мени ала кет ээ?

- Ооба, чогуу чыгабыз эрте менен.

- Кайсы жумушка киргизесиң аны? - Назик кайдыгер сурап койду.

- Ашканага идиш жууп иштей берет да, мен деле ошондо иштейм, кардым ток, андан сырткары жүз сом алам.

Ошол убакта кыңылдай ырдап Кайнар кирип келди.

- Салам кыздар, эрикпей элесиңерби? - колун көтөрө күлүп койду.

- Аябай кечиктиң го, эмне жигит коё бербей аттыбы?

- Ананчы, ал мага үйлөнөм дейт, азыр коё тур десем болбой атат!

- Ой-ий, той жейт турбайбызбы анда, - Самара аны күлө карады.

- Буйруса! - Кайнар кубанычын жашырбай сүйлөп да чечинип да жатты, - ай алчы ыя, тим эле мени сүйөөрүн айтып, сени башка бирөө алып кетип кала электе үйлөнүп алалы деп айтып атпайбы?!

- Ушунчалык сүйөт бекен ээ, а өзүңчү, өзүң аны сүйөсүңбү? - Эстелик башын көтөрө калып сурады.

- Эмнеге сүйбөйм, өлгүдөй сүйөм да, кыздар, мен абдан бактылуумун! - Кайнар жетине албай Самаранын койнуна кирип жатып алып да бажырап атты. Эстелик болсо: "Мени атам таза бойдон чоңойткондо балким бактылуу болмоктурмун, эми мага жашоонун кызыгы деле жок болуп калды", деп ойлонуп жатып уктап кетти. Эртең менен кыздардын кыжы-кужусунан ойгонуп кетсе алар эбак эле туруп алып Кайнарга кийим тандаганы толчокко жөнөгөнү жатышыптыр, Самара Эстеликтин ойгонгонун көрүп:

- Тим эле өлүктөй уктайт экенсиң да, тур десем да ойгонбойсуң, жүрү толчокко барып Кайнарга кийим тандашып келебиз, - деди.

- Жок, жумушка ээрчитип бармак эмес белең?

- Кайра келип барабыз, күтүп тур.

- Макул, - Эстелик уйкусурап кайра ары карап жатып алды.

Ошол күнү Самара аны жумушка орноштурду. Кечке идиш жууп кечинде квартирасына келет. Чарчап эрте эле жатып алат. А берки кыздар тээ бир топко чейин сүйлөшүп отуруп кеч жатышат, бирок эрте туруп жумушка жөнөшөт. Эстелик эптеп көнүп кетти. Бекерчиликке көнгөн неме эрте мененки уйкудан туруудан заарканат. Анткен менен алаксый түштү. Бир күн жумуштан жаңы эле келип жуунуп үйгө кирсе Бакыт келиптир. Ал Эстеликти чакырса ал такыр болбоду, Самара аны апасындай тилдеп чыгарды.

- Кызыксың го сен, жаман балдардан болсо бир жөн, Бакыт абдан жакшы, тур жөн эле жолугуп кой!

- Жолукпай эле коёюнчу, акыры үмүтү үзүлүп келбей калат, - деген Эстеликти ой боюна койбой ээрчитип чыгып бир аз туруп кайра кирип кетти:

- Кандай Эстелик, эмнеге жолуккуң келбейт мага, же менден көңүлүң калдыбы?

- Жок, жок, антип ойлобочу Бакыт, жөн эле эч ким менен жолугуп сүйлөшүүгө көңүлүм жок.

- Антпечи Эстелик, мен сенсиз жашагым да келбейт, эгер сен макул болбосоң мен анда өзүмдү өзүм өлтүрүүгө аргасыз болом!

- Койсоңчу, - Эстелик чочуп кетти, - мен… мен күйөөгө тийип чыккам Бакыт, - Эстелик аргасыз калп айтууга мажбур болду эле, Бакыт бир топко ойлуу тигилип туруп, анан:

- Эстелик, мен баарына макулмун, кыскасы сен менин жанымда болсоң эле болду, - деди да колунан кармай, - Сен ошону айталбай эле кыйналып жүргөн окшойсуң, эч кабатыр болбо, ата-энеме өзүм түшүндүрүп коём, - деди жалооруй.

- Ойлосоң Бакыт, мен сага тең эмесмин, бактыңды башкадан издечи, - деди Эстелик кабагын бүркөй.

- Антип айтканың менден качканың Эстелик, сенин менде көңүлүңдүн жоктугу, - Бакыт аны ишенбегендей карады, - чыныңды айтчы, өзүңдүн жигитиң барбы башка?

- Койчу Бакыт, жигитим деле жок, - Эстелик ойлуу бир жерди теше тиктеп жооп берди.

- Анда эмнеге, "атка бергис кунан бар, кызга бергис жубан бар" - мен сени кыздай эле көрүп турам, ишенсе?.

- Жок, жок! - Эстелик ошентип кирип кеткенден кийин башын жерге салып ары көздөй бараткан Бакытты алдынан үч-төрт шаптай болгон немелер чыгып тосуп калды.

- Силерге эмне керек? - Бакыт аларды тегерете карады эле Майсалбек аларды мыскылдай күлүп карап туруптур, - Сенби, мени менен тиреше турган? - деди аны карап.

- А как же? - Майсалбек орусча так билбесе да орусчалай ага каяша кылды, - Көрүшөбүз, күрөшөбүз.

- Кана, бирденби же силер чогуу, мен жалгызбы? - дегенде анын артынан бири муштум менен коюп калды. Ошондо машыгып жүргөн Бакыт аларды камынтпай кыргындай тийип төртөөнү төрт жерге сулатты. Эч кимиси кайра даабады. Майсалбек намыстана ордунан туруп муш коёюн деди эле Бакыт анын колун кайрып койду. Ал бир бакырып алып, досторунун артынан аксаңдап жөнөдү. Бакыт чыйт этип бир түкүрүп алып курткасынын жакасын оңдой басып кетти: "Эмнеге бул мага каршыгат, сойку деди эле же муну менен бир болгон го, болбосо ал эмнеге муну сойку дейт, Эстелик эмнеге менден качат?" деп толгон ойлорду ойлой үйүнө кетти. Ошондон кийин жолуга албады ал Эстеликке. Келсе жок дедирип коёт. Бир күнү аны Самара иштеген жерине чакырды, Эстелик ошол жерде болчу. Бакытты көрүп бекинип калды, бирок ага жумуш токтоп турбайт да бошогон идиштерди чогултууга туура келди. Бакыт аны байкамаксан болуп эки порция тамак алып отуруп калды. Эстелик идиш жыйнап алууга чыкканда ал шап колунан кармай ордуна алып келди да:

- Отур, экөөбүз тамактанабыз, - деди токтоо. Анын жумушун Самара жасай баштады. Анткени Бакыт экөө сүйлөшүп койгон болчу, - Ал тамактан, мен сени менен ачык сүйлөшүү үчүн келдим.

- Менин жумушум калды Бакыт, шеф отуруп алганымды көрсө жумуштан чыгарып ийет.

- Жумуш табылат, мага сенин так өзүң керек, кана сен мага турмушка чыгасыңбы же жокпу?

- Ойлоноюнчу Бакыт, шаштырбачы, убакыт бер мага? - Эстелик ыйлагысы келип кетти.

- Анда болуптур, эгер макул болсоң үч күндөн кийин келем, ошондо өзүң алдыман чыгып жооп бер, эгер дагы качып жолукпасаң анда көңүлүң жок экенин түшүнөм! - деген Бакыт тез-тез басып чыгып кетти. Эстелик делдээ бир топко ордунда туруп калды. Анан Самара келип:

- Болду эми көп ойлонбо, бас жумушуңду жаса, - деди шыбырай. Эстелик стол үстүндөгү чети оюлбаган тамактарды көтөрүп ары басты: "кызык эмне кылам, макул деп кете берсемчи, анда абийирим төгүлүп атам зордуктаганы билинип калсачы?" деп зыңгырап ойлуу иштеп жүрдү: "Арадан үч күн өттү. Бакыт эртең келет, эмне десем экен" деп жумуштан чыгып батирди көздөй келаткан Эстеликтин алдынан бир кичинекей бала чыгып:

- Эже, сизди тиги машинада байке чакырып атат, - деп калды.

- Ал ким экен?

- Билбейм, сизди айтып кой деди го?

- Ким болду экен, - деген Эстелик ага барбай эле жөнөй бергенде жандай барып токтогон машинадан эки бала түшө калып ай-буга келтирбей эле экөө эки жагынан жулкулдата машинага салып зуулдата жүрүп кетти. Бакырып урушуп, тилдеп жаткан кызга бири:

- Эмнеге ыйлап жатасың, сүйгөнүң Бакытка барасың, азыр ал сени күтүп жатат, - деп бири айтканда, тигилер каткырып күлүп калды. Бири Эстеликтин оозун баса үнүн чыгарбай кучактап алды. Ошентип алар жулунган кызды бир үйгө алып келишти. Арасында Майсалбек дагы бар экен. Аны көргөн кыз жалдырап жиберди:

- Майсалбек, мени коё бергиле, эмнеге алып келдиң, айтчы деги, мени кыйнабачы?!

- Мен сени биерге алып келгеним, Бакыт экөөңөрдү үйлөнтөйүн деп алып келдим.

- Эмнеге, мен ага да башкага да, дегеле күйөөгө тийбейм, коё бер Майсалбек!

- Азыр… - Майсалбек сыртка чыгып кетип кайра кирди. Артынан эки-үчөө буту колу буулуп, оозу таңылган Бакытты сүйрөп киришти. Аны Эстеликтин жанына таштап туруп кызды тыбырчылата ары сүйрөп барышты да, каршылык көрсөтүп тыбырчылаганына карабай Майсалбек өзү чечинтип туруп:

- Мына сага, силерге сүйүүнү көрсөтөйүн, - деп жин урган эмедей кызды зордуктап анан жанындагыга, - кел эми бул кызды бир кумардан чыгаралы, мунун моокумун бир кандыралы, тигинисин дагы көрөөрбүз, - деп шымын өйдө кылып Бакыттын көзүн жумуп алганын көрүп бир тээп койду, - Эй, көрдүңбү сойкуга ушул сооп болот, кана сенин сойкуга үйлөнгөнүңдү көрөйүн, - деп Бакыттын шымын ылдый кылып аны да өздөрү билмек болгондо баятан бери байкатпай жибин бошотууга аракеттенип аткан Бакыт Майсалбекти таңылган буту менен тээп жиберди эле колу да бошой түшүп жипти эптеп бошотуп алгыча Майсалбек ордунан туруп, тиги кыз менен алышып жаткандар шашып-бушуп аларды көздөй келгиче Бакыт бошонду да баарын тепкилеп башы көзүнө карабай ура баштады. Экөө үчөө калып, калган эки үчөө качып жоголду. Ошол учурда Майсалбек бычак алып чыга калды. Көпкө чейин тирешип атып бычакты оңду солду шилтеп жаткан Майсалбек алы жетпесин, анын колуна түшсө өзүн аябасын түшүндү окшойт, эч нерсе билбей сулк жаткан Эстеликтин жанына жетип зорго жаткан кыздын башын көтөрүп туруп бычакты кекиртегине такады:

- Азыр муну муздап салам, болбосо тынч аман кетип кал! - деди көздөрүнүн чаарын чыгара.

- Өлтүрсөң өзүң соттолосуң, бычактагы колуңдун изин кайда жашырмак элең? - Бакыт камаарыбай ары басты, - Сенин бараар жериң түрмө экенин билесиңби?

- Мага баары бир, мынабу жалап экөөңдү өлтүрүп көкшүнүм сууса өзүм барып берем!

- Эмнеге карап турасың өлтүрбөйсүңбү, ансыз да өлбөгөндө эмнеси калды? - деп эки кадам жылып келген Бакытка бакырып жиберди.

- Жылба деп атам! - Майсалбектин катуу чыккан үнүнөн кыздын көзү ачыла кыңылдап ийгенде ал аны карай алаксый түшкөндө шамдагайлык менен секирген Бакыт Майсалбекти басып жыгылды. Экөө көпкө алышып жатып акыры анын эки колун күч менен артына кайрып өзүн көмкөрөсүнөн жаткырып алып колундагы бычакты ары жакка тээп коюп сүйрөп барып өзүн таңган жип менен эки колун таңып жатканда Майсалбек чүлүктөй болуп белин кайкалата калып буту менен Бакытты желкеге тээп ийгенде ал ары жыгылып кетип кайра тура калып колун бошото албай жанталашкан Майсалбекти бакылдатпай басып алып буту-колун кой буугандай бууп туруп:

- Эми сенин шымыңды мен шыпырып катын кылам! - деп шымын шыпырып туруп түкүрдү да, - Иттей эркекке итче өлүм, сенден жолдо жүргөн бомж аялды кылган өйдөрөөк! - деп койду да арыта жаткан бычакты кагазга ороп алып анан Эстеликтин жанына келди. Анын абалы бир топ оор эле, кыңылдап зорго үн чыгарып онтоп жатты. Бакыт аны көтөрүп алып сыртка чыкты да такси жалдап ооруканага жеткирип коюп милиция бөлүмүнө барып Майсалбек жаткан үйгө ээрчитип келди. Алар келгенде ал колу бутун чече албай кара терге түшүп жаткан экен. Эки милиция аны тургузуп машинага салып алып кетишти. Бакыт бычакты кошо берип өзү болгонун болгондой жазып берди.

Тергөөчүлөр Эстеликке барды эле ал эчнерсе айтпай мисирейип жата берди. Бирок аны текшерип көргөн врач баарын тастыктап жанындагы шериктерин да кармап уюшкан ээн баштарды алдын беш, калганын үч жылдан кесип жиберишти. Эстелик он беш күндөй жатып, Бакыт ооруканага күндө барып абалын сурап атты. Ооруканадан чыкканда аны үйүнө алып кетмей болду. Эстелик акыры макул болуп экөө макулдашкандан кийин үйлөнүштү. Дароо эле атасына киши жиберишти эле, Кубат ага ошол эле күнү жетип:

- Кызымды кошуп бергиле, алып кетем! - деп үйгө кирбей туруп алды.

- Кой айланайын куда, кызды бирөөнүн бүлөсү кылып жараткан, өмүр бою сени менен, төрүңдө жашамак беле, кыз төркүнүндө жүргөндөн кудай сактасын, күйөө балаң абдан жакшы жигит, келген жери да ыйлатпай турган кадыр-барктуу кишилер! - деп кемпир-кесек менен улгайган аттуу баштуу карылар айтса да болбой:

- Кереги жок, мен кызымды күйөөгө бербейм, алып чыккыла! - деп жинденип атканда Эстелик чыга калып:

- Ата, мен эми келген жеримен кетпейм, андан көрө батаңызды бериңиз! - дегенде турган элдер жаалдай:

- Ооп баракелде айланайын келиним, туура айтат, келин акыл Карачачтын өзү экен, туура айтат, батаңды бер, кирип даам ооз тий! - дешип жабылып үчөө-төртөө колтуктап үйгө киргизмек болгондо колун силкип алып келген жолуна түшүп жөнөп кетти…

Эстелик көзүнүн жашын куюлта келин-кесектин коштоосунда кайра үйгө кирди. Отургандар аны сооротуп жатышты:

- Кой айланайын ыйлаба, атаң ачуусу келип тургандыр, акыры кайда бармак эле, жалгыз эле кыз экенсиң, эмеле келет, кыйбайт го-оо чиркин ата-эне баланы, - дешип атышканда Эстелик: "менин дегеле шорум көп туура, көзүмдү ачпай жатып энеден ажырасам, жашоонун кызыгы, өмүрүмдүн жазы болуп гүлдөгөн чагымда кыз доорумдан эрте ажырап көрүнгөн эркектерге кор болдум, эми минтип бата берүүнүн ордуна тетири басып кетсе, канткенде, канткенде ушуну ата деп айта алам?!" - муңканып отурду.

Кечинде жатууга келгенде гана анын жанына кызуураак келген Бакыт:

- Ыйлабачы Эстелик, мен сени өмүр бою сыйлап өтөм, экөөбүз бактылуу болобуз, сен мага уул-кыз төрөп бересиң, анан экөөбүз балдарды тарбиялайбыз, - деп жалынып жатты, - Ушу бүгүн бактылуусуңбу Эстелик?

- Ий-ии, - деген Эстелик улутунуп алды, - аябай бактылуумун, сенин деңиздей терең акылың, ааламдын кеңдигиндей пейилиң үчүн бактылуумун Бакыт!

- Жаным менин, сенсиз мен жашай алмак эмесмин, эгер билсең баягы сен кирип кетчүдө жинди болуп кете жаздадым.

- Ошого элеби, мен сага ичтеги сырымды ачык айталбай же алдап коюуга дитим барбай, чындыкты айткым келсе де оозум барбай кыйналып жүрбөдүмбү, анан дагы ата-энеңдерден чочулап жүрдүм.

- Ой жиндим десе, алар эмне дешмек эле, мен турганда эч нерсе дешпейт, чече турган өзүммүн да.

- Ошентсе да? - Андан ары аймалашып экөө бир адамдай кучакташып жатып калды. Эки жума өткөндө Бакыт менен Эстелик шаарга жөнөштү, иштеп жашоо үчүн. Бакыт жумуш таап иштей баштады. Эстелик үйдө, Бакыттын ата-энеси берген оокат аш менен көпкө чейин кыйналбай ынтымактуу жүрүштү.

Үч ай убакыт өткөндө кимден укканы белгисиз Эстелик үйдө жалгыз уктап атса Кубат кирип келди. Ал эшикти илип алып келип эле Эстеликти басып жыгылды.

- Ах, садагам ай, өзүңдү жаман сагындым, - деп дароо эле ишке өттү. Кызы селдейип үнсүз-сөзсүз анын аракетине каршылык кылбай туруп берди, - Садагам менин, аселим, сенсиз мен кантип күн көрөм?! Кеттик, жүрү үйгө, өзүбүзчө жашай беребиз, эч ким билбейт, ташта күйөөңдү! - деп жалынып жалбарып жатканда кызы:

- Анда сага тийип алайын, - деди ызалуу көз караш менен атып.

- Айла канча, мен аял албайм, сен күйөөгө тийбейсиң! - деп шыбырай ордунан туруп эшикти ачып коюп жанына отура кетти. Эстелик мостоюп отура берди: "Эми мага баары бир, тирүүнүн өлүгү болуп жүрүп жашоодон өтөөрмүн, өз жанымды кыйбай пешенеге жазганын көрдүм" деген ойдо чечкиндүү ордунан турду да:

- Надира үйдөбү? - деди.

- Ал кеткен, аны менен жашоо мага көңүлсүз, кызым…

- Кызым… кызым дечи?! - деп кекээр менен айтты, бирок Эстелик өзү да бала кезинен эле өзүн кармалап, бүт денесин өөп, эркелетип, кытыгылап анан кошулганга көнүп алып Бакыт менен жатканда алымсынбай атасын эңсеп жүргөнүн эстеди. Бул учурда анын эки үч айлык боюнда бар эле. Бакыт үйрүлүп түшүп ага жан алы калбай жүргөндө Эстелик атасы менен ээрчип кетип калды…

Кечинде жумуштан келген Бакыт үйүнүн ачык турганын көрүп кубанычтуу кирип келсе аялы жок, кайда кетти экен деп эки жакты карады, эч жерде көрүнбөдү. Ошондо бир наристе кыз гана ага көргөнүн айтты:

- Жана бир киши келип ээрчитип кетти.

- Кандай киши экен?

- Иши кылса чоң киши.

- Мм, - деп улутунуп ийди Бакыт: "демек атасы келип алып кеткен экен, эми анын батирин кайдан табам?" деп ойлонуп жатып калды. Шаар чоң, аны кайдан табам, эгер мени сүйсө, боюнда да бар - келээр, атасы болбой алып кетсе керек" деп ойлонуп жумушуна барып келип жүрө берди.

Кубат Эстеликти үйүнө алып келген. Кубат ээн-эркин чечиндирип алып тээ жаш кезиндегидей өөп, кытыгылап ойноп атып анан дагы кошулду, чап жармашкан Эстелик өзү да сагынганын сезди, мына… шумдугуң кургур, махабат жыргалын таткан, ата-бала… Энеден туума жылаңач экөө тең. Булардын лаззатка батып атканын батирдеги бир аял капысынан келип, "кайда кетти экен" деп терезесинен шыкаалай койсо көзүң жамандыкты көрбөсүн экөө тең жыпжылаңач, ойноп атышканда көрүп тиги аял үндөбөй бетин чымчып басып кетип сыр кылып бир аялга айтат. Экөө сандарын чымчып, беттерин чымчып ушак шамал айдагандай тарады. Кубат муну сезбеген менен көз караштарынан эле байкап эки-үч күндөн кийин башка жакка батир которуп кетти.

Бир карасаң ата-бала, тааныгандар аларды башкача кабыл алат, буга Эстелик көнүп калгандай болду. Өзү нурдуу келин, кыздар менен мамиле кылгандан корунуп качып турат. Айы-күнү жетип уул төрөдү. Кубат сүйүнүп жүрөт "кызым төрөдү!" деп. Бирок Эстелик сүйүнбөдү, ал үчүн бул дүйнө өлүк жашоого айланган. Өзү тирүү, бирок жүрөгү муз болуп тоңгон… Ооба таш болуп катып калган. Кыбырап басып, тирүүлүктүн жышанасы болуп, тамак ичип, ажатканага барганы болбосо өзүн өлүктөй сезет. Жашап келет. Ал баласы экиге чыккыча сыртка чыкпады. Кубат кечке базардан тапкан-ташыганын көтөрүп келип дасторконго отурушат, ата-баладай, жата келгенде эрди катын…

Урмат үчкө чыкканда Эстелик базарга чыкты. Эки жакты сонуркай карайт, аттиң тирүүлүктүн өзгөчө шаңы кандай сонун. Кере-кере дем алып алды. Жадырап жайнап соода кылып аткандарды көрүп көздөрү муңга толуп телмире тиктейт: "Неге, неге алардай боло албайм, неге мени атам күйөөм менен жашатпай койду, кантип кутулам, канткенде адамча жашайм?!" деп буулугуп алды. Көөдөнүнө ыза толуп батпай ашып ташып барат: "Мен кимге керекмин?" суроосуна жооп таба албай кыйналат, ыйлайт. Кайра өзүн өзү сооротот: "Пешенем ушул тура, аргам канча, Бакыт менден түңүлүп эмдигиче үйлөнгөн болуш керек" деп ойго чөмүлөт. Аңгыча товарын жайган Кубат.

- Сен биерде эмне кылат элең, баланы ал да кете бер! - деди эле телмирген бойдон жөнөдү баласын жетелей. Баарына кайыл, жерди карап кадамын санап кетип атты, кетип атты, бир кезде бирөөнү сүзүп алды.

- Ой кечиресиз! - деген тааныш үн, селт эте башын көтөрүп жалдырай туруп калды, - Эстелик, сенсиңби? - Бакыт Эстеликти бир карап, анын колун кармап алган баланы бир карап делдээ туруп калды.

- Эстелик, бул менин баламбы? - Эстелик эми гана эсине келгендей баланы көтөрө калып жүгүрүп жөнөдү, жүгүрмөк кайда, кыжы-кыйма элдин ичинде эптеп жол таап кетип атты. Үн катпай туруп калган Бакыт эсине келе анын артынан жөнөдү, бирок унчукпады. Анын артынан баратып маршруткага түшкөнүн көрүп ал да түштү. Бир жерге келгенде Эстелик баланы көтөрүп түшүп калды. Бакыт андан өйдөрөөк барып түштү да аны акмалай басып баратып анын жашаган жерин көрдү: "кызык, эмнеге качат менден, атасы өтө начар адам болсо керек", деп көпкө көчө бойлоп басып жүрдү, бир кезде жанагы үч жашар бала эшикке чыгып ойной баштады. Аны көргөн Бакыт басып келип ага:

- Атың ким? - деди.

- Уйма-ат.

- Кимдин баласысың?

- Атамдын.

- Атаңдын аты ким?

- Кубат, - Бала чоочун кишини таң калгандай карап туруп сурады:

- А сиз ким болосуз?

- Менби, мен Бакыт акең болом.

- Аа-аа, - деп коюп торсоңдой жүгүрүп балдарга кошулуп кетти. Эмнени түшүнгөнүн ким билет, анын бирдемени түшүнгөндөй "аа-аа" деп койгону Бакыттын күлкүсүн келтирди. Анан акырын басып барып эшикти такылдатты эле Эстелик ача коюп кайра шарт жаап алды.

- Эстелик, аччы, ачып койсоң, сага эмне болду, сүйлөшөлү да, - Бакыттын үнүн укпагандай эшик ачылбады. Бир топтон кийин эшикти ачып өзү чыкты да баласын издеп ары-бери жүгүрүп таап көтөрүп келатып:

- Азыр атам келет, кетип кал! - деди да эшигин жаап шылдыратып илгичин илгени угулуп жатты. Бакыт ага сүйлөйүн деп оозун таптап кала берди: "Атасы ошончо жаман кишиби, эмне кызын күйөөгө бербей эмне кылат, коркот го атасынан, балким мени көрүп калса аны урат чыгаар" деп ойлонуп келген жолуна түштү. Кечке маал келген Кубат Эстеликке алып келген этин берди.

- Муну оокат жасачы, - Унчукпай ордунан турган Эстелик тамак кылууга киришти. Кубат Урмат менен ойноп атты:

- Кана, кана уулум, оюнчук жактыбы?

- Ооба жакты.

- Ата, - деди Урмат баё атасын карап, - бир байке келди.

- Ал ким экен?

- Билбейм…

- Каякка, үйгө кирдиби?

- Жо-ок, мен ойноп жүргөндө да, анан атың ким деди.

- Эмне дедиң?

- Урмат деп айтым.

- Азамат, сен атыңды айтканга жарап калгансың го ээ?

- Ооба да… - бала мулуңдап кубанып калды. Кайра оюнчук менен ойноп алаксып кетти.

- Ал ким экенин көрдүңбү? - Кубат Эстеликти карай суроо узатты.

- Жок, көргөнүм жок.

- Ики, кетип кал, деди апам, - Урмат укканын айтканда Кубаттын кабагы карыша түштү.

- Ким экен, жөн эле айтпайсыңбы?

- Ким болмок эле, Бакыт…

- Эмне дейт?

- Сүйлөшкөн жокмун.

- Ийи, келип калган экен да, кантип тапты экен, эми биерден да кетебизби? - Ойлуу тунжурай түштү. Анын "биерден да кетебизби" дегени Эстеликтин жинин келтирди: "Эмне деген адам, бөлөк эмес өз атам, балким өгөйдүр, аны айтпай апам өлгөндөн кийин калп эле мени алдап жүргөн го?" деп ойлоп: "ким болсо ошол болсун, мен муну өлтүрөм, болбосо мен муну менен жүрө бербей өзүм өлүшүм керек" деген чечимге келип тамак жасап жатып ою алда неге бөлүнө берди: "Балам үчүн мен жашашым керек, балам жетим болбосун" өзүнчө кыжаалат болуп тамак жасаган плитанын жанында ойго чөмүлүп отура берди. Кубат буга көнүп калган, ал үчүн баары бир болчу, болгону Эстеликти жанынан чыгаргысы келбей башкалардан кызгана берчү. Ойлонуп отуруп алда качанкы өткөн окуяны көз алдына келтире ойноп жаткан баланы карап отура берди.

Анда Кубат жыйырма төрттөгү жалындаган жаш курагы болчу. Бир аял алып кетирген. Совхоздо тракторист болуп иштеп жүрүп Сырганы жактырып калган. Сырга ошол кезде жаңы эле күйөөдөн чыгып келген эле. Күндөп-түндөп анын жанын койбой жеңесинен чакыртып жолугуп, жактырып калганын билдирип канчалык аракет кылса да болбой жүрдү. Бир күнү аларды жеңеси жолуктуруп:

- Ай Кубат, Сырганы биз болбой берип койгонбуз, аябай тынчы жок, кызыл камчы неме экен, акыры өзүбүз ажыраштырып алганбыз, сен деле бир аял алдың, экөөң жакшы турмуш куруп кетсеңер болду, - деди сайрап.

- Ой жеңе, мен Сырганы жер каратпайм, өмүр бою сыйлайм, суранаарым макул десин, апам менен ынтымак болсо эле болду, мен аны жүрөгүм менен сүйүп калдым.

- Болуптур, кызыкемдин көз жашын агызбасаң эле болду, - деп экөөнү таштап басып кетти.

- Сырга, мен деле аял алып ажырашкам, кысынбай эле кой, мен сени өзүм сүйдүм кааладым, жапжалгыз эрке келин болосуң, бактылуу ынтымактуу жашайбыз, - Кубат ушинткенде Сырга аны ойлуу көздөрү менен тике карап:

- Макул сага ишенейин, бирок менин боюмда бар да, ага сен өз атасындай боло аласыңбы? - дегенде Кубат бир демге үндөбөй туруп анан:

- Болом, өзүмдүн балам деп жаздырам, а сенин күйөөң билбейби боюңда бар экенин?

- Жок айткан эмесмин, билсе кайын журтум биерге коймок эмес, барганыма алты ай болгондо эле төрөбөйсүң деп чыгышкан, ошого өчөшүп мен да айтпай койдум, эки ай дегенде баса бердим, азыр үч айлык боюмда бар, - деди Сырга.

- Эң жакшы, мен өзүм жалгыз баламын, сен төрөп берсең апам сүйүнөт, - Кубат ага чын дили менен айтып турганын Сырганын жүрөгү сезбеди, көп өтпөй эле үйлөнүп алышты. Төрөөр төрөгүчө Кубат сүйгөн адамы кучагында жатканына сүйүнүп, курсагын кармалап кубанычы койнуна батпай жүрбөдүбү, анан… анан төрөтү катуу болуп ушу кызын төрөгөн күнү Сырга келбес сапарга кетип Кубаттын башына кайгы түштү. Кичинекей кызды апасы бакты, кандай гана мээнет менен бакпады. Ошентип апасы да бул кызды өзүнүн кызы деп чын-бышыгын билбей Эстелик он экиге чыкканда көз жумуп кете берди.

Ооба, Кубат азыр ушуларды ойлонуп туруп: "ачыгын айтышым керек, демек корунбай жашасак болот, мен муну башкага бербейм, Сыргага окшош, мен анын элеси менен жашашым керек" деген чечимге келди. Ошол күнү тамак ичип отуруп Кубат тамагын кыра:

- Эстелик, сен таптакыр эле түнт болуп баратасың, мен сага бүгүн болгон чындыкты айтышым керек, бул сыр Сырга экөөбүздүн гана ортобузда калган эле… - бир азга Эстеликти телмире тиктеп отуруп анан: Сен апаңдын боюнда үч айлык кезиңде келгенсиң, мен эч кимге айтпашым керек эле… бирок сен мени менен кысынбай, эркин жашашың үчүн айтып коюшум керек болду…

- Мен… мен кимдин кызымын анан? - Эстелик көздөрүнө каканактай түшкөн жашы төгүлө жаздап Кубатты суроолуу карады.

- Аны чынында билбейм, Сырга ажырашып келгенде ага мен үйлөнүп алгам, боюнда бар экенин жашырбай айткандан кийин мен өз балам катары сени кабыл алгам. Бирок Сырганын өмүрү кыска экен, сени төрөп эле көз жумду…

- Демек…

Эстелик эмне деп айтаарын билбеди ошол учурда, болгону Кубаттын өз атасы эмес өгөй экенин гана туюп ичинен кекене баштады: "көрсө-өө, бул ошон үчүн мени аялындай алып жүргөн тура, өз атам болсо ушуну кылмак эмес, мен эми мындан чындап өч алам, бул менин тагдырымды талкалап, жаштыгымды соолуган гүлдөй кууратты, бул жашоого тийиш эмес!" деген чечимге келди. Үнсүз отуруп тамактанды да, төшөк салды. Баягы көрүнүш. Төшөктө эрди-катын, ар кимисинде сызылган ой-толгоо: "Баарын түшүндү, кайда бармак эле, эми анча корунбай калаар" деген ойдо Кубат дале бушайман. "Акмак, жок дегенде апама берген убадасына турган эмес тура, шашпа" деп койнунда кучактап жаткан "атасын" көргүсү келбей алгач ирээт өзүнө "оюн" көрсөткөнү көз алдына тартылат. Ушул жолу ирээнжип: "Акмак, сен адам эмессиң, берген убадаңды унутуп бала ордуна эмес, аял ордуна кармаганың үчүн жек көрөм сени" деп түртө салып туруп кеткиси келет. Бирок өзүн токтотуп үнсүз гана эркине көнүп жата берди…

Бакыт эртеси дагы келди. Эстелик баласы менен газета окуп отурган. Эшик ачылганда эле жалт этип ордунан тура калып:

- Эмнеге келдиң, атам көрсө өлтүрөт! - деди аны сыртка чыгармак болуп.

- Эстелик, мен баламды көрөйүн, сен макул болуп турсаң атаң эмне дейт эле?

- Жок, жок бар кет, мен сени менен сүйлөшө албайм! - Эстелик буулугуп ыйлап ийчүдөй болуп үнү дирилдеп атты, - Бакыт, бизди унутуп эле койчу?

- Эмне үчүн унутам, мен силерди ойлоп жинди болуп кете жаздадым, атаңды күтүп ачык эле сүйлөшөйүн…

- Болбойт, Бакыт, болбойт!

Бакыт Эстеликтин жүзү ылдый куюлуп кеткен жашын көрүп кетенчиктей кетти:

- Болуптур, уулумду жок дегенде бир өөп алайын!

- Кийин, - Эстелик Бакытты төшүнөн сүйөй босогодон чыгарып анан өзү кошо чыкты да, - үйлөндүң беле? - деди.

- Жок Эстелик, үйлөнгүм келген жок, баягы эле батирде жалгыз жашап жүрөм.

Ошондо Эстелик көздөрүн жумуп ийди: "аттиң, мен деле сени кандай сүйүп, эстеп жүргөнүмдү сезсең гана, биздин тагдырыбыз ушундай тура" деп босогодо үнсүз туруп ойлоп жиберди, - Бир айдан кийин ушул жерге кел, анан сүйлөшөбүз! - деди анан, - Мен сени күтөм, - кайра үйгө кирип эшикти илип алды. Бакыт эч нерсе сезбей да, түшүнбөй да келген жолуна түшүп илкип баратты.

Арадан он күндөй өткөндө Эстелик базардан сурамжылап жүрүп уу коргошундун түбүн алып келди. Эч нерсе болбогондой кечинде тамагын ичип күндөгүдөй эле баласын ортого алып жатып алышты.

- Эстелик, мага нааразысың ээ? - деди Кубат ошол кечте Урмат уктагандан кийин ары жылдырып эркелете маңдайынан жыттай, - мен сенин апаңды аябай катуу сүйгөн элем… сен эркек болгонуңда эмне? - Кубат шуу этип үшкүрүп алды, - Кыз болуп калбадыңбы… - түнкү тынчтыкта экөөнүн дем алган дабышы, шыбыры гана угулуп турду, - Кыз болгондо дагы Сырганын эле өзү болдуң, мен сенден жакшы эле качтым, апаң өлбөгөндө дагы сени ал чоңойтсо башкача болот беле? Алган аялдарым Сыргадай болбоду, ан сайын сени көргөндө аны эстей берип… угуп атасыңбы?

- Мм…

- Анан сени башкага ыраа көрбөй…

- Анан? - Эстелик кайдыгер сурап койду.

- Анан сени койнума алып жатып жүрүп… биринчи түндү билесиңби?

- Эсимде!

- Ошо, анан сенден башканы такыр көргүм келбей…

- Надиранычы?

- Аны сенден алысташ үчүн, эптеп өзүмдү алаксытыш сени жолуңду тоспоюн деп аракеттенген элем, бирок жакшы эле чыдайын деп чыдай албадым…

- Өмүр бою ушинтип жашай беребизби анан?

- Анан эмне кылмак элең, ачыгын билдиң, менден жыйрылба, тартынба, кадимкидей болуп кетебиз, бизди тааныгандар эскирет, баары унутулат, убакыт баарын унуттурат.

- Мм да?

- Ошол садагам, менин Сыргам берип кеткен белегимсиң, мен сенсиз жарым мүнөт да тура албайм, жашай да албайм!

- Апама да ушинтип айтчу белеңиз?

- …?

- Ал жок жашап жүрөсүз го?

- Сени мага кудай өзү тартуулаган экен да, көрсө Сырга аркылуу мага сүйүүнүн данегин берген тура, "ушу данектин өндүр, көктөт" деп.

- Кантип көктөтөсүз?

- Сен мага төрөп бересиң, балдарыбыз чоңоёт, алар үйлөнөт, анан ошентип көктөйт.

- Мм…

Ошону менен сөз бүткөндөй экөө тең унчукпай калышты. Эстелик көзүн жумуп былк этпей жата берди: "Көктөтөт имиш, мен буга дөдөй көрүнсөм керек, унчукпай жүрсөм баш ийди, жашай берет деп ойлойт го?" деп түндү кирпик ирмебей өткөрдү. Эртең менен адаттагысынан эрте турду. Жуунуп таранып кечки тамактын калганын жылытып анан күндө Кубат ичип алып жумушка кетчү жарманы ачты, ачты да түндө эзип койгон уу коргошунду жармага кошуп тамактын артынан берди. Ал жарманы ичип алып чыгып кетти. Эстелик анын артынан чыгып карап турду. Ал маршруткага түшүп кеткенден кийин: "көктөп жата бер" деп улутунуп алып үйүнө кирип уктап жаткан уулун кымтылап коюп ою бир жерге токтобой алагды болуп атты. Анан уулунун жанына кыңкайып уктап кетти. Урматтын ыйлаганынан ойгонуп кетти, чак түш болуп калыптыр, арыдан бери төшөгүн жыйып үйүн шыпырды, уулун кардын тойгузуп отуруп: "эмне болду экен?" деп санаага батып атты: "кокус өлбөй калса мени соо койбойт, биротоло тынчыса экен" деди бир ою: "Бекер кылдың, адамдын убалы оңойбу, жөн эле кетип калсаң болмок" деди дагы бир ою. Ошентип сарсанаага батып отурганда сырттан Кубаттын жанында соода кылчу бир киши келип:

- Ой кызым атаңды ооруканага алып кетти, эмне тамак ичти эле, отравление болгондой кусуп кыйналып кетип баратып мага сени айтып кой деди эле, ошон үчүн келдим, - деди шашкалактай.

- Канча убакыт болду?

- Бир сааттай болду го, эмгиче доктурлар уколдон аткандыр, коркпой эле кой, жакшы болуп кетет, - деди да кайра эле келген жолуна түштү.

- Эмне кылсам, барсамбы же барбай эле койсомбу? - деп өзүнчө сүйлөнүп калды. Кыжалат боло берди, эшикке чыгып, үйгө кирип тынчы кетип: "сооп болот, менин балалыгымды баладай өткөрбөй өгөйлүгүңдү кылдың, эч кимим жок болсо да ата болуп сыйымды көрбөй, ата болуунун ордуна "эр" болуп эл алдында жүзүмдү ачып жүрө албай турган кылдың, менин да көрө турган күнүм алдыда" деп ойлоно берди. Улам уулу ар кайсыны сурап же божурап бирдемени сүйлөп алагды кылат, ага алаксый түшкөн менен кайра эле будуң-чаң ойлор аны эзип атып кеч киргенин байкабай же кардынын ачканын сезбептир. Качан гана Урмат:

- Апа курсагым ачты, - дегенде чай коюп, тамак жасаганга аракет кылып жатып деле ойлордон арыла албай:

- Азыр уулум, тамак берем, - деди кыбырап жүрүп: "бир барып билип койсом болмок экен, мени эмне ал үчүн күнөөлөмөк беле, мен эчтеке билбейм, үйдөн тамак ичкен деп айтам" деп ара чолодо идиште турган жарманы төгүп жууп койду: "Ушудан деле кутулсам экен" деп атып тамагы бышып жанында чырылдап ыйлай баштаган уулу экөө дасторкон жайып тамактанууга киришти. "Товарлар эмне болду экен, эртең анын өлүү-тирүүсүн билейин" деп ойлоп койду. Эми тамактанып бүтүп төшөк салып курсагы тойгондон кийин уйкуга кирген баласын жаткырып өзү жанына кыңкая бергенде эшик такылдады:

- Бул ким?

- Мен, мен элемин, аччы?! - Сырттан аялдын үнү аны селт эттирди. Дароо эшикти ачып жиберди, - Ой сен деги атаңдан кабар алып койбойсуңбу ыя, ал өлүм алдында жатыптыр, доктур үмүт жок дейт, ууланыптыр.

- Эмнеге ууланыптыр? - Эстелик үрпөйө калды: "менин уу коргошун билинип калбас бекен" деген ой башына келип өңү өзгөрүлө түштү.

- Кайдан билем, иши кылып бир суткага жетсе жакшы болуп кетет, ден-соолугу абдан күчтүү экен, болбосо качан эле өлмөк дейт, - деди ичке кирип көчүк баскан аял. Бул Кубаттын мындайраак туугандарынын аялы болчу. Анда-мында эле базардан жолугуп калганда көрчү.

- Эми эмне кылыш керек, мен жөн эле суук тийген же ашказаны ооруп калган экен деп эртең барайын дегем, - Эстелик эч нерсе билбегендей момурап жооп берген менен: "эми ал тирүү калса өлдүм" деп ичинен ит өлүк болуп коркуп атты.

- Анча-мынча каткан акчаңар болсо берип күчтүү укол бердириш керек, болбосо соо калбайт, айылдан Ысагаалыны да чакыртып ийдим, кокус бирдеме болуп калса айылга алып кетебиз да?

- Коюңузчу, ошончо эле оор бекен?

- Омээй ой кыз, мен сага баятан бери эмнени айтып жатам ыя? - Аял Эстеликти таңгала да аяй да карап: "атаны байкуш ай, башынан жамандык өтпөсө, Кубат байкуш муну эч нерседен кем кылбай багып жүрсө, өзү болсо аялы жок өтө турган болду" деп ойлоп, - Жаман айтпай жакшы жок деген, сен да камына бер, кокус болуп кетсе ушерге таштамак белек сөөгүн, алпарып апаңдын жанына коёбуз да?

- Жакшы болуп кетээр, анчалык жаман ойлобоңузчу? - Эстелик көзүнө жаш кылгыра жалооруй айткан менен: "эми кантем, билинип калбагай эле, кокус билинсе мени соттоп жиберет, балам эмне болот" деп ошого кыйналып ыйлагысы келип кеткен эле. Ал аял ал күнү кетпей жатып алды. Эртеси эрте туруп Урматты кийинтип алып аны менен кошо Эстелик да ооруканага жөнөдү. Баратып жүрөгү билинээр билинбес солкулдап: "оо кудай кечире көр, билинбесе экен" деп өзүнчө эле кыжаалаттана кыйпычыктай берди. Жетип эле аны сурашканда аны түндө эле моргго чыгарып коюшканын айтканда Эстелик үнсүз гана көзүнүн жашын төгө: "кечир мени, ата" деп алды. Шашып калган тиги аял Эстеликти соорото:

- Кой балам, ыйлагандан эч нерсе таппайсың, андан көрө тууган-туушкандарды чакырып алып кетиш керек, андан көрөкчө буга бир топ акча керек, өзүнүн бир тууганы жок, эми… - деп кайра - сен үйүңө барып камынып кайра ушул жерде бол, мен тигил бул биердегилерди чогултайын, - деди да ары басты. Бирок ошол кеч да, кийинки күнү да Кубаттын туугандары келбей жатты. Эстелик күндө оорукана менен моргдун ортосунда жүрүп баласы менен кыйналып кетти. Баягы кыйратам деген аялдын дайыны жок. Бир жума дегенде беш алты киши келип эптеп ошондон ары эле шаардын четиндеги топ мүрзөлөрдүн бирине коюп кайра кете беришти. Эстелик өзүнчө "өх" деп жеңилдей үшкүрүп алды: " Эми өз каалаганымдай жашайм".

Кубаттын бир аз товары менен Эстелик ошол орунда соода кылат, кечке жанында жүргөн баласы кыйнап жиберди.

- Апа дейм, мага конфет аперчи? - Эстелик а деген күндөрү ага алып берип коюп жүрдү. Биртике топтоп жүргөн акчасын Кубат Эстеликке каттырчу. Анысы батирге төлөп анан баласына, өзүнө кийим-кече алып түгөндү. Соодасы күнүмдүк оокатынан чыкпай ал кыйнала баштады. Бир ай өткөндө Бакыт Эстеликтин айтканы боюнча келип жашаган жеринен таппай калды. Ары бери басып көпкө туруп коңшусунун сыртка чыкканын көрө жетип саламдашты да:

- Эже, бу жердеги Эстелик деген келин кайда кеткен, биле албайсызбы? - деди.

- Аа-аа, ал атасы өлгөндөн кийин базарга чыгып жатат, анын ордун билчү белең? - ал аял кайра өзүнө суроо узатты.

- Билбейт экенмин… Аа-атасы качан өлдү эле?

- Анда Ош базарын билесиң да, ошол базардын тең ортосун жарып өткөн жолундагы орунда, этке кире бериш жерде.

- Ырахмат, анда мен барайын.

- Бара гой, анын атасынын өлгөнүнө аз эле болду, азыр атасы өлсө да үйдө отурбаган заман болбодубу, антпесе ачка, жылаңач калат, батирин төлөй албаса көчөдө калат, бечарага кыйын эле болду, - Жобураган аял аны узата карап көпкө турду. Бакыт көзүнө жаш алып, маршруткага түшүп туура Ош базарына жетип тигил аял айткан болжолдуу жерди кыдырып келатты: "уулум, уулум чоңоюп калыптыр, Эстелик эми мени менен кетет, сөзсүз алып кетем, эми эч ким тоскоолдук кыла албайт" деп кудуңдап баратып: "Эй, сен менин атамды көрдүң беле, ал үйгө келбей атат, аны көрсөң айтып койчу, мен издеп таап алайын" деп бир аялды этектеп сүйлөп жаткан Урматты көрүп токтой калды: "Атаң келет уулум, а сен күтө бер бир күнү келет", деген тигил аял аны мурдунан чымчый өөп койду. Урмат: "ооба күтөм, апам экөөбүз ыйлап атпайлыбы?" деп жүгүрүп ары кетти. Бакыт анын артынан баратып: "муну коё бергени эмнеси, жоголуп кетсе эмне болот?" деп ойлогуча ал Эстеликтин жанына жетип калыптыр. Ал аны көрөөрү менен жер карап туруп калды:

- Эстелик, мен келдим, уулум экөөңдү алып кетейин, кандай дейсиң? - деди катарлаша калып аста гана.

- Бакыт, ойлонуп иш кылыш керек, менден башка менен эле үйлөнүп алчы, экөөбүз жашай албай калсак…

- Эмнеге Эстелик, төрт жылдан бери мен сени гана издеп, сени гана күтүп жүрбөйүнбү, жүрү үйгө барып жай сүйлөшөлү, көңүлүңдү чөгөрбөчү, каалагандай жашайбыз, жумуш бар, сен үйдө бала менен эле отура бер, ансыз да балам менден жат болуп бөлөк өсүп калабы деп чочулап жүрдүм эле, кудай жалгап өзүңөрдү тапкандан бери кубанып жүрөм.

- Билбейм, негедир жүрөгүм кыжаалат, сага жакшы аял деле болуп бере албайм го?

- Андай дебе Эстелик, сен жакшы аял, менин сүйгөн жарым болосуң, канча жылдан бери артыңдан жүргөнүмдү ойлосоң боло?!

- Ойлодум, баарын ойлоп бүттүм, бала эптеп чоңоё берет, сен өз тагдырыңды башкадан изде, эл карап турат, ушак кылып ийбесин, сен бара бер.

- Эстелик, мен сенсиз эч жакка кетпейм, анда уулумду алып кетем! - деген Бакыт ага карап анан Урматты жерден алып көтөрүп алганда Эстелик аргасыз товарын жыйнап акырын анын артынан илкий жөнөдү. Аны алдыда кандай тоскоолдук, кырсык күтүп турганын алар сезбеди, тек ушу бүгүн аларды тагдыр кайрадан кошобу же экөө эки жакка бет алабы - ушул суроо экөөнү тең ойлонтуп аялдамага келгенде Бакыт:

- Бүгүн үйгө эле баралы, баягыдай батир эмес, өз үй, өлөң төшөгүбүз болот, - деп Бакыт Урматты өөп койду эле ал аны ормоё карап:

- Сиз ким болосуз, мен атамды күтүп, аны сагынып атам, мага дайыма оюнчук, конфет, марожний алып берчү да атам, - деп бала да болсо убайым тарткан өңдүү кабагын бүркөдү.

- Урмат, мен сенин атаң болом да?!

- Жо-ок, сен калп айтып жатасың, менин атам келет, ошондо көрөсүң.

- Биз үйүбүзгө барышыбыз керек, ошол жактан эле ачык сүйлөшүп чечип алабыз, - Эстелик баласынын айткандарын уккусу келбей, маршрутканы тоскондо Бакыт бир колун Эстеликтин колтугуна сала ары жетеледи. Жол боюндагы таксисттин бирине барып сүйлөштү да уулун алып асты жагына отурду. Аргасы кеткен Эстелик элдин көзүнчө талашып-тартышып отургандан тартынып таксиге отурду. Тез эле Кара-Жыгач айлына келип калышты. Жаңыдан отурукташкан айылдын өңгүл-дөңгүл жолу менен келип жаңы бүткөн, айланасы тосула элек үйдүн жанына токтоду. Таксини кетиргенден кийин Урматты бетинен өөп:

- Кана уулум, үйүңө өзүң биринчи аттап кирчи, ушул үйдү силерге жолуккандан кийин эле алдым, - деп Эстеликти колтуктап алып үйдү көздөй басты.

- Бүткөн бекен? - Эстелик башка сөз сүйлөмөк болуп анан оозуна ушул келди.

- Жаңы эле бүтүптүр, кирип жашабаптыр, салып коюп Россияда жүргөндө бул үйдү караган киши жогунан кайра сатып ийишти, дагы көпкө ошол жакта болобуз дейт, биякта же жакшы жумуш болбосо, иштин көзүн билип алса Россия деле оң экен, - Бакыт бабырап атты. Аңгыча Урмат үйдүн ичине кирип ойноп:

- Апа, бул үйдө эч ким жок экен го? - деп чыгып келе жатканда экөө тең күлүп калышты.

- Жүрбөйсүңбү Эстелик, үйүңдү көр! - Бакыт жылмая караганда Эстелик аргасыз кадам таштай үйгө баш бакты.

Жаңы үйдүн ичи таза, эч нерсе жок болгон менен жакшынакай эле, Бакыт Эстеликти кучактай, бетинен өөп алып көпкө турду:

- Жаным, эми эч качан мени таштабачы ээ, уулубузду жакшы адам кылып тарбиялайбыз, сен дагы төрөп бересиң, - деп ууртунан өөп, чачтарынан сылай жыттап туруп анан, - Эртең үйгө төшөнчү-орун алып келели, сен өзүң танда, акча бар, эми көп болбосо да жашоого керектүүлөрдү алып алалы.

- Бакыт, сени менен сүйлөшө турган сөз бар. Мен сага мурун да, азыр да сырымды айтпаганыма өкүнөм, мени ук, андан кийин мени менен жашайсыңбы же жашабайсыңбы ойлонуп чеч! - деди ойлуу.

- Эмне болгон сыр, айт айта бер? - Бакыт Эстеликке көзүн кадай маанилүү сөз укчудай туруп калды.

- Бакыт, мен киши өлтүрдүм…

- Койчу? Кимди?

- Койбой эле, атамды өлтүрдүм… - Эстелик терезеге барып андан ары жактагы коңшулаш үйдүн эшигинде жүргөн Кубат курдуу адамды телмире көпкө карап туруп көзүнөн жашы мөлтүлдөп жүзү ылдый куюлуп атканына көңүл бурбай болгонду болгондой айтып берди. Бакыт турган жеринде селейе тура берген экен, Урмат апасына келип:

- Апа минеге ыйлап атасың, курсагым ачты, жүрү үйгө кетели, - деп тарткылаганда эсине түштү:

- Урмат, курсагың ачтыбы уулум, жүрү мен сага бирдеке алып берейин, - деп колунан алып сырттагы жол боюндагы дүкөнчөгө барып, печенье, сэндвич, колбаса менен нан, кола көтөрүп келип калды. Эстелик турган ордунан козголбой мисирейген бойдон тургандыктан, газета төшөп анан:

- Эстелик, кел бирдеме шам-шум этели, - деди эч нерсе болбогондой Бакыт.

- Урматка бер, менин кардым ток, - Ары карап турган бойдон үн катты.

- Жей гой Урматым, менин уулум, садагам, ырысым, - деп өнтөлөп коладан куюп берип жанында көпкө отуруп анан ордунан туруп барып Эстеликти артынан кучактап үн-сөзсүз көпкө турду. Эстеликтин ийиндери солкулдап ыйлап жатканы билинип жатты: "Ачыгын айтканым туура болду, эми өзү чечсин, өмүр бою ичимден ирибей бугум чыгып эс алып калайын, ушунча жыл ичтен сызып азап чеккеним жетишет" деп ойлонуп турган эле. Үнсүз көпкө кучактап турган Бакыт аны өзүнө каратып, көзүнүн жашын аарчыды:

- Болду, ушунча жыл эзилгениң жетишет, андан көрө анын уу ичкенин, ким бергенин изилдеген жокпу?

- Жок, жакын тууган жок болчу, эптеп коюлду…

- Эми эч камтама болбо, мен сендикмин, уулумду ошончо жылдан бери минтип чоңойтуп көзүмө көрсөткөнүңө ыраазымын, эми бизге тоскоол болчу эч ким жок, жашоону кайрадан баштайбыз, - деп көздөрүнөн өпкөндө гана Эстелик буркурап Бакыттын төшүнө жыгылды. Анын азыркы ыйы кубанычтын ыйы болчу, баары артта калып, өткүн сымал көз жашы көлдөп барып, көздөрү күлүңдөп Бакытты карай жаап ачылган күндөй жарк этип алды.

- Кечирдиңби Бакыт, ушунча нерсени кечирет деп ойлогон эмесмин, сени өзүм да сүйчүмүн, бирок ушул арманым ичимди өрттөп, жүрөгүмдү оорутуп, сага ошол ак сүйүүмдү да билдире алган эмесмин. Көрсө менин кабагым ачылып, күлөөр күнүм бар тура! - Эстелик чечилип көзүндө жаш, жүзүндө жылмаюу, ошонусу менен ажайып ажарына чыгып бактылуу Бакытты бекем кучактап алып сүйлөй берди.

- Эстелик, мен сенин атыңды башка коюп алайынбы? - деди бир кезде Бакыт анан көзүнө тике карап.

- Эмне үчүн? - Эстелик аны таңдана суроолуу карады.

- Анткени сен менин махабатымсың, ушунча көп кыздардан сени сүйдүм, жактырдым, сен кетип калганда өзүмдү жаман сезип, же дайыныңды билбей үч ай ичип коюп жүрө бердим, бүт базарлардан, баягы жашаган жериңден издедим. Бирок сен иги-жиги жок дайынсыз кеттиң.

- Анан?...

- Анан мени улуу агам өзү менен Россияга алып кетти, ал жакта үч жыл иштеп келдим. Жазында келип алып дагы максатсыз эле сени көрүнүп калабы деп базарларды карап жүргөм. Анан сени таптым, уулум экөөңөрдү…

- Артыбыздан бардың беле ошондо?

- Ооба, сага көрүнбөй кошо бардым, сен болсо бир адамга да көңүл салбай же өйдө карабай чүнчүп кетипсиң, менин киргенимди деле байкабай жанымдан өтүп шашыла түшүп калдың, мен сенден кийин түшүп жашаган жериңди көрдүм.

- Бакыт, - деди Эстелик ойлуу анын көздөрүнө тике карап, - Сен чын эле мени сүйөсүңбү?

- Жаным менин, ошон үчүн, менин тун сүйүүм, махабатым деп атыңды Махабат койгум келип турат! - Бакыт аны бооруна кысып турганда Урмат баятан бери бирдемени жалмалап каалаганча суусундук ичип карды тойгондон кийин ботала болуп экөөнүн жанына келди:

- Апа кетеличи, атам келип калган чыгаар, бас үйгө? - деп дагы Эстеликти жулкулдатып кирди.

- Азыр, азыр кетебиз, - Эстелик эңкейип уулунун көкүрөгүн, йогурт болуп калган бетин аарчып, - Урмат экинчи атам келет дебегин ээ, ал жок, ал өлүп калбадыбы, мына сенин атаң! - деп Бакытты сөөмөйү менен көрсөттү:

- Ыкы-ы, ал бөлөк, менин атам базарга кеткен.

- Эми мен сенин атаңмын, чоң жигит сен кетем дебей жүр, мына бул сенин үйүң! - Бакыт аны көтөрө калып эки бетинен өөп койду, - Көрдүңбү бул сенин үйүң.

- Калп, биз апам экөөбүз үйүбүзгө кетебиз! - Бала өз билгенин коё бербей атты. Ал күнү үчөө, адашып табышкан үчөө Эстелик жашаган батирге келишти. Эстелик келгенден кийин тамак жасамак болгондо Бакыт:

- Жүрү дүкөндөн бирдеме алып келели, - деди да жооп күтпөй эле уулун көтөрө сыртка жөнөдү, Эстелик анын артынан чыкты, - Мындан ары сен Махабатсың, менин койгон атым сага жактыбы? - Бакыт Эстеликти карады.

- Жакты.

Дүкөндөн оголе көп тамак алып кайра келишти. Урмат ар кайсы шоколадды алып жеп, улам бирин ачып жеп кайра башкасын алып атып өзүнчө эле майрам болуп атты ага. Эстелик ушул күнү жатууну ойлободу, оюнда Кубат, негедир бул үйгө келээри менен эле ал оюна кылт этип келип атты: "Кой, чын эле бул жерден кетпесем болбойт, бул жерде анын баскан турганы бар да" деп ойлогон Эстелик түнү менен алып кетчү буюмдарын ирээттеп, Кубат экөө жамынчу төшөктү өрттөдү эрте туруп. Бакыт барып такси алып келмек болгондо ал:

- Бакыт, мен бул үйдөн өзүмдүн киймим менен Урматтын эле кийимдерин алам, калганынын баары тигинин колу тийген буюмдар, бүт таштайм! - деди эле Бакыт ага макул болду.

- Өзүң бил Махабатым, иши кылса уулум экөөң эле мендик болсоңор эле болду, - деди ал. Үйдү кулпулап ачкычын кожоюнуна берди да жөнөп кетишти. Базарга келишип үйгө керектүү буюмдарды бүт алышты да такси жалдамак болгондо Бакыт:

- Махабат, телевизор алалыбы? - деди Эстеликти атайын ушинтип атап көндүрмөккө, ал жылмая башын ийкеп койду. Бир күнү кечке үй ичин шыпырып сыйрып, ысырыктап, анан жасалгалап койду эле үй көркүнө чыга түштү.

- Бакыт, телевизорду кайда коёбуз?

- Азыр, мен терезе парданы тартып бүтөйүн, анан аны жайгаштырабыз. Экөө кеңешип талашып бөлмөлөрдү жасап атып аябай чарчады. Урмат болсо эч нерседен капарсыз өзү менен өзү ойноп жүрөт. Ар жак бери жагына чыгып көрүп, үйдүн тегерегин тосууну сүйлөшүштү. Мамыры-жумуру болгон үйбүлөдө жаңыдан гана жашоо ыргагы сезилип, экөө тең кечээ, тээ мурунтан жашап келе жаткандай сезип кетишти бир заматта: "Аттиң ай, көпчүлүк кыздардай эле кыз доорум ойдогудай өтсө эмне, Бакыт өмүр бою эле ушинтип турса го түзүк, бул да бир күнү өзгөрүп өткөнүмдү эсиме салып жүрөгүмдү оорутса кантемин?!" деп ойлонуп атты Эстелик. Эми чындап эле баш каарманыбыз Махабат деген ат менен баянды улантмакчы.

Бакыт менен Махабат биргелешип жашагандан бери турмуш жолу түз сызыктай эле бир калыпта өтүп жаткансыды. Урмат бала эмеспи, Бакытты аталап жанынан чыкпайт. Махабат ата-баланы карап отуруп жүзүндө жылмаюу, жүрөгүндө кубаныч бийлейт: "Оо кудай, ушу бактымды кут кыл, адам өлтүргөнүмдү кечир!" деп нечен ирээт жакасын кармана кудайдан кечирим сурап каймана суроону өзүнө бере берет: "Туура кылдымбы, же туура эмес кылдымбы?" деп Бакыт жокто ойго чөмүлөт. Бирге жашап, ортодо эч нерсе болуп өтпөгөндөй күн кечирип жатышканына жыл айланып калган. Ошол күнү Махабат күйөөсүн карап кубанычтуу, боюнда бар экенин айтты эле анын кубанганын айтпа. Тим эле жерге-сууга батпай дардаңдап сүйүнүп отурганда айылдан апасы келип калды. Махабат аны тосуп алып өз энесин көргөндөй кубанып, чайын куюп, астына бар болгонун жайып жарпы жазылып отурду. Эне келинин ажарлуу да, акылдуу да чыкканына ыраазы болуп алкап атты:

- Айланайындар, эми очогуңарды өчүрбөй жакшы жашагыла, биз болсо анда-мында келип кетчү конокпуз, силердин минтип үй-жай күтүп, очор-бачар ордолуу шаар болуп калганыңар мен үчүн канчалык дем, кубат дейсиң, бири-бириңди сыйлай жүргүлө, балдарым.

- Апа, Махабат силерди өз энесиндей көрөт, кудай буйруса Урматты жакында отургузалы деп атабыз, жеңемдерди, баарын чакырам, бул үйдү да кошо ошондо той өткөрүп коёлу, өзүңүз башында болосуз.

- Апей ботом, анан эмне, ошентип душман көзүнө тирилигиңерди тың өткөргүлө айланайын.

- Там той, бала той деп чоң той кылсак, чоң бодо союш керек да, ээ апа?

- Ооба, бир жылкыны атаң экөөбүз алып келебиз, а дегенде жаманыңды отургуз, чочогу айыксын, анан тойду чоң кылып беребиз буйруса.

- Апам алтын да! - Бакыт апасына ыраазы боло, чечекейи чеч болуп отурду ушу кечте. Келди-кетти сөздөр айтылып эне уул-келининин тирилиги ойдогудай экенине ыраазы болуп үч-төрт күн жүрүп анан кайтты. Махабат кайненесине кант, набат кылып белек-бечкекти арбын алып берип таксиге салып узатты. Бакыт жумушуна кеткен эртең менен эле, коштошуп алып. Кайненесин узатып келип телевизор карап отуруп негедир уйкусу келип үргүлөп кеткенинен: "уктап алайынчы", деп жамбаштай жатып уктап кетти. Көзү илингенин байкабады, сезбеди, кадимкидей ойгоосундагыдай… Сырттан Кубат кирип келди, көздөрү муңайым, босогодо бир азга туруп калды, Махабатты тиктеп туруп: "Сен менден качтың кызым, сенден ажырагым келген эмес эле, мени түшүнгөн жоксуңбу, мен эми эч жакка кетпейм, - деп Махабатка жылмая карап, - Мына көрдүңбү, бул сенин апаң, ал экөөбүз сен үчүн уруштук, сага мени жолотпой жатпайбы?" - деп артына бурулду эле анын артынан аппак көйнөкчөн узун аял суурулуп бери чыкты да: "Кызым, сен муну өлтүрүп бекер кылыпсың, ал ансыз да күнөөлү болчу, эми сен ал үчүн мойнуңа күнөө илип албадыңбы, бул дүйнөдө орто заар болуп, күнөөлүүлөрдүн катарында жүрмөк, сен анын күнөөсүн жууп бейишке келип калды, бейиштин каалгасы күнөөлүүлөр үчүн ачылбайт, бул азыр шейит болуп учуп жүрөт, экөөбүз сен үчүн салгылашып атпайбызбы, ал сенин жашооңо тоскоолдук кылганы жатат, сак бол кызым", - дегенде Махабат тура калып: "Апа!" дегенде үнүн катуу чыгарып ийсе керек, Урмат бакырып чочуп кетти, өзү көзүн ачса эч ким жок жанында, баласы ойноп отурган экен, ал өзүн кучактап көздөрүн бакырайта:

- Апа, сенин апаң кана, апаңы чакырдыңбы? - деди алаңдай.

- Сага эмне болду балам, менин апамдын өлгөнү качан, ал бул дүйнөдө жок, - деди ойлуу Урматтын башынан сылай.

- Анан эмне апа деп бакырдың?

- Мен ошончо бакырдымбы?

- Ооба да, мен коркуп кеттим.

- Коркпо балам, түш көрсөм керек.. - Махабат андан кийин өзүнчө ойго батып турду: "Кызык, ал жакта деле табышат тура ээ? Мен үчүн экөө салгылашканы кандай, а учуп жүргөнү эмнеси, каякта учуп жүрөт болду экен?" деп телмирип отура берип күн кечтей баштаганынан Бакыттын келээринде тамак жасап коюуга ордунан турду. Ал ошондон баштап жанына жай бербеген балээге кабылганын сезбеди, болгону "түш да" деп этибарга албай өз тирчилигине киришти. Аңгыча Бакыт да келди, келип эле уулун эркелетип, Махабаттын бетинен өөп коюп төшөккө отуруп атып:

- Апам кеттиби? - деди.

- Ооба, узатып келдик, - Ал Урмат экөөнүн узатып келгенин айтып алдыга дасторконун жайып булоолонгон кесмени койду.

- Кайненең кандай гана асыл адам, - Бакыт ушинтип койду, - Келиндерине кызындай мамиле кылат.

- Ооба, абдан жакшы киши, мага дагы мүнөзү жагат, мен аны өз энемдей эле көрөм, - Махабат ойлуу жанараак эле көргөн түшүндөгү ак кийимчен аялды эстей койду, - Эне дегенди билбей чоңойдум, чоң энем жакшы киши эле, мен эс тарта электе эле өлүп калбадыбы! - улутунуп ийди, - Ал тирүү болгондо… - Махабаттын ичинде өзөк өрттөгөн өкүнүчү алиге өчө элегин туйган Бакыт сөздү башкага бурду.

- Пешене да-аа, байбиче, тагдыр буйругу, сен эми өткөндү унутуп уулум экөөбүзгө мээримиңди чачып, бактылуу жубай, ырыстуу эне бол, минтип ойлоно берсең оорулуу болуп каласың.

Үчөө тамактанып, уулунун уйкусу келип калганынан аны төшөк салып жаткырышты. Андан кийин көпкө чейин кобурашып отурушту. Бакыт Махабаттын өткөн оор тагдырын угуп-билип туруп жашап жатканына нааразы эмес, көңүлүнүн төрүндөгү, жүрөгү каалаган адамды, келсе ысык чайыбы, тамагыбы ортого коюп күтүп алган өмүрлүк жары, кийимин таза жууп, жакасын кирдетпей камкор. Жоро-жолдошу келсе жадырап жайнап тосуп алат. Алар да Бакытка суктанганын ачык эле айтып калат:

- Бакыт, сен аялдан жолду экенсиң, Махабат абдан жакшы, сени чарылдап, биздин аялдарыбыздай болуп урушпайт, көл чайпалса да ал кенеп койбойт, - дешип.

- Издеп жүрүп тапканмын да? - Бакыт бул мактоого маңдайы жарыла кубанып делдээ түшөт.

Түн. Бакыт бышылдап, эч нерседен капары жок уктап жаткан уулун ары жылдырып Махабаттын жанына өттү. Эркелешүү, өбүшүү, аял назы, кыңкыстоо. Экөө бир топто барып жатып калышты. Бири-бирин кучактаган бойдон көздөрү илинип кетти. Махабат Бакыттын мойнуна колун артып: "Жаштыгым кайрылып келгендей, кээде эч нерсе башыман өтпөгөндөй болом, чиркин адам баласы ушундай болот тура, кечээги оор турмушуң заматта эле көргөн жаман түшүңдөй унутула түшсө… - түйшөлүп алды, - Болбосо ошол кезде өзүмдү адамдардан качырып балам үчүн гана тирүүнүн өлүгү сезип жүрбөдүм беле?" деп оор улутунуп алды да көшүп уйкуга кирди. Ошол учурда Кубат эшиктен кирип Махабаттын сол жагына жата кетти, кадимкидей аны эркелете сыйпалап кирди, колдору негедир мурункудай куудурабай жупжумшак, келип анын колдору тийгенде чочуп жүзүнө карады, көздөрү жумулуу, эч нерсени карабай же этегин шыпырганы билинбей эле магдырап: "бул ушундай жаш көрүнөт турбайбы, мен жөн эле жаман көрүп жүрсөм керек" деген ой анын мээсин көзөп өткүчө баягы магдыратып, бүткөн боюн эриткен сезим заматта жоголуп, жанында жаткан Кубат кебездей аппак кийимчен экенин көрүп: "бул мындай кийимди качан кийинип алган?" деп ойлогуча ал койнунан суурулуп чыгып баратканда баягы ак кийимчен аял пайда болуп экөө салгылаша баштады: Кудай бетин салбасын, экөө абада калкып жүргөндөй буттары жерге тийбейт. Алар көпкө чейин бири-бирин жеңе албай жатып акыры Кубат жеңди окшойт ак кийимчен аял Махабатты айлана качып барып анан кайра качырып кирип тигини желкеден алды да жерге басып алып жүрөгүн сууруп алгандай болду. Ошол кезде Кубаттын жанагы аппак буладай болгон кийими кызыл жаян кан болуп араң зорго турду да эшиктен чыгып кетти: "Кызым, бул жексурду сага келтирбейин деп жолун торогонума болбой келип атат, сак бол, мен эми аралжы боло албайм, мен тиги жактан араң эле суранып чыккам, эми келе албайм, ал жакта да менин үйбүлөм бар" деди да, дубалдын кай жагынан чыкканы белгисиз заматта көздөн кайым болду. Аны карап жаткан Махабат: "Апа-аа!" деп үнүнүн барынча бакырып жиберди. Жанында жаткан Бакыт чоочуп ойгонуп отуруп алып демигип аткан аялын карай:

- Махабат, сага эмне болду, чоочуп кеттиңби? - деп карбаластай түштү.

- Билбейм, чоочуп кеттим окшойт, - деп ордунан турду.

- Алтыным десе, эчтеке болбойт, кел апаптап койойун, - деп Махабаттын оозун ачтыра сөөмөйүн салып таңдайына тийгизди да, - ап, ап, ап - деп үч жолу өйдө көтөрүп койду. - Ар нерсени ойлой берет окшойсуң?

- Эч нерсени деле ойлогон жокмун… - Махабат ордуна жатты, Бакыт аны кучактап жатып: "балким атасы түшүнө киргендир, кантсе да багып чоңойткон эмеспи, анан да кичинесинен…" ушуну ойлогондо Бакыт аны кимдендир кызганып алды да кайра: "Кой, атасына куран окутуп коёлу, кандай жамандык кылса деле атасы эмеспи" деп ойлоп уктап кетти.

Эртең менен Бакыт Махабатка оюндагысын айтты эле ал:

- Койчу Бакыт, куран окутпай эле койдум, аны эмне кыласың? - деп жуутпай койду.

- Махабат, сенин чоочуганыңдан ойлоп атам, анан дагы сен анын өлүмүнө түздөн-түз күнөөлүүсүң, ошон үчүн арбагынан кечирим сурап куран окутуп койсок тынч уктайсың.

- Андан деле эмес, куран окутуп эскерээр жакшы ата болуп берсе аны өмүрүм өткөнчө унутпайт элем го?! - көзүнөн жашы кылгыра түштү, - Бакыт, сен мени табалагандай болуп атасың?

- Койчу эми жаным, куран окутуп коюунун зыяны жок, мейли өзүң билчи, - деди да кийинип алып жумушуна кетти. Ал кеткенден кийин өзүнчө ойлонуп: "чын эле куран окутуп койсом окшойт, тынчып калаар, түшүмө кирбей калаар" деген уйгу-туйгу ойго жетеленип түндөгү ага кошулгандагы башкача сезим пайда болгонун ойлоп бүткөн бою "дүр" дей түшүп мууну калтырай: "кудай ай, ал эмнеси, өлгөн адам менен кошулганым, балким мени акыры алып тынат окшойт. Кой, Бакытка айтып куран окутуп коёлу" деп ойлонуп кечке чейин көңүлү кирдеп жүрдү. Анан кечинде келген күйөөсүнө:

- Бакыт, сенин айтканың туура окшойт, бирди союп куран окутуп коёлу, кантсе да үмүт этип атат го, жакын туугандары деле жок аны эскере турган, мал союлуп, каада менен деле коюлган жок, болбосо күйөөрү болсо ким өлтүргөнүн изилдесе таап мени айыбым ачылмак, ким менин ички сырымды билип коюптур, сенден башка? - деп айтканда Бакыт макул болду. Эртеси эле бир кой союп молдо чакырып куран окутушту, айыл кошунаны чакырышты.

- Атаңдын арбагы ыраазы болсун айланайындар, тилегиңер кабыл болсун! - деп кайтышты келген эл.

- Айтканыңар келсин! - дешип эл узатып бүткөндөн кийин: "Ылайым жаткан жери жайлуу болсун, арбагы ыраазы болсун, оомийин!" - деген Бакыт өзү да куран окуп бата кылды. Сойгон койдун эч нерсесин калтырышпады. Ошентип көңүлдөрү жайланып жатып калышты. Ошондон кийин көпкө чейин Кубат түшүнө кирбей калды. Ичи билинип жети ай болуп калган. Негедир оорлошуп калган Махабат күйөөсүнө айтты эле:

- Сен врачка көрүнчү, жат десе жатып, төрөгөнчө дарылан, мен апамды алдырайын, Урматты караганча, - деди эле Махабат болбой койду.

- Ичим чоңойгонго эле кыйналып жатсам керек, дагы көрөйүн, балким төрөгөнчө ушинте берээр… - деп болбоду. Айы-күнүнө жетип калды аңгыча. "Бүгүн-эртең төрөйм" деп турган. Кыйнала бергенинен эрте эле жатып алган. Уйкусу келбегендиктен Бакыт телевизор көрүп отуруп жаңы жаткан болчу. Махабат кыңкыстап, улам ыргып атканынан чекесин басып көрсө ысыгы деле жок, тердеп чыгыптыр: "Кош бойлуу неме кыйналып атса керек" деп аны чачынан сылап төшөгүн кымтылай, анын жанында капарсыз төшөгүн тээп салып бышылдап уктап жаткан уулун да өөп, үстүн жапты да Махабатты карап колун ага артып алып жатып калды. Көзү илинип илине электе эле: "Аа-ай, тийбе, тийбе дейм!" - деп Махабат ордунан тура калды. Анын үнү ушунчалык ачуу чыкканынан Бакыт да Урмат да чоочуп ойгонду. Урмат бала эмеспи, көзүн ачып кайра оодарылды ары көздөй, анан уктап кетти. Махабаттын жүрөгү дикилдеп демигип көкүрөгү өйдө-ылдый боло титиреп атты. Бакыт аны кучактай калып:

- Макы, сага эмне болду, жаман түш көрдүңбү? - деп чебелектеди. Ал болсо Бакытты караган бойдон нез болгон эмедей, алыстан жүгүрүп келип чарчагандай дале демигип атты. Эч нерсе дебеди, жөн гана күйөөсүн жалдырай карап отура берди, эмесе көргөнү түшү же өңү экенин билбей күйөөсүн жалдырай карап тилден калгандай "өх" деп алып ордуна кыңкайды. Бакыт да ошол күнү тынч уктай албай чыкты. Махабат көзүн ирмегенден коркуп жатты. Анын түшүндө Бакытты Кубат баш жагына отуруп алып эңкейип карап жаткан экен, Махабат андан коргомок болуп аны колу менен түртөйүн деди эле эмеле Кубатка окшошуп турган неме көзү күйгөн өңү суук немеге айланып аны тоотпой эле Бакыттын үстүнө чыгып алып тебелеп атты. Аны түртүп ары түшүрмөк болуп жанталаша аракет кылса да болбой эле жапжалпак кылып тебелеп колунан чууртуп топурак таптап, заматта ал көрүнбөй калды. Махабат Бакыттын үстүнө үйүлгөн топуракты шилеп жатса тигил кайра үйүп арсалаңдап күлүп, көздөрүнүн күйгөнү менен өзүн караганда ал заматта аппак чач аялга айланып калды. Ошондо чачтарын кармалай тиги азезилге жини келип кыйкырып атканда ойгонуп кетти: "Кудай ай, дегеле шорум көп окшойт, эмне болот эми, топурак басса жаман болот дечү эле, Бакыт менин, балдарымдын бактысына аман болсо экен" деп түпөйүлдөнүп уктай албай жатып таңга маал ичи бурап ооруп кирди: "Таң аткыча чыдайын, Бакыт катуу уктап жатат, ойготпой эле коё турайынчы" деп ордунан туруп сыртка чыкты. Жерге жарык кире баштаптыр, өзү эти ооруп эч нерсени сүйбөй атса да түшүн ойлоп кийимин алмаштырып эми Бакытты ойготкону баратканда шар этип суу келип отура калды. Чымырканып босогону кармай ичинин бураганы басыла түшкөндө:

- Бакыт, Бакы-ыт! - деди араң зорго үн чыгарып.

- Махабат, сага эмне болду, толгооң башталдыбы? - Бакыт ордунан ыргып туруп кийинди да аны сүйөй төшөккө алып келип, - азыр мен тиги коңшуну чакырып машинасын айдатып келейин, - деп сыртка карай жүгүрдү. Жаны кейип, улам ичи бурап кыйналып кара терге түшүп атканда Бакыт шаша үйгө кирди, - Жүрү төрөт үйгө жеткирейин.

- Азыр… эс алып алайын, - деген Махабат ичинин бураганы басыла түшкөндө Бакыттын жардамы менен өйдө болуп машинага жеткенде, - Урмат үйдө жалгыз калабы? - деди.

- Жо-ок, аны коңшуга дайындап койдум, сени жеткирип кайра келип аны жаныма алып сага барып калам, кам санаба, өзүң аман-эсен көз жарып алсаң болду, - Машина дароо ордунан жылып зуулдап чоң жолго жетип үчүнчү төрөткананы көздөй жөнөдү. Айткандай эле Бакыт Махабатты жеткирип коюп эле үйүнө келди да Урматты тургузуп чай берип кийинтип алып төрөтканага жөнөдү. Ал келгенде Махабат төрөй элек экен. "Дагы жарым саат, бир саатта төрөйт", деди акушерка. Бакыт сыртта күтүп жатты. Анан ойлонуп: "Аман-эсен көз жарып алса экен, уулбу, кыз төрөйбү, аман болсо болду" деп оюн жыйгыча:

- Ай жигит, уулдуу болдуң, аялың татынакай өзүңө окшош уул төрөдү! - деди акушерка терезеден баш багып.

- Рахмат, өзү жакшы элеби? - деди Бакыт.

- Жакшы, оңой эле төрөдү, уулуңду орогондон кийин көрөсүң, азыр үйүңө бара бер, көңүлүң тынч болсун, баары жайында! - деди.

- Сүйүнчүңүздү алыңыз, - Бакыт ага кубана карады.

- Азыр, сен кирип коридордо күт! - деп көрүнбөй калды. Демек анын келе жатканы белгилүү болду. Сүйүнчүсүнө жүз сом берип:

- Дагы келем, азыр муну колуңуз кур болбосун алып коюңуз, - деген Бакыт күлүңдөй карап чыгып кетти. Жанындагы уулун эркелете, - инилүү болдуң уулум, апаң уул төрөптүр! - деп жетине албай чыгып унаа күтүп үйүнө келди. Түш ченде Урматты жетелеп алып келсе Махабат туруп калыптыр. Терезеден көзүн ача элек наристени көрсөттү эле Бакыт жерден туруп оозун чормойто "чоп" этип койду. Махабат жылмайып койду. Ушул көз ирмемчелик бакыттын сан жылдар бою көз алдында калаар калбасы ага бүдөмүк эле…

Ал күндөрү да өттү, үйүнө чыгып келген Махабат наристеси менен алек. Урмат кичинекей көзүн ача элек инисин улам жанына келип сөөмөйү менен нукуп:

- Апа, бул менин иним ээ? - деп коёт момурай.

- Ийи, садагасы, сенин иниң да, ал чоңойсо экөөң ойнойсуңар.

- Минеге, мен үкөмдү урбайм да!

- Ошент, садагам, - Махабат уулу менен алышып отуруп кеч кирип калганын сезбеди. Баягы көргөн түшүн унута баштаган. Ошол күнү Бакыт жумуштан сиркеси суу көтөрбөй келди. Махабат сураса:

- Башым эле ооруп, жүрөгүм опкоолжуп атат, - деди да жатып алды. Махабат алды-үстүнө түшө ысык чай берип, дары ичирип жылуулап жаап:

- Бир-эки күн жумушка барбай эле койчу, - деп камкордук кылып ага тынчсызданып атты. Бакыт башы оорубай эле түнү кечээ жаман түш көрүп чоочуп калган: Ал өлгөн чоң атасы менен бирге отуруп тамак жеп атыптыр, тамактанып бүткөн соң: "Эми кетейин чоң ата, балдарым менен аялым күтүп атат, сиз мени менен кошо барбайсызбы, неберелериңизди көрүп келесиз" - десе: "Жок, уулум, сен эми кете албайсың, мени менен болосуң, балдар өз күнүн көрөт", - деп жатканда ойгонуп кеткен Бакыт жүрөгү лакылдап: "Бул эмнеси, мен чоң атам менен тамактанып, ал мени кетпе дейт да, демек мен өлүп калат экенмин да, кантип, жаңы эле отуз үчкө чыкпадымбы?" деп ойлонуп эртең менен сыр бербей улам көз алдына чоң атасы келе берип жаман абалда жүрдү. Чүмкөнүп жатып уктагандан коркуп башын көтөрүп эки баласы менен олтурган аялын көпкө карап турду: "Кокус мен өлүп калсам балдарды го ата-энем кор кылышпайт, Махабатка эле кыйын болот го. Кой, эртең жети токоч жасатып анан кудайы өткөрөйүн дагы уулумду отургузайын, той берейин" деген чечимге келди. Бир чечимге келгенден кийин:

- Махабат, эрте менен эрте жети токоч өткөрүп койчу, анан мен бир улак табайын, кудайы өткөрөлү, - деди эки баланы жаткызып убара болуп жаткан аялын карап.

- Мейли, өткөрсө өткөрүп коёлу, эмнеси болсо да эртең жооп сурап эки-үч күн үйдө болчу, чарчадың окшойт, - деди Махабат кабатырлана.

- Анча деле ооруганым жок, бирок кечээ түнү түшүмөн чоочуп калдым окшойт, - деди көргөн түшүн айткысы келбей, анткени "жаман түштү эч кимге айтпай кудайы өткөрүп койсо, жакшыга жоруса арты жакшы болуп кетет, түштүн мойну кылдай, бурган жакка кетет" дегенди уккан. Ошондуктан ал өзүн токтоо кармап: "кудай өмүр бер, балдарым жаш, аталык милдетимди аткарып экөөнү тарбиялап чоңойтууга жетишейин" деп тилек кылып атты ичинен.

Эртең менен эрте туруп Махабат жети токоч жасап аны атайы үйдөн куран окутту да көчөгө чыгып коңшуларына таратып кайра кирди. Эки күндөн кийин Бакыт улак алып келип эч нерсесин калтырбай салып эл чакырып сөөктөрүн толук таштап кетүүсүн өтүндү. Келген эл улактын этин жеп батасын берип тарагандан кийин улактын терисине сөөктү ороп туруп эч кимге айтпай мүрзөгө алып барып жер казып туруп көмдү да жалпы арбактарга, чоң атасына багыштап куран окуп кайтты. Ошол күнү кечинде дагы түш көрдү, Махабат баягы түшүн дагы көрүп экөө тең түн ортосунда бири-бирине билгизбей ойгоо жатты. Махабаттын жүрөгү түшүп калды: "кудай ай, аман болсо экен, оо жараткан эми гана өз бактымды таптым деп көңүлүм тынып калганда бактымды кырка көрбө" деп сыздап кудайга жалынып билгизбеске аракеттенип ыйлап атты. Ортодо кичинекей бир айлык наристе жаткан, четте жатып Бакыт ойгонуп кетпесе экен деп айласы алты кетип колунан келсе Бакытына чымын кондургусу келбей, ажалдан куткарып калгысы келет: "Өзү да жаман түш көргөн экен, кудай сактаса экен" деп түнү бою кирпик какпай эрте туруп үч айрылыш жолго жети сомдон үч жакка таштап, кайра келип суу ырымдап чачты да кайра чукуранган баласынын жалаягын которуп чай койду. Андан кийин Бакыт турду. Негедир ал ошол күндөн тартып бир нерседен корккондой элеңдеп эки жагын карана берчү болду. Оюу менен алышып: "кой, менин көрөөр күнүм бүтүп бараткан окшойт, андан көрө Урматты отургузуп бир милдетимден кутулуп анан кетейин. Арман ай, өмүрүм кыска жан белем, ойлогон максаттарымдын бирине жетүүгө үлгүрө элекмин го?" деп ичтен арман кылып жүрдү. Негедир басса-турса артында бирөө ээрчип жүргөндөй кыңылдай берет, бирок эч ким көрүнбөйт. Акыры ата-энесин чакырып Урматты отургузду да, үч-төрт күн өткөндөн кийин тойго камынды. Тойго камынып, кеңешип чогуу болуп тойдун жүрүшүнө ага-инилери баш-көз болууга макулдашып, дагы төрт-беш күн өттү. Ошол арада апасы Бакыттын өңү башкача болуп, бир ордуна тура албай, элеңдеп эки жагын каранып, сыртка чыкса бир нерседен корккондой шашып киргенинен күйөөсүнө:

- Ой Бекберди, бу баланын өңүн байкадыңбы, эмнегедир купкуу болуп кеткен, бир нерседен чоочуган эмеспи, эшикке чыкса шашып кирет, соо эмес, - деди эле ал да чын эле келгенден берки байкаганын айтты:

- Бул чын эле бир нерседен чоочуган го, балаң кургур сыр да айтпайт, той өтсүн, анан молдо-солдого дем салдырып, жүрөгүн көтөрүп койолучу.

- Ошентпесек болбойт, өңү жаман… - деп ата-эне экөө тең сарсанаа болуп калышты.

Белгиленген күнү той да болду, Бекберди менен Салкын куда-кудагыйларын чакырды эле баары келишти. Бакыттын иштегендерин өзүнчө бир күн конок кылышты. Тойго келгендер ыраазы болуп ак баталарын берип таркап жатышты. Андан кийин коңшуларга кезек келди. Ошо коңшулар менен бир көзү ачык улгайган аял Махабатка кетип атып:

- Баш-аягыңарды жыйып, конокторуңарды узаткандан кийин мага күйөөң бир көрүнсүнчү, - деди.

- Макул, эже, - Махабат колу тийбей атып аны менен жакшылап сүйлөшө албай узатып калды, - Жакшы барыңыз, эже.

- Жакшы кал сиңдим, силердин үйүңөрдө бир оор нерсе бар, ошону алдын алыш керек эле, тез көрүнсүн! - көзү ачык аял "жоготуу турат" деп айта албай туюктап айтты да басып кетти.

Махабат ичинен сызып алагдыланып атып ал аялдын айткандарын Бакытка айтканда ал колун силке:

- Койсоңчу Маку, бир кудайдын колундагы пендебиз, ал деле биздей, кудай сактасын, эми "мени көрүп бериңиз" деп ага барбай эле койдум, - деп койду. Бирок ичинен: "адамдын пешенесине жазылган өмүрдү узартып коймок беле, көп болсо мындай кыл, тигиндей кыл деп башты оорутаар" - деп ойлоп кайдыгер болуп өзүн өлүмгө, капилет келчү ажалга даярдап калды. Кийим-кечесин таза кийип, буту-колун таза жууп алып жүрдү. Ата-энеси той бүткөндөн кийин:

- Балам, элеңдеп эки жагыңды каранып, бир нерседен корккондой түрүң бар, бирдемеден чоочуган жок белең? - деди.

- Ой жо-ок, эмнеден коркмок элем, жөн эле силерге ошондой сезилип атса керек, - деп койду.

- Ай балам, тилди алып дем-сем салдырып алсаң болот эле… - деп атасынын айтканына да көнбөдү: "Чындап ажал жетсе сандыкка кулпулап койсоңор да алчу жараткан өзү билет, балким жөн эле чоочуп жүргөндүрмүн, өтүп кетээр" деп ойлуу отуруп калды. Той өткөндөн кийин Бакыт эс ала түштү: "Жок дегенде аталык милдетимдин бир парзынан кутулдум, кана жараткан, кайсыл күнү кантип алаарыңды биротоло билгизип койсоң, алган жарым, уулдарым менен жакшылап коштошуп алаар элем" деп ойлоп жаткан эле. Чынында адам баласынын көрөөр күнү бүтүп, ичээр суусу түгөнүп баратканда жүзүнөн өлүмдүн суук түрү каптап, кайсаңдап эмне кылаарын билбей, оюн бир жерге топтой албай калат экен, чиркин. Бакыт да басса-турса ойлонуп жанында эле катар басып ээрчип бирге жүргөн ажалды сезгендей карбаластай берчү болду. Жумушундагыларга да абдан кичи пейил, жумшак мүнөз болуп, баладай ак көңүл болуп кетти. Анысын байкаган кээ бирлери: "Бакыт, сен кийинки кезде башкача болуп баратасың да?" дешип калышчу болду. Анда Бакыт: "Силерге ошондой көрүнүп атса керек" деп күлүп коёт. Күндөн-күнгө өңү таптакыр башкача болуп арыктап кетти. Эстесе жаман түш көргөндөн бери он беш гана күн өтүптүр. Бул арада апасы тойдон кийин үч-төрт күн калып анан үйүнө кеткен. Адам баласына өлүмүн күтүү кандай гана арман, оор? Махабат андан бетер убайымда: "Бакыт эмне болуп баратат, өңү да жаман, эмне болуп кетет, кудай ай?" деп ичтен сызып: "Жумушка иштебей эле кой, ооруп жүрөт окшойсуң, эс алчы" десе болбой койду:

- Оой Маку, - Бакыт кийинки кездери ошентип атачу болгон, - Сен кызыксың, ден-соолугум өгүздөй, эч жерим ооруган жок, - деп күлүп Махабатты эркелете өөп, кучактап алып кулак түбүнөн көпкө-ө чейин жыттап туруп калды, эмнени ойлоду, эмне эсине түштү ким билет, бир гана ушул турушу эң акыркы көз ирмемдери экенин сезишпеди. Ошол түнү көп нерсени чечүүгө бүтүм чыгарып сүйлөшүп отура беришти. Кими-кимисинин жатууга көңүлү жок, Бакыт эки уулун кайра-кайра өпкүлөп:

- Садагаларым, менин тукумумду улоочуларым, - деп үзүлүп түшө эркелетип жатты.

- Койсоңчу, анчалык эле эркелете бербечи, кудай аман коюп өзүң аман болуп балдары экөөлөп тарбияласак баары жакшы болот, экөөбүз чоң ата, чоң эне болсок, бактылуу өмүр сүрсөк, тилегибиз орундалып жашоонун кызыгын көрөөрбүз.

- Ананчы Маку, жашоонун кызыгын буйруса көрөбүз, - деп ойлуу бир азга отуруп анан уктап жаткан Урмат менен Максатты ушунчалык айоо көз-караш менен карап, - Маку, - деди көздөрүн муңайымдуу кылгырта, - Кокус мен бирдеме болуп кетсем балдарды кор кылбай кара ээ? - деп койду.

- Эмне деп жатасың Бакыт, андай жаман сөздү айтпай жүрчү, менин караган-тутканым бул өмүрдө сен элесиң, менин жүрөгүмдү оорутпачы?! - Махабаттын көздөрүнө жаш кылгыра түштү.

- Жок эми, жөн эле айтып жатам да, өлбөгөн адам болбойт, экөөбүздүн бирибиз акыры мурунбу, кийинби бул өмүрдөн өтөбүз да, кокус мен өтүп кетсем дегеним да?

- Андай жаман сөздү айтпа, Бакыт. Балдарың менен менин бактыма сен аман жүр, сенсиз биздин көргөн күнүбүз курусун!

- Койдум Маку, койдум, экинчи антип айтпайм, кел эми таң атайын деп калды, эс алалы, - Бакыт төшөккө кыңкайды. Махабат жуунуп, бүткөн боюн жыттуу атыр менен сыйпап анан келип буруксуй төшөккө жатты. Экөө биринчи күнкү, бири-бирин жаңы көрүшкөндөй эки уулун четке жаткырып коюп таң атканча махабаттын кумарынан бир чыкты го, чиркин. Махабат ошол түнү дили менен берилип, жашаган жашоонун баркын жаңы сезгендей, Бакытка биринчи түнүн арнап аткандай бир черин жазды го?! Жерге жарык тегиз тараганда экөө сулк жатып, ошондо да бири-биринин кучагынан чыккысы келбей кичинекей уулунун чукуранганына карабай мемиреп уйкуга киришти. Көпкө чейин бакылдап ыйлаган кичинекей наристенин үнү угулуп, кара терге түшүп бар-бар деп ыйлай берди. Ошондо гана катуу уктап кеткен Махабат, колун Бакыттын мойнуна артып, ал өзүн белинен кучактап алганын байкап акырын анын колдорун чыгарды да уулуна үңүлдү. Эки айлык наристе, боргулданып тердеп, ыйлай берип үнү кыргылдана түшүптүр. Махабат чоочуп кетти: "ушунча катуу уктадымбы, кантип ыйлаганын укпай калдым, жөнөкөйдө чукуранса эле ойгонуп эмчек салып, кургактачу элем го?" деп уйкулуу көздөрүн ушалап терезени караса эбак эле таң агарып, жандуунун баары тиричиликке кирип калгандай. Бакыттын уктап атканын карап, кайра уулуна эмчегин салды да жата кетти, түнү менен уктабаганга уйкусу чала болуп көзү ачылбай аткан. Ал эми мемиреп уйкуга киргенде Бакыт ордунан турду, түндөгү көргөн түшү аны соо койчудай эмес, чоң атасы дагы түшүнө кирип: "уулум сени аябай күтүп атам, жакшы көрчү эмес белем, сагындым сени, тез кел!" деп эки кулачын жая колун созуп атыптыр, Бакыт дагы баягы эле бала кезиндегидей аны көздөй жүгүрүп бара жатып ойгонуп кетти: "Мен болбой калдым, эми сөзсүз коштошуп алайын" деп Махабаттын турушун күтүп сыртка чыгып эки жакты саресеп сала суктанып карап, жарыктыктын ушул көз ирмемдик кызыгына көзү тойбой: "аттиң, мен да өтө турган болдум, андан көрө ушуга шүгүр дейин, ооруп төшөктө жатпай кантип кана көз жумаар экемин?" деп ойлонуп үйгө кирсе Махабат ордунан жаңы туруп атыптыр. Ал көнүмүш адаты боюнча туруп эле чай койду, тамагын жылытты. Негедир жүрөгү улам бир жамандыкты сезгендей "болк" этип алып кыжаалат болуп, Бакытты жумушуна узатмак болгондо ал эки уулун эңкейе экөөнү тең беттеринен чопулдатып өөп сыртка чыккандан кийин Махабатты белинен имере кучактап:

- Маку, балдарды жакшы кара, кокус мен жумуштан келбей калсам… - дегенде Махабаттын жүрөгү зыркырап:

- Бакыт, бүгүн үйдө эле болчу, менин жүрөгүм тынчыбай атат, жумушка барбай эле койчу, - деди.

- Ой-оой алтыным десе, эмне дээр экен деп койсо, мен эчтеке болбойм, бүгүн тогузунчу этажын бүтсөк анан айлык алабыз, кечинде үйдө той болот, - деп Махабатты бекем кучактап өөп, эки бетинен жыттап туруп:

- Эми мени сен өөп койчу? - деди сурангандай.

- Болдубу? - Махабат аны эки бетинен экиден өөп анан ага сырдуу жылмая карап турду. Дал ушул көз караштар өмүр бою эсинде калаарын сезбеди Махабат, жамандыкты купуя сезген жубайлар ысык коштошту.

Махабат баласынын жалаягын жууп аткан, Урмат тойдо келген оюнчуктарын жайып алып коңшунун баласы экөө эшиктин алдында ойноп атышкан. А дегенде эки коңшу аял келип Махабаттын жанына жайынча эле отуруп, аркы-беркини айтып атышты. Бир аздан кийин дагы үч айылдагы өң тааныш аялдар келип баласын көрө элегин шылтоолоп:

- Дегеле колум бошобойт, ушул наристени көрүп коюуга, - десе бири:

- Ооба десең, мен дагы, булар той бергенде үйдө жок элем, - деп калышканда Махабат аларды - үй жакка киргиле, - деп калды. Алар эми үйгө кирип көчүк басып отура электе дагы төрт аял келди да делдээ түшкөн Махабатты колдон ала:

- Айланайын, Бакыттан айылдык, кайрат кыл, балдарыңды ая! - дегенде Махабат түшүнүп-түшүнө бербей дел боло:

- Эмне деп жатасыңар?! Бакыт азыр эле, эми эле жумушка кетти го? - деди муундары титирей.

- Кайрат кыл кызым, жумушка барып эле үстүнкү кабатка чыгып калганда кулап кетиптир! - деди дагы бири аны колтуктай. Ошондо Махабат өз акылына өзү ээ боло албай калды. Өңү кумсарып, тилин тиштеген бойдон көкмөк болуп жатып калды. Эс алдыруу кыйынга туруп, сөөк келгиче эле тез жардам келип аны ооруканага алып кетти.

Бакыт жумушуна барып, негедир жүрөгү жамандыкты сезгендей түпөйүл болуп бирге иштешкендери менен саламдашып, жумушчу кийимин кийди да ишке киришти. Тогузунчу кабатка чыгып акыркы кыштарын коймок. Ишти жакшы билгендиктен ал дайыма кышты кынаптап, ушул имараттын түбүнөн бери карай иштеп жаткан. Маянасы жакшы болчу. Бүгүн дагы кожоюн өзү аларга ыраазы болуп, алар менен эсептешээрин айтып бакылдап отуруп жаңы эле кеткен. Баары чыгып кирпичти алып эми коюп бутун ары коюп жанында турган цементтен сузуп алайын дегенде артынан бирөө түртүп ийгендей болду да башы айланып барып учуп кетти. Жумушчулардын баары дүргүй ылдый жүгүрүштү. Бакыт учтуу темирлери бар бетондун үстүнө түшүп башынан тийген экен - мээси чачырап, ошол эле жерден мүрт кетиптир. Дүрбөлөңгө түшкөн жумушчулар анын өлүгүн көтөрүп ары алпарып бетин жаап коюшту да, шефине кабар кылышты. Гүлгүндөй болгон отуз үч жаштагы жигит заматта жарыкчылык менен кош айтыша кете берди. Ошондо гана жанында бирге жүрчү сырдаш жигит:

- Ай, ай жаман болду, түшүнөн чоочуп жүрөм дегенинен, түшкө да ишенесиңби, деп койдум эле… - деп кайгырып атты.

- Эмне болуп чоочуптур? Чын эле кийинки кезде өзү өңү жаман болуп жүргөн.

- Чоң атасы кирип, "тезирээк кел, мен сени жакшы көрчү эмес белем, сагындым", деген экен, анан бир жолу аны менен тамак ичкен имиш.

- Жаман түш экен, ан үчүн молдолорго дем салдырса болмок.

- Ой ошо молдолор ажалдан алып калмак беле?

- Эми аз да болсо кармамак. Менин чоң атам илгери жашында ушундай жаман түш көрүп, эч кимге айтпай эртең менен эрте туруп заара ушатканда жаман түшүн айтып, кайра тартканда жакшы тилек тилеп үйгө кирип чыны сууну башынан айлантып төгүп жети күн кайталап, жетинчи күнү болгондон кийин бир сыйра таза кийимин жетишпеген бирөөгө берип, жети теңгени ошого кошо бергенден кийин кайра жети айлык улакты садага чаптырган экен. Андан кийин кырк күнү тынбай жатаарда куран окуп, кыркынчы күнү өзүнө жети молдо чакыртып келип сопсоо эле туруп чилдесин түшүрткөн экен. Ошондон кийин намаз окуп калып көп жыл жашабадыбы? - деп бири оозун жыйгыча шеф келди да Бакыттын сөөгүн машинага жүктөп үйүнө алып жөнөдү.

Махабат ооруканадан көзүн ачты, ачып эле эки жагын каранып:

- Мен кайдамын, балдарым бар эмес беле, алар эмне болду? - деп өйдө кылды.

- Эмнеге бул жерге алып келдиңер эже, мен… - деген Махабат эч нерсени эстей албай эки аялды алмак-салмак караганда алар бири-бирин карап унчукпай сыртты көздөй жөнөштү.

Алар келгенде Бакыттын сөөгүн алып келип үйдүн бир жак капшытына жаткырып, баласын бир аял карап отурган. Топтошкон элди көргөндө гана Махабат:

- Бакы-ыт, Бакы-ыт! - деп жулкунуп эки колун кармаган аялдарды ыргыта түртүп эки бетин тытып, үйдү көздөй жүгүрдү. Беш-алты аял ага алы жетпей кошо кирип анын Бакыттын бетин ачып эле үстүнө жыгылып калганынан, бери тартса дем чыкпай көгөрүп калыптыр. Ошентип шефи жүгүрүп жүрүп мечиттин боз үйүн алып келип тиктирип, туугандарына киши жиберип өзү тейлеп, кетчү чыгымдарынын баарын тактап даярдап койду. Кошо иштегендер да ошол жерде жардам берип жүрүштү. Махабат ошол бойдон эсине келгенде ар кайсыны сүйлөп, таптакыр эле акылынан айнып калды. Сөөктү коё электе эле өзү менен өзү болуп, баласын карабай:

- Көрдүңөрбү, Бакыт жумушуна кетти эле, келип калмак, кечигип атат, мен карап келейинчи, - деп ордунан туруп сыртка жөнөгөндө кээ бир аялдар анын ушул абалына зээни кейип тынчтандырууга аракет кылат:

- Махабат, эсиңе келчи айланайын, балдарыңды аячы, мына Бакыт, ал эми келбейт, андан көрө отуруп ыйлап, бугуңду, арманыңды айтып кош!

- Жо-ок, ал өлбөйт, ал өлбөйт! - деп кара терге түшө бакырып аткан Махабатты эки аял бекем кармап, бири бетине суу чачып, жаакка чаап:

- Эсиңе кел, эмне болуп атасың, Бакыт өлдү, эртең аны коёбуз, балдарыңды карап эсиңди жый! - деп бири катуу сестендиргенде бирөөлөрү:

- Койсоңчу күйүттөн өзүн билбей жаткан бечараны чаппай, эми аны эптеп эле бир үйгө кармап туруп өзүнө келгиче балдарын жанына коюп караш керек. Антпесе күйүт жаман, ушул бойдон акылынан ажырап калса балдарына кыйын, - дешип кейип да шыпшынып да жатышты. Ошол бойдон же эч нерсе ичпей же балдарын ойлогонго чамасы келбей Бакытты ата-эне, бир туугандары жерге беришти. Сыздап-боздоп отуруп калышты. Кичинекей эки айга толо элек наристенин ыйлаганына Салкын эне көз жашы тыйылбай, келининин адам кейпинен кете өзүн билбей калганы ого бетер жүрөгүн сыздатты. Эл тарап, өздөрүнчө калганда Махабаттын жанына келген Сагын эне:

- Махабат, садага болоюн десе, Максатты эмизчи, карачы ыйлап атат, ме ала кой, - деди эле Махабат элээ бир топко кайненесин карап туруп, анан колундагы уулун бир карап:

- Бакытты карап келейин, эмнеге кечикти, менин жүрөгүм сезип атат, ал азыр келип калат, - деп ансыз да чачтары саксайып жоолугу мойнуна түшүп калган неме жоолугун оңдомуш болуп сыртка жөнөгөндө абысыны кармай калды:

- Махабат, ал келет, сен эшикке чыкпай эле баланы эмизчи, биз карап атабыз, ал сөзсүз келет!

- Чын элеби, силер да күтүп атасыңарбы? - Махабат көздөрү жайнай түштү, - Ооба, ал кечикпей эрте эле келем деген… - деп кубанган түрү менен баланы алып эмчегин салып бир азга уулун мелтирей карап отуруп калды. Бул учурда кайын-журту:

- Муну ушинтип алдап эсине келтирели, бечарага кыйын эле болду, эч кимиси болбосо, ошон үчүн Бакытты жөлөк-таяк кылып жүрсө.. Анан дагы экөө абдан ынак болчу.

- Ошону айтсаң, каралдым ай, ушу түшүнөн аян берген го, аябай элеңдеп эле калыптыр эле, же бир сырын айтпай кетпедиби?! - Салкын көз жашын бет аарчы менен аарчый муңканып алды.

Махабатты болсо "эмне болуп кетет?" дешип саксактап турушат. Ал көпкө-өө кайгы-муңу жок уулун эмизип отурду да:

- Бакыт, Бакыт, сен келдиңби, азыр, азыр чыгам! - деп баланы ары таштай салып эле эшикти көздөй жүгүргөндө экөө-үчөө кармап калды. Ошо бойдон ээ-жаа бербей: - Бакыт, азыр барам, мени жибербей атышпайбы! - деп жулкуна берди, чарчап кара терге түшүп, элге моюн бербей балдырай бергенде буту-колун байлап жаткырып коюшту. Эки баланын тагдыры кыйын абалда калды. Эки-үч сааттай булдуруктап атып, акыры уктады белем кыймылсыз болуп калды. Беркилер чочулашып карашса дем алып атыптыр. Өлгөндүн жазасы көмгөн дегендей үчүлүк, жетилик дегендерин өткөрүп бүтүшүп үй-үйлөрүнө кетүүгө аргасыз болгондо кичүү баласы менен Салкын баш көз болуп калууну эп көрдү. Бакыттын иниси Камыт бир аял кетирген эле. Учурда бойдок. Ал Махабаттын өзүнө келгиче апасына жардам берүү үчүн кошо калды. Ал Бакытка абдан окшош эле. Тагдырдын тайгүлүк ташы аны кайда кимге алып барып кошуп койорун кайдан сезмек. Тек жулкунуп өзүн билбей жатканда Салкындын алы жетмек эмес, эки баланы карап отуруп кээде гана келинин ойлобосо Бакыты үчүн эзилип турган жүрөгү эми неберелери атасыз да, энесиз да чоңойоорун эстесе андан бетер түтөйт. Камыт, Салкын болуп Урматты тамактандырып, кичинекейине сүт берип отурган. Төркү үйгө камап койгон Махабат бир кезде эшикти карсылдата ургулап калды. Камыт турагалып эшикти ачып ийгенде карпа-курпа беттеше түшкөн Махабат көпкө делдээ туруп калып, анан:

- Бакы-ым, сен эмне кечиктиң, мен сенсиз жинди болоюн дедим, эми эч жакка кетпейсиңби, мени жалгыз таштабайсыңбы?! - деп кучактап алып өксүп атканда Камыт апасын бир, жеңесин бир карап, аны өзүнөн оолактата:

- Жеңе, Бакыт эмесмин, эсиңизди жыйыңызчы, мен Камытмын! - деп кирди эле:

- Ыя, эмне дедиң? Сен… сен Бакыт эмесиңби? Жо-ок, сен алдаба мени, апа алдаба дечи, мени алдап жатат ээ? - жүгүрүп келип Салкынды жулкулдатып кирди, - Айтчы апа, бул Бакыт эле ээ, айтып койчу, мени алдабасын! - деп жиндидей болуп башын ийкегилей, - Ооба, бул менин эле Бакытым, эмнеге менден качып атат? - деп кайненесинин жамгырдай төгүлүп эки бетин жууган жашын аарчый, - Апа, мени Бакыт ушинтип алдаганы жатабы, ал менден эч жакка кетпейм дебеди беле?! - деп эчкирип ыйлап жатып дагы тарткылаганда Салкын:

- Ооба айланайын, сенин эле Бакытың, кетпейт эч жакка, - деди да Камытты карай башын чайкап, - Сооротчу Махабатты, отургуз, баланы колуна берип жанына отур! - деди буйрук бере.

- Апа?! - Камыт апасынын эмне деп атканына түшүнбөй, - Мен…

- Отур, Бакытпы, Камытпы, баары бир менин баламсыңар, мени ук да келинди тынчтандыр! - деди эле аргасы кеткен Камыт келинди аста эки ийнинен кармай:

- Махабат, эмне болуп атасың, отур да баланы кара. Көрчү, бала адеп ыйлап атат, - деп отургузду да жанына отуруп баланы колуна карматканда Махабаттын колдору калчылдай баланы кармап эмчегин чыгара албай жатып улам Камытты карай жылмайганга аракеттенди:

- Азыр, азыр эмизем… - деп башын калчылдатып бирдемелерди өзүнчө сүйлөнүп атты.

Салкындын ою Камыт аны алдап-соолап эс алдырса анан акырындап өзүнө келип баарын түшүнөөр, деген эле. Камыт да аны түшүндү. Махабат баланы эмизип бүтүп анан аны которгонду, жөргөктөгөндү билбей калдастап жаткырып коюп ордунан туруп сыртка чыкканда аны жөн гана артынан акмалап тим койду. Ойноп жүргөн Урмат аны этегинен ала:

- Апа, сени жинди болуп калды деп атышат да, сен жинди эмессиң ээ? - деди эле Махабат аны карап туруп калды. Бери жакта турган Салкын ага: "унчукпа" деп башын чайкап койду.

- Ким айтты, мени жинди дедиби? - Махабат ары көздөй басып көчөгө чыкты, - Аа-аа, мен жиндиминби ыя, жиндини тапкан экенсиң, - деп күбүрөнүп башы ооган жакка кетип атканда Камыт жетип:

- Кай жакка, бас үйгө, балдарды кара! - деди эле аны азыр гана көргөндөй элээ карап:

- Ий, сенби? - деп кайра артка басты, - Мен сени үйдө жок го деп издейин дебедимби? - деп жоолугун оңдой кирип кетти. Үйгө кирип алып казан аякты кылдыратып бирдеме кылгысы келип улам бири-бирине куюштуруп эле шапшып жатканда Камыт аны колдон ала ички үйгө киргизди:

- Жөн отур, мен бул жакта эле жүрөм го, эмне болуп атасың? - деп жиндене катуу ороңдогондо:

- Бакыт, сага эмне болду, мени урушчу эмес элең го? - деп аны таңкала кабагын бүркөй карады, - Бакыт, сен эч жакка кетпейсиңби?

- Кетпейт балам, кетпейт, андан көрө кел кардыңды тойгузуп эки балаңды карап жанына жатып эс алчы, - Салкын аны жумшак сүйлөп ишендире айтты, - Кайда кетмек эле… - Ойлуу келинин карап көзүнөн жашы тоголонуп кетти, - эсиңди жыйып балдарыңды карасаң.

- Ийи, - деген Махабат дасторконго келип нанды бурдап жеп чыныдагы чайды аптыга жутту да, - Башым ооруп атат, - деди да төргө жатып калды.

Салкын аны тим койду, уулун карай оңдонуп орчундуу кеп айтчудай болуп отурду да:

- Уулум, эртең доктур алып келип дарылаталы, жаш неме биротоло акылынан айнып калбасын, сен анын ою менен болуп жакшы болгончо Бакыт боло бер, эптеп өзүнө келсе анан билгенде кантмек эле, билет акыры, муну жакшы айтып карап туралы.

- Мейли апа, өзүм деле ошентип ойлоп кеттим, бирок адегенде жаман болдум…

- Эчтеке эмес уулум, жаш байкушту сактап калбасак болбойт, - эне ошентип айтып отурганда кичинекей наристе чукуранды эле ал ыйлай баштаганда Махабаттын жанына кулагына жаткырып коюшуп карап турду. Ал ойгонбоду. Бала ыйлап атканынан Салкын аны которуп кайра жаткырды эле эмчек издеп ыйлай баштады. Аны кадимки эле жанында жаткандай болуп Камыт жулкулдата:

- Эй Махабат, баланы карабайсыңбы? - деди эле чоочуп ойгонгон ал Камытты карай жал-жал этип көздөрүн тартып алды да:

- Азыр… азыр, катуу уктап кеткен турбайынбы, - деп баланы алып отуруп эмизди да, - Апей, төшөк салбай жатып алдыкпы, кой мен төшөк салайын, апам дале отурабы? - деп чындап эле уйкудан жаңы ойгонгондой төшөк сала баштады. Беркилер аны жөн гана карап тура берди. Балдарын орду-ордуна жаткырып коюп Салкынга: - сиз бул жерге эле жатып алыңыз, - деп балдарынын жанына төшөк салды да, - жата бериңиз апа, эс алыңыз, - деп өзү жата кетти.

Ошол учурда Салкын сыртка чыгып Камытты ымдай кетти. Артынан чыккан Камытка:

- Эч нерсе билгизбе балам, сени көрүп аз-аздан эсине келет балам, анан түшүндүрөбүз, - деди да кайра кирип келини көрсөткөн төшөккө жатып калды. Камытка кыйын болду. Агасы жатчу төшөктүн четине чечинбей жатып калды: "Кызык, эми эмне болоор экен, жеңем эсине келип баары ойдогудай болгуча ушинтип агамдын ордуна жатамбы? Ал эми жеңем мага карап жатып күйөөсүндөй буту-колун тийгизип жиберсечи, анда кантем, анда аны эмне деп айтам" деп санаага батып жатып уйкуга жетеленгенин билбей калды. Ал күнү Махабат эч нерсе сезбей уктады. Бала ыйлаган сайын Камыт аны түртүп ойготот. Ошондо гана ал чын эле Бакыт жанында жаткандай баласын кадимкидей карап, которуп анан Камытты карап кучактай кетти. Камыттын бүткөн бою "дүр" дей түштү: "түртүп салууга болбойт, азыр мен Бакыт эмесмин десем, караңгыда айгай салып сыртка жөнөсө кантем, анан да билип калат", деп үн дебей жата берди. Махабат ага эч нерсе деген жок: "кайненем бирге жатса да уят, тынч эле жатайын" деп ойлоп Камытты акырын өөп койду эле анын бүткөн бою дагы бир жолу дүр эте жүрөгү "зырп" этип көптөн бери аял жытын сагынган неме алдастап калды. Ошол учурда Махабат:

- Эмнеге жытың башкача болуп калган, же жумуштан келгенде жуунбай калдыңбы? - деп шыбырап мурдуна мурдун тийгизе эркелеп да, эркелетип да койду.

- Өзүң жуундурбасаң анан… - башка сөз айтууга кудурети жетпей боюн оолактатты. Ошону менен үндөбөй калып Махабат анын мойнунан бекем кучактаган бойдон уйкуга кирди.

Эртең менен эрте ойгонгон Салкын ордунан туруп үйүн, чалын эстеди: " бүгүн келип калаар, мен буларга баш-көз болуп кыркына чейин турбасам болбойт" деп ойлоп сыртты көздөй баратып Махабаттын Камытты бекем кучактап алганын көрүп жүрөгү тызылдап кетти. Камыт болсо андан качкандай эки колу жууркандын үстүндө, бутун да төшөктөн чыгарып ортого төшөктү кыпчып койгон экен: "Курган балам ай, сен да аргасызсың", деп сыртка чыгып бети-колун жууп, аарчынды да отургучка отуруп алып: "айтса-айтпаса төгүнбү, Бакытымды аргасыз ажалга берип кала бердик, Камыт бойдок, Махабат али андан кичүү, эмне экен, илгертеден эле жесир жеңени кайни алчу эмес беле, үйлөнүп алса деле болот да" деген ой мээсин жарып өттү. Бирок алдыда кандай окуялар болуп кетет, аны эч кимиси сезбеди. Дал ошол учурда Камыт ойгонуп Махабаттын колун ары кылып өзү ордуна тура берейин дегенде ал:

- Бакыт, эмнеге эрте туруп атасың, жата турчу, - деп аны тургузбай кучактап алганда:

- Мен эрте туруп жумушка барайынбы? - деп Камыт өзүн бекем кучактаган Махабаттын колдорун чыгарып өйдө боло бергенде:

- Мен сени жумушка барбачы деп канча айтам, түшүңдөн да чоочуп жүрөсүң, барбай эле койчу алтыным, же түшүңдөн чоочуп жүргөнүңдү атамдарга айтпайсың.

- Бир күн да кала албайм, - деген менен Камыт ордунан туруп эшикке чыгып: "эмне деди, көрсө Бакыт акем түшүнөн чоочуп жүргөн тура, анан эмне айткан жок" деп ойлуу ажатканадан келатып столдо отурган апасын көрдү да:

- Апа, Бакыт акем түшүнөн чоочуган экен, силер деле билген жоксуңарбы? - деди.

- Аны кайдан билдиң?

- Жеңем азыр мага айтты, ал мени Бакыт деп эсептеп жумушка барба, түшүңдөн чоочуп жүрөсүң дейт.

- Ошондой экенин сезгем, балаң кургур такыр айтпай койбодубу?! - деп эмшиңдей кетти. Махабат ошол учурда чыгып:

- Бакыт, жумушка кетсең тамагыңды ичип албайсыңбы? - деди да өзү жуунганы ары жактагы чөөгүндү көздөй басты. Эне-бала экөө бири-бирин карап калышты. Эне башын чайкады: "унчукпа, эрки менен бол" дегенди билдирди анын көз карашы. Ошентип табышмактуу жашоо улана берди, Махабат кадимкисиндей боло баштады. Врач чакыртып бир уколдорду берип таблетка бергенде Махабат:

- Эмнеге, мен ооруган деле жокмун, - деп аларды таңдана караганда Камыт:

- Сен ооруган жоксуң, айыл кыдырып жугуштуу ооруларга каршы дарылап жүрүшүптүр, анын эмнеси бар, дарысын ичип укол алып коё бер да, - деди тынчтандыра. Ал нервди тынчтандыра турган уколдор эле. Үч күн удаа укол алгандан кийин кадимкидей боло түштү. Бирок ал өзүнө келе баштагандан кийин анын көз алдына биринчи жолу аялдардын колтуктап алып: "Бакыттан айрылып калдык" деген үндөрү угулуп, карегине тартылып: "эмнеге антишти, Бакыт аман-эсен эле тура" деп Камытты теше тиктеп андан өзүнө тааныш жүздүү көз карашты издей берип аз гана окшоштукту тапты. Анткени Бакыт менен Махабат жашаган кезде ал Россияда иштеп жүргөн эле. Биринчи ала качып барганда көргөн, бирок анча тааныбай калган. Бир күнү ал баарын эстеди, акыл токтотту. Бакыттын кийимдерин карап отуруп боздоп атты… Анткени жыгылганда кийимдерин босогодогу бөлмөгө коюп койгон боюнча эч ким көрбөптүр. Аны Махабат таап алып даана түшүндү, кайнисин карап да койбой ыйлап эки уулун колуна алып, алмак-салмак өпкүлөп боздой берди. Салкын сыртта жүргөн: "кудайга шүгүр, өзүнө келип калды, эки баласы менен өз оокаттын кылганга жарайт" деп ойлонуп үйгө кирип келсе эки баласын эки жагына кучактап алып, Бакыттын кан болгон кийимдерин колуна бекем мыкчып алып ыйлап отурганын көрүп мууну бошоп кетти, үндөбөй отуруп калды.

- Бакытты мен айтканмын, молдолорго көрүн, дем салдыр деп, болбой койбодубу, сиздерге айтайын десем да айттырбай койгон. Ошол эң акыркы күнү балдарды, мени кайра-кайра өөп атып жумушуна шашып кеткен. Тим эле башкача болуп калды эле… - Махабат күйөөсү экөөнүн акыркы өткөргөн түнүн көз алдына элестетип алды, - Өңү эмнеге башкача болуп кеткенине түшүнбөйм, катуу корккондой элеңдеп, шашып эле калган…

- Балам эми айла канча, эсиң бар жансың, балдарыңды жакшы кара, өзүңдү кара, баламдын көрөөр күнү түгөнгөн экен кантебиз, кыркын өткөргөндөн кийин мен дагы кетейин.

- Айлам жок, кантейин апа-аа, менин Бакыттан башка бул дүйнөдө жөлөгүм жок эле го, кудай неге мени жалгыз таштап Бакытым, бактымды алып кетти? - Махабат ого бетер боздоп ийди. "Мейли бугун чыгарып алсын, өлүк үстүндө да ыйлай албай калды" деп Салкын үндөбөй отура берди. Камыт сырттан кирип келип отуруп жатып Махабатты бир карап койду. Ошентип тагдырдын башына тийген катуу союлунан эсине келе албай араң зорго акылын жылуу мамиледен, уколдун берген касиетинен өзүн колго алган Махабат улутунуп, улутунуп отуруп калды. Ичинен сызып, өзөгү өрттөнгөн келин ооруп калды. Эти от менен жалын болуп атса да эч кимге айтпай кылдырап, жалаяк жууп, кир жууп жүрүп кечинде Салкын ага:

- Жылуу жатчы балам, күйүт ысык болчу эле, кайнак суу берейин, бир жума тынбай суу ичсең жеңип кетесиң, ичиңе ысык түшүп кетсе оорукчан болуп каласың, - деп жаткырып, жылуу жаап, кайнак сууга сүзмөдөн чагыр кылып берди, - Тердесең эртең менен куландан соо болуп чыга келесиң.

- Ай, билбейм… - Махабат калтырап атып зорго ичти да жатып калды. Баланы карап, эшикте ойноп жүргөн Урматты саксактап карап жолго чыгарбай кайтарган эне сарсанаа болуп атты. Камыт:

- Апа, мен эми кете берейин, жеңем жакшы болуп калбадыбы? - деди эле:

- Ботом, кыркына аз калды, отун-сууну даярдай бер, анан чогуу кетебиз да? - деди Салкын уулуна.

- Мейли, - Камыт ары басып кетти. Анын артынан карап турган эне: "Бул да үйлөнсө болот эле, жашы отузга барып калды" деп көпкө ойлонуп: "Махабатты эле алып берип нике кыйып койсок не болот, балдарды башка бирөөгө кор кылбай, акыры бул жаш неме күйөөгө да тийет, ошондо балдар бизден алыстап калат, Бекбердиге айтып көрсөм эмне дээр экен, бир аялды деги кетирген" деп койду ичинен.

Бакыттын кырк ашын бергени туугандарынын баары чогулушту. Махабат бирде оору бирде соо болуп азып кетти. Кайнене-кайнатасы ага өнтөлөй жубатып атышты.

- Балам өзүңдү карма, күйүт адамды оорукчан да жинди дагы кылып коёт, мынабу балдарыңды ойло, - Бекберди өз баласындай эле аяп атканын билдирди, - Жакыным, тууганым жок деп эзилбе, мына биз турабыз, балдарың турат.

- Ооба, бизге эле жеңил дейсиңби, чырактай болгон каралдым ай, кантип гана өлүмгө кыймак элек? - Салкын бышактап алды, - Ушул балдарды кубат кылып гана отурабыз го?!

- Болду эми, келинди да кыйнабай, колубуздан келсе чекесине чымын кондурбас элек, ажалга айла жок тура, болбосо алтымыштан ашып, ичеримди ичкен мени албайт беле кудай! - Бекбердинин үнү каргылданып кетти.

Кырк ашын берип анан баары кетип Махабат жалгыз эки уулун караан кылып кала берди. Кайненеси келип турабыз деп кетээринде ага кайрат айтып:

- Балдарды, өзүңдү жакшы карма, биз келип турабыз, Камыттан аны-муну берип ийем, - деди.

Кайын-журтун узаткан Махабат үйүнө кирип бир капшыты эңшериле отура калып эчкирип алды: "Оо куураган Кубат, сен кайда болсо мага жакшы жашоо бербедиң го, кыз доорумда соолуган гүлдөй кыздардан корунуп жүрүп куурадым эле, эми бактымды тапканымда аны топуракка көмдүң, ошондон көрө мени көмбөйт белең, мендей ырысы жокту неге көмбөй менин жаңы гана тапкан бактыма карасанадың?" деп буулугуп ыйлай берди. Ошондо баласы:

- Апа, ыйлабачы, минеге эле ыйлап атасыңар? - дегенде аны кучактап алып:

- Кагылайыным, атаң бизди таштап кетип калбадыбы, атаң эми жок, жо-ок! - деп ого бетер боздоп киргенде:

- Каякка кетип калды эле атам, а мага атаң өлдү деп айтышты го? - деди Урмат балалык байоолугу менен.

- Ооба ал, ал өлгөн.. Жок, жок ал өлгөн жок, өлбөйт ал, - деп уулун кучактап мисирейип отуруп калды. Ушул азыр өзүнүн үйү да ага суук көрүнүп кетти, тээ качантан бери жалгыз жашап келаткандай жүрөгү муз болуп тоңуп, таштай катып, көңүлү азып отурду. Максаты торолуп калган, анын ыйлаганы ордунан козгоду. Болбосо отура берет беле ким билет: "Күлгүн курагым күлүп өтпөй элден жатыркап, корунуп, басынып өттү, эми багым ачылды го деп көңүлүм тынчып калганда арман кайгы үстүмө кара жапты, аттиң менин пешенеме ушундай жазылган тура" деп үшкүрүп алды. Анын үшкүрүгүндө ичтен чыккан жалын сымал күйүттүн оор ызасы бүркүп чыкты, жүрөгүн мыжыган ойлордон мелтейип кичинекей уулун эмизип көпкө жатты: "байкушум ай, караңгы көрдө кантип гана сызда жаттың экен" деп ойлоп койду.

Анан тирижандын түйшүгү аны алга жетелеп эки баласы үчүн өзүнө өзү кайрат берип жашоого үндөгөндөй болду: "адам өлүмдөн качалбайт, өлгөндүн артынан өлө да албайт, көтөр башыңды, сенин алдыңда машакаттуу тагдырың күтүп турат" деп күнгүрөгөндөй болду бирөө. Туруп уулу экөө дасторконго отурду. Ошол саат Бакыттын орду ээн калганын көрүп көздөрү кайрадан жашка толду. Кылк этип жашын жутту. Үнсүз отуруп уулун тойгузду. Өзүнүн жүрөгүнө аш барбады. Бир чыны чай ичип кайра жыйды дасторконду. Кеч кирди, төшөк салды, эки кишилик кылып салды да эки уулун койнуна катып Бакыт жатчу жагына өзү жатты. Тирмейип көзү уйкуну сезбей шыпты тиктеп улам үшкүрүп коюп жата берди. Көзү илинээр эмес, ордунан туруп альбомун алып сүрөттөрүн карап кирди. Көздөрү бактылуу бажырайган Бакыттын сүрөтү өзүн тиктеп күлүңдөп турат, өзүн ийинден алып алган. Ошо сүрөткө түшкөн күнүн эстеди. Бакыт ошондо айлыгын алып келип:

- Маку жүр, үйдө отуруп зеригип кеттиң, уулум экөөңөрдү базарлатып бир эс алдырып келейин, - деп паркка барышкан. Кафеге кирип тамактанып, уулуна оюнчук алып берип анан сүрөткө түшүшкөн. Үч-төрт жолу сүрөткө түшкөндө Махабат:

- Кайра-кайра эле түшө беребизби, болду эми, - десе ал:

- Бул сүрөттөр эстелик болот жаным, эстеп жүргөнгө жакшы, - деп күлүп койгон эле. Сүрөттү сылай көзүнүн жашы Бакыттын сүрөттөгү күлмүңдөгөн көзүнүн үстүнө тып этип таамп кетти. Аяр аарчып коюп: "байкушум ай, өлөөрүңдү сезип жүргөнсүң го эртелеп эле" деп шуу эттире үшкүрүп алып альбомду ордуна коюп кайра кыңкайды. Түн бир оокум болуп калган экен чоочуп ойгонду, жаңы эле көзү илинген эле. Түш көрүп жаткан экен, Бакыт аны тикирээ карап босогодо туруптур, анын ары жагында Кубат да турат. Махабат Бакытты карап: "эмнеге босогодо турасың, кир бери, мен сени күтүп атпайынбы" десе "Жо-ок, мен кайра эле кетем, бул сага тынчтык бербей коёбу деп ойлоп силерден кабар алайын деп келсем бул да келиптир, ушуну жолотпогондой аракет кылчы, менин дагы көңүлүм тынчып калсын" деп жалооруйт. Ошондо Махабат Кубатты жекире карап: "Сен эмнеге келдиң, мени тынч жашатасыңбы жокпу?! Азыр жогол!" деп кыйкырып ордунан тура калды. Көрсө түшү экен. Жүрөгү төшүн жарып чыгып кетчүдөй лакылдап калыптыр. Ордунда көпкө отурду. "Каапыр, тирүүндө ою жаман киши өлгөндө деле жаман болот окшойт, деги кандай гана күнү Кубаттын колуна калдым экен, ушундан көрө энем менен кошо эле өлсөм эмне" деп улутунуп алды да соксоюп көпкө жаткысы келбей отуруп: "баягы көзү ачык аялга эртең барып келсемби, кечээ эле эри өлсө айылчылап жүрөт дебес бекен көргөндөр, чакыртсам бекен? " деп ойлонуп атып аны үйгө эле чакыртмай болду. Аңгыча таң куланөөк атып, короз кыйкырып калды. Туруп бети колун жууп кирип аарчынды да таңкы жоктоосуна отурду. Кайненеси кетээринде: "балам, жок дегенде бир маал жоктоп тур, бир ай, эки ай жоктоп койсоң, андан кийин кантейин, сенин да тирлигиң башталат, балдардан кыйналсаң алып кетем", деген эле: "Бүгүн жоктоп анан күн чыга көзү ачыкка эптеп өзүм барып үйгө келүүсүн өтүнөйүн" деп ойлоду. Балдары уктап жаткан, көпкө жоктоду, көкүрөгү толгон муң арыла түшкөнсүдү. Ордунан туруп балдарын кымтылап коюп шаша үйдөн чыгып көзү ачык жашаган үйгө жөнөдү. Жоолугун чүмкөй оронуп алган. Жетип эле каалгасын такылдатканда бир жигит ачты.

- Сизге ким керек?

- Иним, бул жерде көзү ачык аял жашачу эле…

- Аа-аа, ооба, киресизби?

- Жок, чакырып коёсуңбу?

- Макул, - жигит шыпылдай басып кирип кетти да саалдан кийин чыкты тигил аял.

- Келипсиң, сиңдим.

- Эже үйгө өтөсүзбү, атайын келдим эле…

- Аа-аа, макул, бир аздан кийин барайын.

- Ошентиңизчи, күтөм, эже, - деди Махабат ага жалооруй.

.-Унутпайм, барам сөзсүз, - көзү ачык аял жылмайып койду.

- Макул анда, балдарым жалгыз, кете берейин.

- Бара гой! - аны узата ойлуу туруп калды. Махабат үйүнө келсе Максат ойгонуп ыйлап атыптыр. Урмат эч нерсени билбей уктап жаткан экен. Баланы кургактап, бир аз эмизип коюп анан үйүн жыйып, тамак жасаганга өттү. Атайы күтүнүп отурса күткөн адам бат эле келди.

- Келиңиз эже, - Махабат төргө төрт бүктөп төшөк салды да, - өтүңүз, а дегенде чай-пай ичип анан сүйлөшөлү эже, - деди.

- Менин дагы бара турган жерлерим бар, чайга убара болбо, андан көрө сүйлөшөлү, эмне дартың бар? - деди күлүмсүрөй.

- Эже… - Махабат эмнеден баштаарын билбей туруп калганда тигил аны карай башын чайкай минтти:

- Мейли, мен өзүм эле атайын, түшүңдөн чоочуп атыпсың, сени бир адамдын арбагы ээрчип алыптыр, сен аны нааразы кылгансың, негедир сенин колуң кандуу көрүнүп атат, бирөөнү өлтүргөн жок белең?

- Жок! - Махабат айбы ачылгандай чоочуп катуу үн чыгарып эшиктен бирөө угуп койгонсуп алаңдап кетти.

- Сен коркпо, эшикти ичинен илип кой, жай сүйлөшөлү.

- Ма-акул, - Махабат эшикти жаап келип отурду, - Кандай кылсам андан кутула алам? - Муңдуу көз карашы менен үмүттүү карады.

- Эми сен мындай кыл, мен сенин үйүңдү тазалап, өзүңө дем салам, жети күн шам жагабыз, жетинчи күнү ошол адамдын арбагы менен сени беттештирем, ошондо кечирим сура, анан жети күн катар куран окут. Молдо чакырып катма өткөр. Андан кийин дагы жакшылап дем салам, ошондо гана сен эс аласың, анан бул үйдөн кетишиң керек, бул үйдө ээси да бар экен, тынч жашай албайсың, - деди көзү ачык теспесин өткөрүп атып.

- Анда мейли эже, шам жагууну качан баштайлы?

- Бүгүн десең бүгүн, эртерээк болсо ошончолук жакшы, - Көзү ачык эмнелер керек экенин дайындап чай ичип анан жөнөдү, - Кечке маал келем.

- Күтөм эже, жакшылык кылыңыз, - Махабат анын артынан ойлуу карап туруп үйүнө кирди. Ошол күндөн баштап шам жагып жети күн дегенде:

- Бүгүн кездешесиң, коркпой эле кечирим сура, түшүңдөгүдөй эле көрүнөт, карбаластабай оюңдагыны айтып суран.

- Макул эже, коркпойм деле.

Түн бир оокумда экөө шам жанында отурушту. Махабат уктап бараткандай сезди өзүн. Ошондо бет маңдайында Кубаттын турганын көрдү, аралыгы эки-үч кадамдай бар. Аны көргөн Махабат:

- Кечирип кой мени ата, мен жаш болуп жаштын кадырын биле албадым, кечириңиз мени, мен тынч жашайын, кечирим бер, күнөөмдү мойнума алып милицияга барайынбы, эмне кылайын, көкүрөктөгү өчүм бар эмеспи. Өзүң уялбадың, эл ичинде басып жүрө албай калдым, аны өзүңүз да билесиз, жапайы болуп кеттим. Же сен же мен өлүшүм керек эле, анан баламды ойлоп өзүм өлө албадым… - дегенде Кубат:

- Мейли эми, бактылуу бол, сени бул жакта жүрүп да кызганып жүрбөдүмбү, апаңа да кошула албай калдым, анын кыз тийген күйөөсү келип экөө бирге жүрүшөт, мен бул жакта дагы жалгыз калдым, кош бол! - деп көздөн кайым болду. Махабат көзүн ачса жүрөгү бир башкача ээлигип калыптыр.

- Келме келтир, эми баары жакшы болот, сен абдан жакшы жашайсың сиңдим, мага жакында бирөө чыгат, күйөөңдүн ашын берсең эле күйөөгө чыгасың, - деди көзү ачык.

- Коюңузчу, балдарымды бирөөнүн көзүн каратпай калайын эже, эми күйөөгө тийбейм, - Махабат кабак бүркөй улутунуп алды.

- Аны тагдыр өзү көрсөтөт, эми сен катма өткөр, дал ошол адамга куран түшүртүп кой, - деп ордунан турду.

Махабат көзү ачык аялдын айткандарын бүт жасады. Өзү да жеңилдегенсип калды. Уйкусу тынчып оңоло түштү. Бир күнү май сүзмө алып Камыт келди. Аны көргөндө Бакытты көргөндөй бир азга өзүн жогото нез болуп же кел дебей карап тура берген экен:

- Жеңе кандайсыз, жакшы жатасыздарбы? - деди Камыт.

- Кел-кел, атамдар жакшы жатышабы, өзүң кандай келдиң? - Махабат шашып сурамжылап кирди.

- Баары жакшы, сиздерден көңүлү тынбай барып кел деп жиберди, - Камыт сумкаларды үйгө көтөрүп кирип койду да инилерин өөп: - чоң атаңдар сени ала кел дешти, мени менен кетесиңби? - деп Урматты мурдунан чымчый эркелетти.

- Мен кичинекей бала менен жаман болом го, бул да мага эрмек болот экен, караан дагы, - Махабат Урматты азыр эле алып кетчүдөй шаша жооп берди.

- Жеңе, мен бул жакка иштеген атам, атамдар сизге караан бол, жалгыз тамда, жалгыз жаш бала менен коркуп калбасын деп атат.

- Мейли, иштесең иште, - Махабат кайдыгер гана аны ээрчий үйгө кирди. Андан кийин эч кимиси сүйлөбөдү. Чай коюп кайнисине сунуп отурду.

- Кыйналган жоксуңарбы?

- Жо-ок…

- Акчадан кыйналсаңыз атам пенсия тийгенде берип ийем деп атат, жаш бала менен иштей да албайсыз.

- Бакыттын иштешкендери бая күнү келип айлыгын, анан өздөрү жардам катары чогулткан акчасын алып келип куран окутуп кетишкен.

- Аа жакшы болуптур, ошентсе да кысылып баратсаңыз айтып туруңуз.

Чай ичилип бүткөндөн кийин Камыт телевизор көрүп жатып калды. Махабат өз иши менен алек. Камытка ата-энеси:

- Балам, сен эми терең ойлон, агаңдын балдарын башка бирөөгө жалдыратпай өзүң бак, илгертеден салтта бар, жесирди кайниге нике кыюу, жылдыгын бергенден кийин сага нике кыйып коёлу, Махабат деле жаман келин эмес, көнүшүп кетесиңер, - дегенде ал ыргып кетти:

- Эмне, кантип?

- Ошентип эле, салттан чыгып кетесиңби? Махабат жаш, эмеле бирөөнү таап кетсе балдар өгөйгө кор болуп калат, аял деги алып кетирдиң, жолуң ачык балам, - дешти атасы менен апасы эки жактан ага түшүндүрүп.

Ушул азыр ошолорду ойлоп атты. Кирип-чыгып аткан Махабатка уурдана көз кырын салып: "Кызык, атамдар мени неге кыстап жатат, агамдын жаткан төшөгүнө кантип жатам, кантип?" деп көзү телевизордо болсо да көңүлү алда кайда. Эртеси ал Урматты алып кетти. Махабат жалгыз кичи уулу менен калды. Камыт бул жерге иштейм деген себеби, эртели кеч Махабат менен көнүшүп кетемби деген ойдо келген, бирок жүрөгү даабай кайра кетип калды. Арман менен кеч кирип, үмүт менен таң атып бир жыл да бат эле өткөндөй болду. Бекберди Бакыттын жылдыгын өткөрүп Махабаттын карасын алып өрттөгөндөн кийин:

- Туугандар, менин бир оюм бар, ошону ортого салайын, үйбүлөм менен кеңешип чечкен элек, эми силерге да бир ооз айтпасам болбойт, - деди.

- Айт, айт, - дешти отургандар.

- "Кудай кылса кубарыңдын акысы барбы" деген сөз бар, Бакытым биздин белди омуруп кетти, кантели өлгөндүн артынан өлмөк жок экен, аргасыз ашын да бердик, келиндин карасын да алдык, эми ушул келиним Махабатты Камыт уулума нике кыйып койсом дейм, силер кандай дейсиңер?

- Туура, туура.

- "Жакшыны жатка чыгарба" деген, бүлө жакшы болсо ким эле айрылгысы келсин.

- Илгертеден жесирди кайниге аялы болсо да нике кыйып койчу, - дешип чурулдап ар кимиси арды айтып атканда Махабат өзүн жаман сезип, мууну калчылдай баштады. Өңү да кумсарып кетти. Бирок карманып атты. Камыт баш көтөрбөйт.

- Эмки жумада нике кыйдырам, келгиле анда, - деди Бекберди.

- Келбей анан!

- Кейип-кепчиген менен да эчтеке кыла албайсыңар, андан көрө ырас кыласыңар, Камыт эми жаш эмес, агасынын балдарына ата болуп өзү карап, бакканы жакшы эмей, - дешип тарады.

Кайната-кайненеси кетпей жүрүп калышты. Махабаттын кабагы ачылбай өзүнчө бушайман: "кантип мен Камытты Бакыттай көрүп койнуна жатам, кызык эмне болот, ал эмнеге каршы болгон жок, ал деле балдарга карап атабы?" деп телмирип санаага батып калды. Антип-минткиче жума өтүп камына башташты. Махабат үндөбөдү. Эртең нике кыйылат деген күнү оңтоюн таап Камыттын жанына басып келип:

- Эмнеге макул болдуң, сен экөөбүз кантип ортобузда Бакыттын элесин көрүп жашап кетебиз, ойлондуңбу ошону? - деди үнүн пас жай сүйлөп.

- Ата-эненин сөзүн укпай коё албадым, качантан бери кулагымдын кужурун алды, - Камыт жер карай жооп берди.

- Кечигип кала электе токтотушуң керек, экөөбүз кантип арбакты унутабыз, экөөң жатындаш бир тууган болсоңор?

- Көрөөрбүз, пешенеге кандай жазса көрбөскө чара барбы, жашай берели, - деп кайдыгер күңкүлдөдү, - эгер мен баш тартсам атамдар турпагын түйүп бергени турат.

- Анда мен айтам!

- Өзүң бил! - Камыт да көшөрүп туруп берди. Санаага баткан Махабат ары көздөй басып кетти: "Эгер мен каршылык кылсам каргап койсочу, кудай ай, деги эмне болот?" деп үйгө кирди. Салкын жалгыз отурган экен, аны бир карап көздөрүн ала качып ыңгайсыздана:

- Апа, ушул кылганыңар болбойт го, кантип бала экөөбүз жашамак элем, ал али жаш, каалаганына үйлөнсө болмок, балдардан кам санабай эле койсоңор, такыр кыйналып баратсам өзүңөргө берип барып келип турам, ал эми үйдө менин тиешем жок, Бакыттын наамында. Мени түшүнсөңөр апа?!

- Жо-ок балам, эчтеке болбойт, илгертен эле жеңесин кайниге никелеген шарт бар, никени кыйып коёбуз, анан экөөң акырындап көнүшүп кетесиңер, атаң укпасын, - деп Салкын сөзүн акырын шыбырап айтты. Махабат үндөбөй отуруп калды. Ошол бойдон эч кимиси үн дебеди, демек баары ойлонуп чечип бир гана нике кыюу калгандай. Эртеси да болду, нике кыйылды, молдолор, эл кетип өздөрү калды. Бекберди менен Салкын эки-үч күн жүрүп Урматты алып кетишти. Махабат менен Камыт үндөбөй отуруп чай ичишет, анан Камыт кайдыгер басып кетип кечинде келет. Махабат андан тартынып, кирип чыкканда боюн ала качып турат. Камыт да үндөбөй жүрө берет, али экөө эрди-катын аталган менен бир төшөккө жата элек. Арадан он беш күн өтүп кетти, экөө тең бири-бирине батына албай келет. Бир күнү Махабат баласы уктап жатканда башын жуумак болуп бир чака сууну ысытып алып тамдын көлөкөсүндө жуунуп аткан. Ажатканадан келе жаткан Камыт анын көкүрөгү ачылып кош эмчеги кылайып көрүнгөндө жүрөгү зырп эте катардагы аялдар катары көз артып алды да үйгө кирип ойгонуп калган Максатты алып отуруп калды. Махабат кирип келип аны бир карады да төркү үйгө өтүп кетти. Күзгүгө келип көрүнүп үстүндөгү кийимин чечип которунуп жатты. Камыт аны уурдана карап аңдып туруп: "Мүчөсү келишкен жан экен да, акем ошон үчүн сүйгөн тура", деп ойлоп ал бери бурулганда баланы көтөрүп терезени караган болуп туруп калды.

- Баланы мага бересиңби? - Махабат аны карап колун созду.

- Ыйлаган деле жок, башка ишиң болсо жасай бер!

- …? - буйдала түштү Махабат, артка чегинди, сыртка чыкты, эки жакты карап кайра эшиктин алдына отуруп: "Бакыт, бактыма бир жаралгандай болдуң эле, эми башкасы сендей боло албайт го, багымбы-шорумбу, туш келгенин көрөөрмүн, кечир мени, кечир?!" деп көздөрү жашка толо отуруп ойлоно берди: "Эгер иниң менен жашаарымды билсең, билчү дүйнө болсо кантээр элең, балким билип да жаткандырсың, сенин иниңе көңүлүм жок, бирок кээ бир кыял-жоругу абдан окшоп кетет экен, өзү да сенин өзүңө куюп койгондой" деп мелтирей, кылаар иши жоктой жерди карап отурганда Камыт чыгып баланы берип атып эңкейгенде шампундун жагымдуу жыты мурдун өрдөй берди. Сыр билгизбей шарт ары басып кетти. Ошондо анын артынан карап турган Махабат: "бою да басканы да окшош, кайнагам буларга такыр окшобойт" деп ойлоп койду. Кеч кирди, кечки тамак жасаганга киришкенде баланы жаткырып койгон, ал ыйлап калганда Камыт көтөрүп алып үйдө ары-бери басып силкилдете сооротуп жатты. Негедир бала басылбай ыйлай бергенинен аны өзүнө берип:

- Мен эле жасай койойун, сен баланы алчы! - деп айтканда Махабат күлө карады. Анын ушул күлө караган жүзүндө ага ыраазы болгондук бар эле, жана чын дилинен биринчи күлүшү.

- Тим эле кой, бүтүп деле калгам, эми камыр салып койсом бүтөт, кайнасын, - деди баласын көтөрө ички үйгө карай кирип баратып.

- Мейли анда, - Камыт ага карап жылмайып кала берди.

Үнсүз тиктешүүлөр, бири-бирин сынагандай. Ошол түнү экөө эки бөлмөдө уктай албай ойлонуп жатышты. Бир жарым жыл, айтканга оңой, бирок жаш келиндин эркек жытын сагынганы билинип турду. Улам ары жагына бир, бери жагына бир оодарылып улутунуп алат. Бир кезде Камыт акырын кирип анын жанына жатты. Келин дем тартпай жата берди, унчуккан жок. А дегенде колун келиндин белине орой аста гана чоочутпай кучактады. Үн жок, бири-биринин демин тыңшап көпкө жатышты. Анан Камыт: "Баары бир эми биз эрди-катынбыз, акемдин арбагы кечирсин, мен деле эркекмин да, өзүм бул ишти жасаганым жок, ата-энем болбосо оюма да алмак эмесмин" деп ойлоп келинди кыса кучактап өөп койду. Махабат көзүн жумуп алган. Бир аздан кийин экөө тагдырдын тамашасына баш ийгендей төшөктө эзилишип жатты. Акыры ушундай болмок, күнөө кылган жок, ортодо нике бар, демек шарияттан чыкпады. Махабат Камыт кучактап киргенде Бакыт менен болгон акыркы махабат жыргалын эстеп Камыттын эркине баш ийип берди. Көрсө экөө тең бири-бирине кайдыгер эмес экен. Ошентип аганын ордун иниси басты. Ынтымактуу, Камыттын кыял жоругу да жакшы, жумшак, боорукер, Махабаттын көзүнүн агы менен тең айланган күйөө болду. Ал эми үйдү экөөлөп сатып башка үй алмак болушту.

- Колдон келсе бардык шарты бар үй алсак жакшы болот эле, - деди Махабат.

- Аракет кылабыз, чынында этаж үй жакшы, ваннасы да бүт ичинде, - Камыт аны коштоду.

- Канчага келе турган, жер сегиз сотук, кымбатыраак сатыш керек.

- Аларманга карайбыз да, - Экөө кеңешип ошол эле күнү жарыя беришти. Үчөө-төртөө келип баасына чыдабай кетишти. Үчүнчү күнү бир жаш эле кыз келип үйдү көрүп, жердин кененине сүйүндү да сураган баасын бермей болду. Үйдү сатышты да бир бөлмөлүү бардык шарты бар үй алышты. Ал орус экен, Россияга кетмек болуп арзан бергени жатыптыр. Жаңы үйлүү болуп көчүп келишти. Максат да бара-бара чоңоюп жөрмөлөй баштаган. Махабат бала менен үйдө, Камыт кечке базарда, кечинде көтөрүнүп алып жетип келет. Экөөнүн ынтымактуу жашап кетишине ата-энеси кубанып жүрүштү. Урматты болсо алып келип кетээрде алып кетишет. Үн-сөзү жок, акыл-эстүү келинине ыраазы болуп, келген сайын эт, сары май, сүзмөлөрүн алып келишип өнтөлөп турат: "Балдар тентибей өз колубузда калганы жакшы болду, аял алса ушундай эле аял алмак да" деп ойлоп калат Салкын. Убакыт жылга таяп калганда Махабат боюнда болуп калганын билди. Аны уккан Камыт сүйүнүп Махабатка эмне дээрин билбей өпкүлөп жиберди. Анткени балалуу боло элек эле, мурунку аялы эки жыл жүрүп эки күндүн биринде төркүнүнө кетип кайра келип атып төрөгөн эмес. Кубанычы койнуна батпай Максатты эркелетип басайын деп калган баланы тай тайлатып ойнотуп атып:

- Ушуга окшоштуруп эле төрөп берсең болду, мен бактылуумун! - дегенде Махабат аны карап туруп дароо эле Бакытка окшоштуруп жиберди. Ал дагы Максат боюнда бар экенин укканда укмуш болгон эле: "Эми ушул бактымды кут кыла көр жараткан, мындан айрыба" деп сумсая түштү.

- Акырын эми, уулбу же кызбы аны азыр билбейбиз да, кыз болсо эмне кыласың? - Махабат аны сынай карап койду.

- Эмне, менин толгон кызым бар беле, эмне болсо да көзүмө көрсөтүп наристе үнүн угузчу?

- Болду эми, көп кубана бербей, ишиң кандай, соода жакшы болуп атабы?

- Эң жакшы, сооданын көзүн таба билсең сени акчанын алдында калтырат, үч балам, сен үчүн сооданы жакшы кылып анан балдарга бирден үй сатып алыш керек.

- Ооба, ушундайда алып койбосок бара-бара кымбаттап кетет, анан алалбай калабыз.

- Болуптур эми, - Махабат Камытты сыр каткан жылмаюусу менен карап ичтеги туңгуюк сырлары акырындап жоголуп, ушул маңдайында турган кең далылуу, бийик кабак, шар сүйлөгөн ак көңүл жигитке өмүр жиби байланып калганына кубанып турду. Кайненелери да тынбай каттап турат. Максатты да басып калгандан бери алып кетип кайра апкелип өздөрүнчө убара. Урмат болсо аларга биротоло көнгөн. Келсе кетем деп чоң энесинен мурун шашып камына баштайт. Махабат анын бетинен өөп:

- Шоколад жебейсиңби алып берейин, - десе:

- Койчу, - деп аны жактырбайт, - Мен окууга барам, чоң атам окутам деген, мен чоңойдум, шоколад жебейм, - деди Урмат кадалуу кишиче. Махабат ичинен эзилип турса да кайненесинин көзүнчө берилип эркелете албады. Баары чогулганда жакшы тамак жасап куран окутуп турушат.

Камыт кээде тагдырына ыраазы болуп кетсе, теңтуштарынын көзүнчө кысынып уялып: "жеңесин алып алган айбан" дешет го деп өзүнчө алардан тайсалдап качып турат. Бирок соодасы жүрүшүп улам акчасы көбөйгөн сайын келин-кесектерге көз сала баштаганын өзү да сезбей калды. Кошуна турган бой келин, өзүнөн бир топ кичүү Оксанага көп тийишчү, ал дагы ага кайдыгер мамиле кылбайт. Жыйырма экидеги жаш келин аны кээде өзү азгырчу. Бир жолу товар көтөрүшүп коюусун өтүндү эле Камыт ага жан дили менен макул болду. Ошол күнү ал аны менен сүйлөшүп отуруп бүгүн туулган күнү экенин айтып аны конокко чакырды. Камыт кечинде бажырайган гүл көтөрүп алып анын үйүнө жетип келди. Көрсө эч ким жок экен. Экөө көпкө отурушту. Аз-аздан вино ичишти.

- Оксана, эмнеге башкалар жок мени чакырдың? - Камыт ага жылмая суроо узатты.

- Жылда көп адамды чакырчумун, - деди Оксана ойлуу, - Анткени ата-энем алдын ала келип калчу. Эми алар жок, бир туугандарым өздөрү менен өздөрү, негизи ата-эне гана бириктирип турат экен.

- Кечирип кой, - Камыт чын пейилинен кечирим сурап ага жакындай отурду, - Бул өзүңдүн үйүңбү?

- Жок, эжемдин үйү, алар Россияда соода кылышат, үч баласын өздөрү менен алып кеткен, андан ары Якутияга алып барабыз дешип аткан, кабары жок.

- Оксана, жигитиң барбы?

- Жигитим болсо сизди эмнеге чакырмак элем, кечке базарда эсептемей, анан кыжы-кужудан чарчап кеттим, - деди Оксана көкүрөгү ачык кофтасынан баш багып турган эмчегинин четинен булайып турганынан уялгандай жаап.

- Күйөөң менен неге ажырашкансың?

- Жөн эле ажырашмак белем, жакшы турмуштан ким эле кача коймок, менин ата-энем колдорунда жок эле, сегиз бир тууган ошол жакшы заманда эле бири-бирибиздин кийимибизди кийип чоңойдук. Мен эң кичүүсү элем, айлыбызда бир жигит менен сүйлөшүп калдым. Ал мени абдан жакшы көрчү, анын ата-энеси партиялык кызматтарда иштеп пенсияга чыккан бардар адамдар мени теңине албады. Темир мени менен үйлөнөм, болбосо өлөм, дегенде аргасыз макул болду. Бирок кайненеме менин кылганым жакпай: "тексиздин кызы жуксуз, баламдын башын айлантып алган да, ушунун ата-энесин кудабыз деп кантип айтабыз?" деп бассам-турсам айта берип өзүнчө корунуп чүнчүп кеттим. Күйөөм болсо ата-энесинин наалыган сөздөрүнөн тажап үйгө түнөбөй, келсе да ичип келчү болду. Аргам жок кетүүгө туура келди, - Оксана унчукпай отуруп калды. Камыт ушунча болуп дегеле өзүн эркелетип аялга сугун артып, ашыкча кыймыл жасап көргөн эмес. Экөө сый коштошту. Абдан кеч болуп калган эле. Ал келгенде Махабат аны күтө берип тажаганда жатып алган. Анын келгенин сезсе да билмексен болуп жата берди. Дабыш чыгарбай келип жашына акырын кучактап жатып алды. Негедир оюнан Оксана чыкпай койду. Көптөн кийин ары оодарылып жатып: "Эмне кылсам, мен аны сүйүп калдым окшойт, болбосо эмнеге?" деп түйшөлүп уктай албай кыйнала берди. Махабат баарын сезди: "кайда жүрдүң, эмне кечиктиң" деп сураган да жок. Унчукпай жатып уктап кетти. Эртеси эрте туруп Камыт базарга жөнөп жатканда:

- Бирдеме ичип алсаң боло? - деди эле ал:

- Жок, кеч болуп кетет, товарды эртерээк жайбасам клиенттерим мени таппай калат, бүгүн оптом алуучулар келиши керек, - деди да шашып чыгып кетти. Махабат ойлуу отуруп калды: "Ушундай болмок, бул Бакыт эмес да, байкушум ай, сен тигил дүйнөдө түйшүктөн, тирүүлүктүн азап-тозогунан кутулуп тынч гана жатасың, а мен тирүүлүктүн тозогундамын, балдар үчүн иниңе баш байлаган менен ар кимдин өз теңи бар да, ортодо сүйүү болбосо, бири-бириңди аяп жашоого болбойт экен, акыры бир күнү бул да кетет, кармай албайм, кетсе кетээр, бактылуу болсун" деп ойлонуп улутунуп алды. Аңгыча уулу ойгонуп калды. Аны жылуу кийгизип, жаңыдан басып жүргөн уулун эркелете жүзүнөн сүйүп алып эртең мененки чайга отурду: "Кайрадан мени жалгыздык өз кучагына алды окшойт" деп түйшөлө оор күрсүнүп алып тиричилигине киришти. Санаасы санга бөлүнө баштады: "Күз кирип келди, жакында кыш да келет, адам да ошондой, бирде бурганактап борошо уруп төгүп жаткан жаандай жандүйнөсү тарып, бирде тийип турган күндөй көңүлү жазгы күндөй жадырап, бирде жайдын аптабы сымал жаштыктын илебине күйүп-жанып өзгөрүлүп турат экен" деп дале толгон-токой ойлордун жетегинде термелет.

Ошондон баштап Камыт Махабаттын көзүнө тике карай албай өзүнчө бир кылмыштуудай болуп көбүнчө базарда болот. Кээде тамак-ашты эзилген семиз эт, каймак, сүттү алып келип: "керегиңе жарат, кийим-кече алып алгыла. Урматка дагы жылуу кийим алып койчу, алпарып берейин" деп кетти. Аралары сууп эрди-катын жубайлардай эмес мурдагы жеңе-кайни катары мамиле кылып калышты. Камыт: "кантсе да никелүү аялым эмеспи, качан мени урушуп, долуланып ыйлап-сыктайт, анын үстүнө курсагында менден жаралган бала бар эмеспи" деп кайсактайт. Бирок Махабат унчукпайт, ичинде эмне бар экени белгисиз, кулпулуу сандыктай зымпыят да турат. Күндөр өтө берди. Махабаттын ичи билинип калган. Бул учурда Оксана менен Камыттын сүйүүсү күчөп бири-бирисиз жашай албай турган абалга жетип калды. Ал турсун Оксананын да эки айлык боюна болуп калган. Камыттын айласы кетти. Ал Махабатка эч сыр айтпай айылдагы ата-энесине барды бир күнү кеч күүгүмдө. Анын келгенине алар таң калышкан жок. Аны-муну сүйлөшүп отурганда Камыттын бир нерсени айталбай турганын сезген Бекберди:

- Ой бала, тынччылыкпы деги, бирдемени жашырып айталбай турасың го? - деди.

- Ата, силер мени түшүнгүлө, ушундай болуп калды… - Камыт оюндагыны ачык айта албай тайсалдап отурганда Салкын:

- Эмне болду балам, жүрөктү түшүрбөй айтчы? - деп ийди.

- Тынччылык эле, коркунуч жок. Ата, мен башка аял алам, анын боюнда бар, силерге кеңешейин дедим эле…

- Кокуй кү-үн, эми эмне кылабыз, Махабат билеби?

- Жок, ага айткан жокмун, мен Оксананы бул жакка алып келип нике кыйдырайын дегем, - Камыт күнөөлүүдөй башын жерге салып отурду.

- Болоору болгон экен, айла жок, алып кел балам. Махабат эстүү келин, баарын түшүнөт, - деди Бекберди шар эле.

Ошентип ата-бала бир чечимге келишти. Оксананы айылга алып келип нике кыйдырып, чакан тойду өткөрүштү. Анан Салкын Махабатка келип ага айтып ачык эле сүйлөшкөнү келди. Салкын келип эле келининин кош бойлуу экенине ичинен боору ооруй айтпай коё турсамбы деп ойлогон менен акыры билинээрин туюп туруп айтпай коё албады:

- Махабат, келчи балам, экөөбүз эне-баладай кеңешип, сүйлөшөлү, - деди. Мээримин төгө жылмайып, Максатты алдына отургузуп алган.

- Эмне болду апа, тынччылык элеби? - Махабат да өз энесине мамиле кылгандай күлө сурап жанына отурду.

- Балам, сен менин өзүмдүн эле кызымдай болуп калдың, Камыт экөөңдү жармаштырган да мен элем. Билем, ал сага Бакыттай боло албай жүрөт окшойт, деги экөөңөр кандай жашап жатасыңар билбейм… - Эне ойлуу боло калды, эки көзү Махабатты сын көз менен карап атты, ушул бүгүн баары чечиле тургандай сезилип турду. - Эми экөөң тең жаш эмессиңер, терең ойлоноор дегем, балдарды ойлогом…

- Апа, мынчалык табышмактатпай ачык эле айта бериңиз, эмне болду?

- Камыттын мамилеси кандай деги?

- Ээ апа, экөөбүз али сыйбыз, мына минтип боюмда да бар, мен ага эч нерсе дей албайм, эгер башка бирөөнү жактырып калып ага үйлөнөм десе каршылыгым жок, балдардын келечек тагдырын өз мойнума алам, бирок мен ушул үч бала менен үйсүз батирге сагалабай үйдү гана менин наамыма өткөрүп беришин суранам, башка өктөө, таарынчым жок, - деди Махабат. Салкындын көздөрүнө тике карады. Сезди, түшүндү, эмне кылмак.

- Эстүү жансың, сендей жакшы бүлөнү колдон чыгаргым келген эмес эле… айла жок, балама эми алым жетпей калды, бизди кечир садага?

- Коюңузчу апа, анчалык эле эмне болду, Камыттын колу-жолу бош, кандай жашаса өз эрки, силер кыйналбагыла.

- Садага болоюн десе, үй сеники болот, балдарга энчи бөлүп беребиз, сен да каалагандай жаша, жаш эмессиңби, биз да көз салабыз, кыйналсаң сөзсүз бизге кайрыл.

- Андай эле кыйын болуп баратса кайрылам, бирок Камыт үчүн сиздерге эч кандай арыз-муңум жок, мен баарын ойлонуп чечип койгом апа! - деп караганда эненин жүрөгү зырп этип алды.

- Эмесе чечиштик каралдым, уулумдун күнөөсүн мен тартайын, кокус төрөсөң баланы бизге берээрсиң, анткени балдарымдын жашоосу жүрөгүмдү оорутуп, күлгүндөй кезинде Бакытымдан ажыраганым аз келгенсип эми мунун оюна тоскоол болсок кандай болот деп жаным тынчыбай койду. Анткени мен баарын өзүм көндүргөн элем, ойдогудай болуп кетет деп ойлогон элем да.

- Кабатыр болбо апа, Камытты мен түшүнөм, мойнунан байлаган ит ууга жарабайт дечү беле, зордук менен күйкөнү бүркүткө айланта албайбыз да?

- Акылыңдан айланайын сенин, деги Акылкарачачтай эле жансың, болсо ошол Акылкарачач да сендей эле аял болгондур, эми минтип кылым бою аты айтылып атпайбы?

- Баа берип, адам катары баалаганыңарга ыраазымын апа, болгону сизден суранаарым, Камыттын аялы кандай жан экен ошону билейинчи, жеңил-желпи болуп жашоону кыйынчылыгын көтөрө албаган аялдардан болсо күмүш күлкүсү менен алдап жүргөн болсо ага да кыйын болуп калат го, деги жаңылбаса экен…

Махабат кайненесин каймана көз карашы менен карады. Муну кыраакы эне байкады, бирок эч нерсе дей албады. Анткени: "Силер минтпесеңер өз ордумду табат элем, силердин көөнүңөрдү кыялбай жүрүп ушул күнгө туш келдим деп айтабы" деп ойлоп аткан. Бирок эне күткөн жооп болбоду. Махабат жүрөгүндөгү ойду гана айта алды. Салкын эне зыңгырай түштү. Эмне демек, азыр уулу жөн гана сүйүүнүн кулу болуп, сулуу, жаш келинди ээрчитип барды, анын кандай экени азыр баарына белгисиз эле… "Байкуш балам, ырас эле алганы жакшы чыкса экен, ушул алтындай келиндин кусуруна калбаса болду, мунун да боюнда бар экен, айтса-айтпаса төгүнбү, минтип балалуу болоюн деп калганда туура эмес эле кылды, кантейин", эне ушуларды ойлонду, эки-үч күн жүрдү. Махабатты жаш баласы менен жалгыз таштагандан тартынды, аяды. Энелик мээрими, жүрөгү кыйбады: "Кайран балам, ушундай асылзаада аялынын ырахатын көрбөй, ызаатын көрбөй өтүп кетти. Жеңе алган кайни мунун кадырын билмек кайда-а?" деп үшкүрүнүп Максатты эркелетип улам өөп коюп ушуларды ойлонуп отурду. Бакытынын жаракөр, шыпылдаган мүнөзүн эстеди: "Эки жакшыны кошпойт" деген чын белем, экөө бири-бирине төп келген жандар эле…" Көздөрү жашка, жүрөгү муңга толгон эне өмүр бою баласын унутпасы белгилүү го, кечээ эле маңдайында отургандай сезилип кетти. Махабат да ойлуу, өз тиричилигин жасап жүргөн менен: "Демек өткөндө жөн кеткен эмес экен, аялды алып барган го, мейли бактылуу болсун, мен аны өмүр бою мени менен жаша деп зордой албайм, эмнеси болсо да жакшы аялга туш болсо болду" ушинтип ойлоп койгону менен көкүрөктөгү ызасы көздөрүнөн жаш агызып ачуу арман жүрөгүн кыйнап турду: "Мен аны Бакытыма окшоштуруп гана алаксып жүрбөдүм беле, анын элесинен эми биротоло ажырабадымбы?" деп үшкүрүп ийди. Камыттын кийимдерин жууп жатып ар дайым көз алдында Бакыттын элеси турчу, ошол көйнөк же костюм болобу алган күнүн эстей берчү: "Эми Бакыттын көйнөктөрүн ким кийип кирдетет, анын маңдайына Бакыттай болуп ким отурат?" тамагын бууган жашка көмөкөйүнөн эчкирип жиберди.

- Ээ Махабат, тынчыраак отурсаң боло, кош бойлуу болсоң, кыйналып калып жүрбө? - деп Салкын аны жанына чакырды. Махабат бир демге буйдала түштү:

- Азыр… - деп көз жашын аарчый күлмүңдөп ваннадан чыгып келди. Көздөрүнөн ыйлаганы билинип турат, ага карабай кайненесине күлүп-жайнап, - Апа, зериктиңиз окшойт, баланы коё бериңиз, буту баскан немени алып отуруп кыйналган жоксузбу? - деди отуруп жатып.

- Жо-ок айланайын, бала алгандан эмнеге кыйналам, кайра булар мага кубат болуп атпайбы, - Салкын сүйлөп жаткан менен келининин көзүнүн шишип түшкөнүн көрүп ичи түтпөй жүрөгү "зырп" этип: "Байкуш аа-ай, энеси болсо да сырдашып чери жазылып калат беле, же эже-сиңдиден кудай айткан эмес экен" деп боору ооруп турду. Жүрөгүн жара тилип, сайгылашкан ички арманы кыйнап жатканын сезди эне. Сезгенден колунан эмне келмек, анын кайгысын жеңилдетүүгө кайдан жарасын, болгону көңүлүн көтөрүп жакшы сөз айтып, айылдагы жаңылыктардан кеп кылып алаксыткан болот.

- Апа, - деди Махабат көптөн кийин, - Урматты алып келип берсеңиз, жок дегенде Максатты ойнотуп мага да караан болот эле.

- Ийи, мейли садага, аны эми мектепке алып барабыз деп чоң атасы окууга даярдап жатты эле да?

- Бул жакка деле окутуп коём, мени туура түшүнгүлө ээ апа?

- Түшүнбөй эмне, сен элеңдебей эрмек кыласың, окуу жакындап калды.

- Ооба, эртерээк аракет кылып мектепке сүйлөшө берейин.

- Ошент, эртең барайын да өзүм алып келип силер менен эле болоюн, жалгыз-жарым коркосуңар го?

- Коюңузчу, эмнеден коркмок элем, эки балам менен эч нерседен коркпойбуз деле, атам сиз бул жакта жүрүп алсаңыз жалгызсырабайбы? - Махабат тамашалай күлүп койду.

- Жалгызсырабай өлсүн, ал үйдөгү балдарга көз болбосо болбойт да, мен силерге көз болом.

- Мейли өзүңөр билгиле, сиздин бул жерде болгонуңуз аябай эле жакшы болмок…

- Сөзсүз ушул жерде болом айланайын, - Салкын эне ойлуу отуруп калды, - Ээ Махабат, Камытты кечирдиңби?

- Анын эмнесин сурайсыз апа, анда эмне күнөө, силердин тилиңерди алып, ата-энени сыйлаганы адамгерчилиги да, эми жашоо деген ошондой тура, андан көрө тиги келин аны сыйлай алса эле болду?

- Эми ал пешенесинен көрсүн, сенин жүрөгүңдү оорутуп аламбы деп айта алган эмес тура.

- Мен аны көз карашынан эле билгем… - Махабаттын көз карашы энени муңайтып жиберди.

- Кой балам, жатып эс алалы, мен эртең жолго чыгам, сен бир-эки күн уулуң менен коркпой тура тур, - деди. Махабат кайненесине өзүнө жакын кылып төшөк салып берди, уйкулары келгенче сүйлөшүп отуруп анан көздөрү илинип кеткенин да сезишкен жок.

Ооба, дүйнөдө адам баласынын акылмандыгы, көтөрүмдүүлүгү, сезгичтиги, амалдуулугу өзүнө көп таасирин тийгизет, кээси алаңгазар жаман-жакшыны ылгабаган дардаңпоздугу менен бири-бирине жаман көрүнүшүп алган учурлары канча. Бул эки адам бири-бирин аяп, бири-бирине жөлөк болууга аргасыздан эмес адамдык сапаттарынын бийиктигинен. Салкын айылдагы салабаттуу, кадырлуу аялдардан эле: "кайнене камырынан" дегендей жакшы сапаттар Махабатта дагы бар эле. Ошондуктан кайненесинин ички сырын айттырбай түшүндү, өзү да баарын чечип койгон эле.

Эртеси Салкын айылга кетти. Салкынды күтүп жаткан Бекберди утурлай басып, анын жанында Урмат торсоңдоп ойноп жүрүптүр.

- Деги тынччылыкпы, кечиккениңен кабатыр болуп атабыз.

- Тынчылык эле чал, ата-аңдын көрү, Бакытым ушундай бир асылзаада аялга тушуккан экен, ошону ыраа көрбөптүр да кудайым, "эки жакшыны кошпойт, кошсо бир жеринен кем болот" дегени ырас окшойт, - Өзүнчө ыраазы болуп сүйлөп атты, - Мени оюмду илгиртпей туйду го чиркин, өзү деле сезип жүрүптүр да? - Урматты өөп койду.

- Энени?

- Эмнени дейт да, Камыттын башкага үйлөнөөрүн.

- Ээ бечара ыя?! - Бекберди сакалын сылай, - Биз аны чатак салып атабы деп атса.

- Чатак салмак тургай, бактылуу болсун деп отурат, ушундай аялдан кетип балаң эми шылдың болбогондой эле, - Эңкейе берип чалынан шыбырай сурады, - Деги тиги келин кандай көрүнөт, сага жактыбы, кылган-эткени кандай экен?

- Азыр дурус эле, кийин ким билет? - Бекберди ийнин куушуруп койду.

- Мейли өзүнө жакса эле болду, - Эне үйүнө кирип отура кетти. Оксана келип кайненесине дасторкон жайып чай сунду.

- Чарчап келдиңизби апа, чай ичиңиз!

- Чарчабай анан, Камыт экөөңөрдүн камыңарды көрүп келдим айланайын, эми жакшы-ы жашагыла, элге-журтка уят кылбагыла.

- Жо-ок апа, уят кылбай калалы, - Оксана шыпылдай жооп берип чай куюп берип жүйүртө басып отурду.

- Эми экөөңөр эмне кылалы дейсиңер, шаарга барып соода кыласыңарбы же бул жерде эле болосуңарбы?

- Аны Камыт билет го? - Ылдый карап жооп берди Оксана.

- Али чече элексиңерби, - Салкын келинин адамды түз карабай жер караганынан түңүлө түштү: "ичинде арамы бар көрүнөт, кишини тике карап сүйлөбөгөн адам арамза болчу эле, Камыт ушул келинге мурдунан жетелетип албагай эле" деп ойлуу келинин бир топко карап отурду. Сырттан Бекберди кирди. Төргө өтүп өмүр бою кара жумуш жасап жүрүп куудураган колдорун ушаланып отуруп калды. Келин ага чай куюп сунду. Эч кимиси үн катпады. Камыт жолдош балдары менен басып кеткен эле. Ал келип эле апасын жалтаңдай карады да отуруп калды.

- Балам, иш жайында, камсанаба, Махабат бир көл келин эмеспи, баарын мени айттырбай түшүндү. Эми аны жалгыз соройтпой, төрөгүчө жанында болоюн, жаш бала менен жалгыз койгонубуз болбойт, - деди уулунун көз карашынан эле эмне болгонун билгиси келгенин сезип.

- Ошент кемпир, а да бирөөнүн баласы, таянаары жок немеге көз кырыбызды салып турбасак болбойт.

- Камыт, силер эмне кыласыңар, шаарга иштейсиңерби же бул жерде каласаңарбы?

- Азырынча бул жакта эле бололу, эгер соодага чыга турган болсок анан көрөөрбүз, - Камыт жер карады.

- Чечкиндүү болсоң боло балам, эми өзүңдү өзүң билбей кеңешип иш кыл, уят болбогудай жашагыла!

- Жашайбыз да… - Камыт бурк этип койду. Ар кими өз өзүнчө ойлонуп калышты. Оксана чыйрак, бышык эле келин, бирок жеңил ойлуурак эле. Анын эси-дарты эле модалуу кийим кийинип алып күйөөсү менен колтукташып алып көчө кыдырганды, конокторго барганды жакшы көрчү. Айылга келип алып жүдөп да кетти. Камытка шаарга эле кетели деп айталбай, өзүнчө бук болуп кетти. Кемпир-чалга үч маал чай кайнатып берип, тамагын жасап, кийимин жууштан тажагандай болду. Салкын Урматты алып шаарга келди. Аны көргөн Махабат абдан кубанды. Окуу жылы башталаарына бир жумадай эле калган, жүгүрүп жүрүп мектепке киргизди. Салкын Махабат төрөгүчө жүрмөк болуп келгенин укканда сүйүнүп кетти. Анан жакшылап тамак жасап кайненесин коноктоп, экөө тамактанып отурганда:

- Апа, келиниңиз кандай экен, жактыбы? - деди.-

- Ай билбейм балам, азыр билине коймок беле, шыпылдап эле колу-колуна тийбей атат.

- Сиздерди сыйлап, күйөөсүнө карамдуу болсо болду да?

- Анан эмне, биздин да ойлогонубуз ошол, - Андан ары Урматты үйдөн тамгаларды таанытканга киришти Махабат.

- Ыкы, сиз чоң атамдай окута албайт экенсиз, чоң атам мени жакшы окутат, мен чоң атама эле кетем, бул жакка окубайм, - деди Урмат кежирлене, - Мен ал жакта атка минем, козуларды көтөрөм.

- Кой балам, апаң жалгыз калбайбы? - Салкын аны көндүрүүгө аракеттенди эле ал:

- Атамчы, ал бул жакка келбейби, мен чоң атама барайын, - деди чакылдай. Ал Камытты айтканда алар бири-бирине карап туруп калды.

- Камыт атаңдын мал багаарын билесиңби, чоң атаң картайып калды, жардам берет да? - Салкын баланы алдоого өттү.

- Койчу, чоң атама өзүм жардам берем, ал бул жакка эле келсин!

- Сен жакшы баласың да, мектепке барасың, чоңоюп калбадыңбы, антип чоң кишилерди кыйнабай жүр ээ? - Махабат уулун алдап бетинен өөп, - Эртең мен сага кооз калемдерди, ручка сатып берем.

- Аный, сен Камытыңды чакырып ал, а эмнеге ал Оксана менен жүрөт, ал аны эмнеге алып алды? Аны мен атам деп жүрсө…

- Кой антип чоң кишилердин ишине кийлигишпей жүр! - Махабат уулун жонго домдой эркелетип койду.

- Ал мурун сени менен жатчу эмес беле, эми Оксана менен жатып алат. Ал эмне бул жактан кетип калды? - Урмат бала болсо да бир нерсени сезгендей сураганга Салкын да, Махабат да сөз таба албай туруп калды. Көптөн кийин гана:

- Уулум, ал бизге жардам берип жүргөн да, сен Бакыт атаңды билесиңби, ал өлүп калганда жардам берээр киши жок болчу… - Махабат Урматтын башынан сылай ойлуу түшүндүрүп жатты.

- Бакыт атам жакшы болчу да, мен билем атамды, - Урмат эдиреңдей кубанычтуу апасын карады, - атамды аябай жакшы көрчүмүн.

- Ананчы, атаң дагы сени жакшы көрчү.

- Максат атамды тааныбайт ээ?

- Ал тааныбайт балам, - Салкын сөзгө аралашты, - Сен чо-оң жигит болуп калбадыңбы, эми окуйсуң.

- Ийи да, окуйм да, - Урмат эмелеги кетем дегенин унуткандай оюнга алаксып кетти.

Махабат : "бала болсо да билет экен, жакшы болду, түшүнө электе кетип, кокус бул чоңойгуча жүрсө жаман көрүп калат беле?" деп ойлонуп отурат. Салкын да ушуну ойлоп турган. Ал Камытты Махабатка үйлөнткөнүнө өкүнүп калган: "минтээрин билгенде тим койбойт белем, эми төрөсө эле баланы алып өзүм багайын да азаттык берейин, качанкыга биздин көзүбүздү карамак эле, жаш, өңдүү-түстүү, ылайыктуу чыгып калса күйөөгө деле чыгып жашасын" деген чечимге келди.

Бүгүн Урматтын биринчи мектепке барышы эле. Махабат уулуна костюм шым кийгизип, галстук тагып колуна гүл карматып ээрчитип барды. Класс жетекчиси эркек киши экен. Улгайган, ага Урматты дайындап, классына киргизип, партага отургузуп анан кайтты. Күндө эртең менен мектепке жеткирип, кайра тосуп алат. Антпесе жолдо толгон машинадан коркот. Убакыт өтүп төрөөр убактысы келип Махабат дагы уул төрөдү. Берки эки баласына куюп койгондой окшош. Сагын балдарды ээрчитип алып төрөтканага барып келди да дароо айылга киши жиберди. Бекберди жетип келип үйдө балдарын карап турат, Салкын тамак-аш алып барып атты.

- Ой чал, Камытты келип кет дебейт белең, капырай биринчи баласы эмеспи, жок дегенде көрүп анан кетпейби, ботом? - деди эртең чыгат деген күнү.

- Келбесе эмне кылам, тиги келин аны обу жок кызгана берет экен тобо.

- Ийе кокуй, эмитен кызганса кантип жашашат, ай ушул бала турмушунан жаңылып албаса эле болду, - деди эне наалый.

- Эми ким билет, азыр алар ысык кези, жаңы эле үйлөнүштү да, көрө жатаарбыз, баса анын боюнан түшүп калды. Кечээ билдим.

- Ай та-аң, ушул баласын көргөнү келбегени эмнеси, биринчи баласы, бала деген кандай? Эми анысынын боюнан түшүп калса…

- Тим кой, алар Россияга иштейбиз дегендей ойлору бар окшойт, байкап калдым. Сыягы келиндин төрөгүсү келбеди окшойт.

- Коку-уй чал, Камытты биротоло алып кеткени жүргөн го ыя, мен баламды анча алыска жибербейм, кетсе өзү кетсин.

- Шашпа кемпир, а дегенде өздөрүнөн сөз чыксын, анан көрөбүз, азырынча үндөбөй эле тур, - Бекберди токтоо сүйлөп кемпирине акылдашып отуруп аны тыйды, - Баладан бетер желпилдейсиң да, эми эле кетип аткан жок да?

- Мейличи, чыдайын… - Салкын унчукпай калды. Ошону менен сөз бүтүп, эртеңки Махабатты чыгарып келүүнү ойлоп камынып жатып балдарды жаткырды. Эртеси эрте менен Бекберди Урматты мектепке жеткирип кайра келди да Максатты карап калды, Салкын Махабатты чыгарып келгени кетти. Махабат ойлуу отурган, "жок дегенде өз канынан жаралган баласын көргөнү келбеди, аялы кызганса керек, болбосо башка бала көрө элек экен, биринчи баласы го?" деп ойлоп терезени карады. Дал ушул төрөтканада Максатты төрөгөндө Бакыттын гүл көтөрүп алып уулун ээрчитип карап турганы көз алдына элестей жылмайып кол өйдө көтөрүп учурашкандай жүткүнө берип токтоду да эки жагын карап уялып кетип керебетке отуруп алып көзүн ача элек наристесин ойлуу карап көзүнө жаш кылгырып кеткенин байкабады. Ошол учурда Салкын эне келип калды. Акушеркалардын жолдугун жасап, баланы оротуп алып таксиге отуруп үйгө бат эле келип калды. Үйгө кирээрде Махабатты токтотуп Салкын эне өзү кирип бир чыныга суу куюп чыгып башынан тегеретип чачып жиберди да:

- Артыңды карабай кирип кет балам, балаанын баары ушуну менен кетсин! - деп чыныны босогого көмкөрүп коюп артынан кирди.

- Оо айланайын жаңы көз келди, кана, кана берчи балам? - деп Бекберди ороодогу ымыркайды ала койду.

- Сен отур балам, жаш төрөгөн аял оорукчан болуп калат, жылуу жат! - деген эне келинин өнтөлөгөндө дагы бир жолу Махабаттын көз чанагы жашка толо түштү: "Мындай мамилени кимден көрдүм эле, ушуларды сыйлап алаар бекемин, ата-эненин мээримин көрбөгөн мен шордууга булардын мээримдүү, жакшы адамдар болуп калганына миң мертебе ыраазымын, оо жараткан!" деп дилинен ушул ак чач эне менен ак сакал карыяга ыраазы болуп турду, бирок:

- Кантип апа, сизди жумуш жасатып коюп отуруп алсам болбой калбайбы? - деп шашып кетти.

- Эчтеке болбойт балам, менден тартынба, - Бекберди келинин өзүнөн тартынып атканын туя ордунан турду, - Мен Урматты тосуп келейин.

Бекберди небересин ээрчитип кирээри менен апасына жабышты, Махабат аны өөп коюп:

- Урмат, карачы иниңди, көрүндүгүң барбы? - деп тамашалай күлдү.

- Чоң атам берет да, менде акча жок, мага эрте менен акча берген, мен ага печений алып жеп койгом да.

- Оо айланып кетейин, дердеңдеткен мурдуңдан, ме муну бөбөгүңдүн көрүндүгүнө бер! - деп Бекберди жүз сомду сунганда Махабат уялып кетти.

- Ата, тим эле коюңуз, мен Урматты жөн эле айтып койдум.

- Жок балам, менин уулум бөбөгүн куру көрбөйт! - Бекберди мулуңдай Урматтын колуна акчаны карматып, - Бер, бөбөгүңдүн ороосуна кыстар! - деди. Урмат чоң атасы айткандай эле акчаны кыстарып ороодогу көзүн ача элек ымыркайды карап:

- Апэ-эй, ки-ипкичинекей го, бул кантип басат? - деди кызыга.

- Чоңойгондо басат, - Ошол учурда Максат да апасына жармашып чукулап, "апа, апа" деп наристенин көздөрүнө сөөмөйүн тийгизди.

- Кой, көзүн чукуп аласың! - сырттан Махабатка ысык шорпо жасап көтөрүп келаткан Салкын үн катканда Максат чоң энесине элээ карап чулдурап койду. Баары күлүп калышты.

- Акырын, бала чоочуп калды, - Бекберди аялына ороңдой кетти, - бала неме иши эмне, куурчактай көрүп кызыгып атат да, кел балам мага келчи, ал былжыраган немени апасы экөөң тынч кой, кел бери? - Максатты карай эки колун созду эле ал жыгылып туруп жетип келип чоң атасынын төшүнө башын катты, - Айла-анайын десе, ал жаманды тим кой! - алдына алып эркелетип атты. Салкын дасторкон жайып оокат алып келди.

- Ич балам, "тууган катын туурдугун жейт" деп коёт, ысык-ысык ичип тердесең бат тыңыйсың.

Ошентип бабырашып атып кеч киргенин байкабай калышты.

Эртеси Бекберди айылга жөнөдү. Ал келгенде Камыт менен Оксана өздөрүнчө чай ичип отурган экен. Ордунан тура калышты эле Бекберди Камытты карай:

- Ой, бу сен балаңды көргөнү эмнеге барбадың, баары ачык болуп атканда кийин Оксана деле түшүнөт да, сен Махабатка эмес өз балаңа барышың керек эле? - Кирип келип эле муну айткан атасына сөз кайрып айталбаган Камыт Оксанага карады:

- Барса барат да ата, мен эмне кылат элем, мага бүт айткан, биринчи баласына барса барсын, - Оксана жойпулана кетти.

- Барганда эмне… - Камыт бурк этти.

- "Байганда эмне" деп коёт, баланы керек болсо экөөңөргө алып келип беребиз, Махабаттын колу-жолун байлабай ак батабызды берип өз жайына коёбуз!

- Кантип, жаңы төрөлгөн баланы кантип бакмак элек? - Камыт атасын таңгала карады.

- Багасыңар, мен айттымбы багасыңар, Оксана сени жакшы көрсө балаңды да жакшы көрөт! - Бекберди экөөнү эмне дээр экен деп жаткан

- Ата, бакса багабыз да, андан көрө береби? - Оксана: "ошончо төрөп кыйналган энеси бермек беле" деп ойлоп шыпылдады.

- Берет! - Бекберди ойлоно кетти: "каапыр, багабыз деп коёт, Махабат баланы силерге кармата койбос" деп унчукпай калды.

Камыт менен Оксана Россияга барып соода кылып келели деп сүйлөшүп жаткан эле. Кокусунан Бекбердинин: "баланы багасыңар" дегени Оксанага катуу тийди: "Бул алжыган чал эмне деп жатат, баласын бакса өздөрү баксын, мен өзүм төрөп алып анан багам" деп кечке кыжаалат болуп Камыт менен кенен сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк табалбай атты. Кечинде жаткандан кийин:

- Камыт, атам эмнеге баланы баккыла деп атат, сен жакшылап эле айтпайсыңбы, Россияга барып иштеп келели, деп, - деди акырын анын мойнуна колун ороп эркелете.

- Оксана, биз атабыздын сөзүнө антип айталбайбыз, мен эмес агам да үндөбөйт, булардын айтканы айткандай аткарылышы керек:

- Кызык, анда неге сен ооз көптүрүп "шаарга алып кетем, сени эл-жер көрсөтөм" дейсиң? - таарына кетти.

- Коё турчу эми, менимче атам бизди сынап атат, Махабат баланы бербей калсын.

- Болуптур эми, эгер чындап эле балаңда алып келсе мен өзүм кетем, соода кылам, барсаң бардың, барбасаң өзүң бил!

- Эмнеге, мен сени менен кайра эле ажырашуу үчүн үйлөндүм беле, сен баарына чыдайм дебедиң беле?

- Чыдамакмын, балаңды алып келип мени жадаткысы келип атат, мен ата-энеңе чынын айтасам жакпай жүрөм, ошол келинин эле мактай берет.

- Койсоңчу, андай болушу мүмкүн эмес, балким жеңем өзү балаңарды өзүңөр баккыла деп аткандыр?

- Эмне, төрөгөн баласын бирөөгө түртө салып жанын баккандай ал аял ошончолук эле жеңил ойбу?

- Андай эмес, Оксана түшүнсөң, сен алдын ала жашообуздун жакшы болушун ойло.

- Билбейм, жок дегенде Россияга болбосо дагы Бишкекке эле соода кылып өз оокатыбызды өткөрөлү, бул жерден билсең мен аябай тажадым.

- Мейли, апам келгиче туралы, апам келсе баары чечилет, - Камыт нымтырай сүйлөдү. Ошол бойдон экөө тең унчукпай калышты, кимисинин эмнени ойлогонун ким билет, жашоо деген бир жактуу эмес, миң кырдуу эмеспи. Чынында Оксананы Камыттын өзү эмес соодада тапкан акчасы кызыктырчу: "Эмне экен, бир күнү крупный соодасын шыпырып кете берем" деген ойдо болчу. Жаш, сулуу жан үчүн бир айылга келип эле үйдүн жоопкерчилигин алуу оюна да келген эмес. Салкындын бала чагынан өз энеси берген белектери бар эле. Союздун учурунда мындай белектерди берүү жашыруун гана түрдө өтө турган. Оксана кайненесинин ким экенин көөнүнө албаса да бир кезде укум-тукумунан бери бардар, бай жашаганын билчү. Ошол жылдарда Камыттын да сырын билип алган: "Эптеп шаарга барсам болду, боюмдагыны деги түшүрүп койдум, эми эптеп эле муну темтейтип таштап кете берем" деп ойлоп атты. Анын оюнун арамын кайдан билсин Камыт: "Жаш, сулуу аялымдын көңүлүн калтырбай шаарга барып жашайын, төрөп берсе үй алып алабыз" деп жүрдү оюнда. Оксана ата-энем жок деп калп айткан болчу. Алыскы айылдардын биринде жетелешип, биринен сала бири өтүп ичкиликти суудай ичкен ата-энеси бар болчу. Ал эми аны келин кылбайбыз деп кайната-кайненесине теңсинбегени чын болгондуктан аялынын кетип калганын билген Темир өз ата-энесине таарынып үйүнөн чыгып кеткен эле, дал ушул тапта ал Оксананы издеп шаарда жүргөн. Аны Оксана билбеди: "мен кетээрим менен Темирди үйлөнтүп койгон чыгаар", деген ойдо бир аз колуна каражат тийсе Россияга кетмек болуп аткан. Камыт болсо өзүнө бир келген бакыты катары эсептеп аны эт-бетинен кете сүйгөн. Анын оозунан чыкканын аткарууга даяр, аны Оксана эң жакшы билет. Жаны калбай күнү-түнү кулагына куя берип аны атасына атайын киргизип өзү оозгу үйдө тыңшап турду.

- Ата, биз шаарга кетели, иштебесек болбойт, - деди башын жерге салып.

- Апаң келгиче тура турбайсыңарбы, шаарда эле силерди оңой оокат күтүп атыптырбы?

- Апама бүгүн эле барып айтып эртең келейин, сиз макул десеңиз.

- Ой бала, эмне бул жерде ачка болуп атасыңарбы, акча десе кармап жүрөсүң, аштан, кийимден өксү эмессиңер, эмне эле шаар, шаар дейсиң?

- Эми келиниң шаарга көнгөн эме, бул жерге болбой атпайбы? - дегенде тыңшап турган Оксана жини келе: "Көңдөй баш десе, мени айтпа десе, карасаң келесоо" деп алды.

- Шаардык эмне, адам эмес бекен, көктөн түшүптүрбү, тийген күйөөнүн, келген жеринин ылайыгына көнбөсө эмнеге келди ыя?

- Ата, бизди түшүнүңүз, биз иштесек силерге деле жакшы да: машина, үй алып келип-кетип турсак… - Ушул учурда Оксана өзүнчө: "бала торолуп калды, апаң алып келет десе кантебиз" деп кайнатасынан ушул сөздү күтүп турду, бирок бала жөнүндө сөз болбогондон кийин эс ала түштү: "Эгер баласын алып келсе мен колумда эч нерсе жок кантип качам" деп ойлоп ийди. Бирок андай сөз болбоду. Акыры ата-бала келишип, эмки жумада бир топоз сатып берейин дегенин угуп жым дей түштү: "Шүмшүк, алжыган чал, короосунда малы толо турат, бир жылкы сатып берсе өлөт беле?" деп алды. Алар мал сатып эми жөнөйбүз деп турушканда Салкын келип калды. Ал Максатты ала келген. Камыт менен Оксана өздөрүнчө: "эми бизди кетирбей коёбу" деп кыжаалат болуп турушту. Бирок үч айлык баланы алып келбегенине экөө тең сүйүнүп калышты. Чынында аны Бекберди жөн гана айтып койгон болчу. Эртең жөнөй турганын айта албай турганда Бекберди өзү айтты кемпирине:

- Кемпир, келгениң жакшы болду, келиниң, кичинекей неберең жакшыбы? - деди сөздү алыстан баштап.

- Кудайга шүгүр, кичинекей Шерматыбыз күлүп калды, тим эле Камыттын эле өзү ой, куюп койгондой, - Салкын эне небересин элестете жылмайып алды.

- Эмесе мындай, уул-келиниң эртең шаарга кеткени жатат, соксоюп жалгыз каламбы деп турганымда келип калбадыңбы?

- Эмнеге кокуй күн, күз келип суук түшөйүн деп калды, - эне уул-келинин карады, - Кышында кайсы соода болмок эле, андан көрө жылуу-жумшак эле жазга чейин чыдап жадыраган жазда кетсеңер дел болот да?

- Апа, жаңы жыл алдында аябай соода болот, билесиз го, мен жакшы эле соода кылып жүрбөдүм беле?

- Ошончолук эле кеткиңер келип атса баргыла, анан балам өзүңө сак бол, ишенчээксиң, акчаны өзүң карма! - дегенде Оксананын жүрөгү "болк" деп алды, - Оксана аял, ага ишенбе, жаштык кылып алдырып жибербесин! - деди эле "өх" деп алды кайра. Анткени анын арам оюн билип койгондой жүрөгү түрсүлдөй баштаган эле. Эс ала түштү, демек макул болушту: "Жаштар өзүнчө болгусу келип аткандыр, бизден тартынат го, мейли өздөрүнчө жашап оокат кылсын" деген ойдо болду Салкын. Котур ташын койнуна катып уулун азгырып барып иги-жиги жок жоголоорун, бир күнү жер карап күнөөлүүдөй уулу кайрадан жалгыз калып Махабатка күнү түшөөрүн ойлогон жок эне, сезбеди дагы. Кетээринде кайната-кайненесине жаркылдап коштошуп атып кетти Оксана. Алар шаарга келип эжесинин үйүнө келсе баягы эле бойдон кулпуланып турган экен. Ачкычы менен ачып кирсе үйгө бирөө жашап жаткандай өзгөрүлүп калган: "Эжем балдарын киргизип койгон го" деп ойлоп отуруп калышты. Бир кезде үйдүн ачык турганын көргөн үй ээлери кирип келип эле:

- Эмнеге чоочун үйгө кирип алдыңар? - деди ачуулана. Чоочун жигит менен келинди көргөн Оксана чоочуп кетти.

- Байке, кечиресиз бул үйдө мен элем, күйөөм менен айылга кетип бүгүн келгем. А сиздер бул үйгө квартирант болуп кирдиңер беле? - деди шашып сүйлөп.

- Кайдагы квартирант, сатып алганыбызга үч ай болду, кошумча ачкыч бар деп айткан эмес эле го?

- Унутуп калса керек, анан өзүм дагы дайнымды айтпай кетсем анан… - Оксана эми кайда барабыз дегендей Камытты карады.

- Мындай болбойт да, мындайды билсем замокту алда качан которуп алмакмын, - деди тигил жигит жоошуй, - Мен эгер жаман ойлосом азыр милиция чакырып салып берип койсом да болот, туурабы?

- Аныңыз туура дечи, эми кечирип коюңуз, бул ачкычты сизге эле берейин, мен билген жокмун, эжемдин балдары жашап атса керек деп ойлогом.

- Мейли эми, так что үйдү аңтарып, теңтерген жоксуңарбы, үйдө катылуу акча да бар эле, эгер жоголсо… - деп аялын карады. Аялы ары кирип бир нерселерин карап келип:

- Мына бар экен, - деди целлофанга оролгон нерсени ала келип.

- Анда жакшы, эми бара берсеңер болот, - деди беркилерди карап.

- Байке, биздин бараар жерибиз жок, кеч да болуп калды, бүгүн түнөп алалы, эртең жай таап алабыз, мен бул үйгө ишенип келген элем да? - Жалооруган келинге жигиттин аялы боору ооруду окшойт:

- Мейли эми, түнөсөңөр түнөп кеткиле, - деди.

Оксана бул жерден да арам ойлой жанагы берген ачкычын акырын кайра алып алууга ниеттенди: "Демек булар үйүнө акча коёт экен, бир күнү келип алып кетсе болчудай" деп ойлоп алды. Эптеп түнөп алсын деп үй ээси адамгерчилик кылса да адам пенденин оюн карабайсыңбы, "ээси көнсө да ууру көнбөйт" дегендей Оксананын арам ойлоп атканын. Анысын үй ээлери эмес Камыт да сезбеди.

Эртеси Камыт өзү тааныган базар башчысына келип орун алды да, экөөлөп товар алып келип соодага киришти. Оксана оңтою келип акча көбөйгөн күндү болжоп атты. Арадан бир ай өтүп иштери жүрүп акча топтолуп калганда батирде ооруп атам деп калып калган Оксана план түзүп атты. Баягы үйдү акмалап келип эшигин карады эле замогун жаңыртып коюптур. Мындан жолу болбой калганына ичи ачышкан Оксана кайра батирин көздөй кетип атса артынан:

- Оксана! - деген үн угулду. Жалт бурула берип өзүн көздөй келаткан Темирди көрүп эмне дээрин билбей туруп калды эле ал келип эле кучактап алып көпкө чейин өпкүлөй берди, - деги кайда жүрдүң, издебеген жерим калган жок, жүрү кеттик! - деди колтуктай.

- Кайда? - Оксананын оозуна ушул келди, башка сөз айтууга алсыз болуп турду. Сүйгөнүнөн ажыраганга адамдарга өчөшүп эптеп колуна ойдогудай акча тийсе башы ооган жакка, Россияга кетмек.

- Кайда болмок эле, менин батириме, мен сени издеп келип таппай бир бөлмө жалдап алып жашап аткам.

- Жо-ок, - Оксана күйөөгө тийип алгам деп айталбай койду да, - Темир, сенин ата-энең баары бир экөөбүздү жашатпайт. Убара болбочу, - деди эле ал:

- Алардан мен сен кеткенде эле кетип калгам, алар мени издеп таппай атышат да, көрөсүң го, алар экөөбүзгө жалдырап келишет, айласы жок макул болушат! - деди колунан кармай.

- Жок, мени эжем менен жездем издеп калышат, андан көрө мен үч күндөн кийин сени дал ушул жерден күтөм, - Оксана ишеничтүү айтканда Темир аргасыз макул болду, - Андан көрө сен Россияга кеткенге билет ала аласыңбы?

- Эмнеге, бул жакта эле жашай беребиз го?

- Жо-ок, биз Россияга кетсек жакшы болот эле…

- Болуптур, менин бир тааныштарымда жүз долларым бар, ошону алып экөөбүзгө алам да ушул жерден күтөм.

- Сүйлөштүк, мен эжемдерди алдап чыгам, антпесе аларды билесиң, бизди жашатпайт. - Оксана тез-тез басып кетти. Ал батирге келип: "Камыт келгиче баняга түшүп алайын" деп ойлоп мончого түшүп кайра келгенден кийин кечкиге тамак жасап күтүп калды. Камыт келээри менен келинчегине үзүлүп түшө кучактап бетинен өөп:

- Ооруган жериң кандай, оңолуп калдыңбы? - деди да чачынын суусун көрүп, - Өзүң ооруп атып эмнеге жуундуң? - деп сурады.

- Сергип каламбы деп ойлодум, жата берсең ого бетер ооруп салмактана берет экенсиң.

- Мейли, жылуу отур, - деген Камыт сыртка чыкты. Анын капчыгын акырын шашып ачып көрүп андагы долларды көрдү да кайра жаап коюп билмексен болуп отуруп тамак куюмуш этип калды. Камыт кирип келип эле:

- Бүгүн иш абдан жакшы, тээ мурун соода кылып жүргөндө бирөөгө эки миң доллар карызга берген элем, сени айылга алып кетип ошол бойдон жолукпай калды эле, ошол атайын издеп келиптир, - деп сүйүнүчтүү дасторконго отурду, - Кудай жалгап берип кетти.

- Жакшы болуптур да, анда Камыт мага акча бересиңби, үстүмө бир нерсе алып алайын, сен дагы кийинишиң керек, - Оксана ага карады эле Камыт камаарабай эле:

- Сөзсүз да, миң долларына экөөбүз кийинели, калганын бекитип үстүнө кошуп бир жылдан кийин үй алып албасак, батирден тажап кеттим, - деди дароо, - Эртең сен барып кел, мен соода кыла берейин.

- Ма-акул, сага дублёнка алайынбы? - Сыр билгизбей сурап койду.

- Өзүң бил, өңгөдөн өзүңө кымбат кийим алып кийинип кел, мен азырынча ушул менен эле жүрөм, болгону бутума жакшы жылуу бут кийим ала келсең болду.

- Мейли, жаным ий, мен сени ушунуң үчүн сүйгөмүн да, эски кийимим менен өзүм да уялып жүрдүм эле.. - деген Оксана Камыттын мойнуна колун орой эркелей кетти, - менин боюмда бар, жаным.

- Койчу, чын элеби? - Камыт кубанычтан маңдайы жарыла сүйүнүп келинчегинин жүзүнөн өпкүлөй берди. Ал ушул кубанычы эртең санаага айланарын сезбеди. Оксананын чындап эле боюна болуп калган. Ал дегиңкиси оюнан кайтып: "төрөсөм жашап кала бербейинби" деп ойлогон менен калгысы келбеди. "Темир экөөбүз Россияга жашап каласак, билгизбей төрөп алам, азыр билинбейт" деп ойлоп Камытты кубантып койду, ичинен: "Эртең мени таппай эмне болоор экенсиң, мени сүйөт деп ойлойсуң го маң башым, мен учурду гана күтүп жүрөмүн" деп миң доллардын колуна тийээрине ичтен шашып аткан менен унчукпады. Экөө көпкө чейин эркелешип, кобурашып отуруп Камыт акчаларын алып чыгып соодасынын акчасын өзүнчө бөлдү. Ал деле бир топ экен: "өлбөйсүң, жыйырма миң менен жашап турсаң" деп ойлогон Оксана миң долларга кошуп калганын да алып кетмек болду.

- Муну бекем катып кой, а муну эртең бир сыйраңды алып кий, - деп Камыт эки миң долларды колуна карматканда жүрөгү лакылдап кетти.

- Ооба, төрөп калсам да керек болот, - деп койду ага билгизбей. Ошентип жатып калышты. Оксана үчүн таң атмак кыйын болду. Эртең менен Камытты базарга жөнөтүп оозунан өөп коюп кала берди. Ал кетээри менен кийинип алып эки миң долларды алды да жолго түштү. Аялдын кырк амалынын бири кылып ал күнү кайра келди, чын эле Камытка бутуна жакшы бут кийим анан куртка алыптыр. Камыт ага кубанып калды. Айрыкча өзүнө алган кийимине аябай суктанды:

- Аябай жарашат экен.

- Мага кандай кийим болсо да жарашаарын апам көп айтчу, ошон үчүн кайра муну ашырып келдим, акчаны ашыра ысыраптоого болбойт, - калган акчаны көрсөттү.

- Акылдуум десе, туура кыласың, үйдөгүнү аял киши өзү туура пайдаланбаса эркектер үнөмдөй албайт, сен жакшы аял болосуң, жаным десе.

Ошентип ал күнү да өттү. Каттырып койгон акчаны сурабады Камыт. Адаттагысындай эле Камыт эрте туруп шам-шум этип алып соодага кетти.

- Артыңдан барып калайынбы? - деп сурады эле Камыт:

- Бүгүн үйдө эле бол, күн суук болуп турат, өзүм жетишем, - деди да жөнөй берди.

Эми Оксананын жолун тоскон эч ким жок, колунда акча, үстүнө кычырай кийинген, кожа сумка алып алган, анан ага долларды өзүнчө салып жолго керектей турганын өзүнчө алды да батирден чыгып болжошкон жерге келсе Темир күтүп турган экен. Аны көрүп эле утурлай басып өөп учурашышты да темир жол станциясын көздөй кеткен маршруткага түшүп шашылыш жөнөп күндүзгү саат экидеги поездге түшүп кетишти.

Камыт ал күнү абдан кеч келди. Келсе эшик кулпулануу экен: "Кайда кетти?" деп өзүндөгү ачкыч менен ачып кирди. Үй ичи муздак, эртеден бери үйдө эч ким болбогонун сезип жүрөгү жамандыкты сезгендей ичиркенип алды. Анан плитаны сайып коюп тынчы кете сыртка чыкты. Коңшу батирдегилердин бир-экөөнөн сурады эле көрбөгөнүн, эртеден бери бек турганын айтты. Жүрөгү эңшерилген Камыт отура албай кирип-чыгып атып, кайра-кайра чылым чегип ар кайсыны ойлонуп атты: "акчага азгырылдыбы, балким баарын алып качып кеткендир, апам акчаны өзүң карма дегенин ойлобогонумду кара" деп кайра: "мүмкүн эжелерине жолугуп калып кармалып аткандыр, келип каалар" өзүн-өзү ушинтип алдаган Камыт тээ түн бир оокумда гана төшөк салбай эле жатып уктап кетти.

Оксана ал күнү да, анын эртеси да келбеди. Ошондо гана эки миң долларды алып куйругун түйгөнүн түшүндү: "Мындай кылаарын билгенде колуна бир сом бермек эмес экемин, энеңди акмак" деп сөгүнүп, ачуусуна чыдабай арак ичип алып соода жасагысы келбей кеңгирей басып жүрдү. Ал чынында акчага деле күйбөдү, көңүлү каалап, бир жылга жакын бирге жашаган аялына күйдү: ""мен сени сүйөм" деп коёт!", деп муштумун түйө кыжынып алат. Бир жумадай келип калаар деп күткөн Оксанадан эч кабары жок абага сиңгендей жоголду. Акыры эч кимге сырын айтпай соода кылганы өттү. Күндө ичип алып кызымтал болуп эптеп күн өткөрүп атты. Сегиз-тогуз айдан бери колун мойнуна оролтуп алып аппак денесин өзүнө арнап коюнунда туйлаган аялдын өзүн минтип алдап кетээрин билгенде аны көз жаздырбай, жанына ала жүрмөк. Кээде ага ишенбей: "Балким, агалары же эжеси алып кетип калгандыр" деп ойлоп өзүн саргара күтүп жардам күтүп ыйлап отурган Оксананы элестетип жанын коёрго жер таппай кетет. Ичкени көбөйдү, иши артка кетти, подреал бергендери анча бербей калды. Арадан эки ай өткөндө Камытты тааныганга да болбой калды. Эркинин боштугу, жумшактыгы акыры аны көчө селсаяктарына кошту…

Салкын кабатыр болуп Махабатка келди да андан аларды сурады эле ал көрбөгөнүн айтты:

- Ботом, соода кылабыз деп килейген топозду саттырып келишкен.

- Мен көрбөдүм апа, аялын го тааныбайм, Камытты көрө албадым, бала менен эч жакка деле чыга албайм да? - Махабат чынын айтты.

- Бүгүн кеч болуп калды, эртең экөөбүз базарды аралап көрөлүчү, бир жеринде отурушкандыр.

- Мейли, - кайненесине көңүл улай жооп берди, - Соода кылып жүрсө колдору бошобой аткандыр…

- Та-аң, жок дегенде бир кабарын биле кетейин. - Салкын көпкө ойлонуп калып минтти, - Баса, алар тиги Москвага кетип калган го дейм?

- Ал жакка барабыз деди беле?

- Аялы эле Россия, Россия деп жүргөн, каапыр ошол ээрчитип кетип калдыбы?

- Кайдан билем апа, эртең издеп көрөбүз да? - Махабат кайненесин жубата сүйлөдү, - Анчалык эле кабатыр боло бербеңиз, жүрүшкөндүр да.

- Билбейм, жүрөгүм түпөйүл, деги тынч эле болсо болду эле. Ошол бойдон экөө тең үндөбөй калышты. Эне кыжаалат боло берди. Негедир жүрөгү түпөйүлдөнүп уулунан кабатырланып жаткан. Эртеси күн дем алыш болгондуктан Урматты бөбөгүн кара дешип көчөгө чыгышты. Шермат чоңоюп калган. Отургузуп коюп Урмат ойнотуп калды. Махабат менен Салкын эне базардын ичин кыдырып жүрүп бир дагы тааныш караанды көрө алышпады. Махабат чыйпыйы чыгып бала ыйлап калды деп шашпаса Салкын эне күнү кечке жүрө бергидей. Алар келишсе уулу экөө тең уктап калыптыр. Экөө үйгө киргенде гана кардылары ачканын сезди. Махабат чай коюп арыдан-бери дасторкон жая салды. Экөө тең көпкө чейин үнсүз чай ичип отурушту.

- Булар Россиясына кетип калган экен, болбосо көрүнөт эле да, болду-болбоду алар бул жерде жок.

- Кетсе кетишкендир, анда аябай акча таап келет да, кабатыр болбоңуздар, анча барышкандан кийин эки-үч жыл жүрүп, иштеп келишсин.

- Эмнеси болсо да аман-эсен эле болушса экен.

Эртеси Салкын эне чалынын жалгыз Максат экөө калганынан кабатырлана кайра айылга кетти. Оюнда буларды Россияга кеткен экен деген ойдо болду. Кетээринде Махабатка:

- Базарга барсаң карай жүрчү, кокус бул жакта болсо жолугуп калгысы бардыр, - деди аябай табыштап.

- Макул апа, караса карай жүрөйүн, - деди ал. Ал деле турмуштун оорчулугун тартпаганга, баары кайын-журту даярдап бергенге базарга чыгууну ойлой элек. Чыкканда дагы уулун караганга Урмат азыр жаштык кылат. Эки бала менен үйүнөн чыкпай, чыкса Урматтын мектебине эле барат. Ага ал мугалим негедир көз салып кээде атайы чакырып калчу болгон. Махабат чогулушка шашып барып эле кайра келчү. Анткени баласын коңшусуна таштап кете турган. Аны ата-энелердин чогулушунда председатель кылып шайлап коюшкан. Урмат сабактан жакшы окуйт. Чакылдап өзүнө тың болгондуктан аны класском кылып койгон. Чогулушта дердейип дегеле чоң кишидей бой көтөрүп калмай адаты бар. Класс жетекчиси Жолчу андан: "атаң барбы?" деп бир жолу сураганда: "атам өлүп калган" деп жооп берип басып кеткен эле. Ошондон бери ал Махабатты кылгырып карай берет. Бүгүн да чакырган экен, баласын көтөрүп алып барды. Эл чогулуп чогулуш бүткөндөн кийин Махабатты:

- Сиз бир мүнөткө тура туруңузчу? - деп калды Жолчу. Махабат кимди айтып атканын байкабай эле сыртка умтулуп жөнөгөндө, - Сиз, Урматтын мамасы, токтой туруңузчу! - деди. Махабат буйдала туруп калды, анткени Шермат ыйлап тынчы кетип аткан.

- Угуп атам сизди, балам ыйлап жатат, кетишим керек эле, - деп аярлай калды.

- Махабат, Урмат абдан жакшы окуйт, зээндүү, өзү курдуу балдардан бир топ эле астында, - деди жай сүйлөгөн мугалим.

- Билем, ал чоң атасы экөө мурунтан эле тамгаларды окуп жүрчү, ал турсун мектепке кире электе эле кошуп окуганды үйрөнүп калган.

- Жакшы, жакшы. Мен үйүңөргө барып жашоо шартыңарды, баланын сабак даярдай турган жерин көрсөм дедим эле?

- Көрүңүз.

- Дарегиңер? - дегенде Махабат ага айта салды да сыртты көздөй жөнөдү.

- Кечиресиз, балам ыйлабаганда сиз менен кеңири сүйлөшмөкмүн, барсаңыз каршылыгым жок! - деди да чыга жөнөдү. Сыртка чыккандан кийин артына кылчайып караса тигил мугалим терезеден карап туруптур. "Эмнеге карайт, балдардын го окуй турган шарттын көрсө мейли, эмне эле сугалактана карай берет?" деп таңдана кетип атты. Жолдо келатып базар жакка кайрылып: "бирдеме ала кетейинчи, баламдын да кашасы түгөнүп калды" деген ойдо келатып тааныш үн кулагына шак дей түшүп артына жалт карап Камытты көрүп селдээ бир топко туруп калды. Аны таанып-тааныбай: "Камыт ушинтип калдыбы, окшош болсо керек, кантип эле ушул абалга келип калсын?" деп карап тура бергенин өзү да билбей калды. Ары-бери өтүп аткандар балалуу аялбы, кары кемпир-чалбы, уруп кете бермей болуп калбадыбы. Бирөө келип Махабатты түртүп кетип: "Кечиресиз" деп жылмая басып кеткенде гана эсине келип Камыттын жанына келип калганын көрдү. Ал мас болчу, жанында өзүнө окшогон, кийим деген аты бар эркектин курткасын кийген отуз, отуз бештердеги аял кошо келаткан экен. Махабатты байкабай өтө бергенде ал:

- Камыт! - деди эле ал бир карап Махабатты көрүп тез-тез басып жөнөп кетти, - Камыт токтосоң! - деген анын жанындагы жүдөө аял бир карап алып:

- Эй бул ким, качпай эле акча сурасаң, крутой аял го? - деди балдырай аны жеңден ала.

- Басчы! - деди да ага да карабай элдин ичинен кирип кетти. Махабат эмнеге баратканын унута кайра үйүнө келди да ойлонуп калды: "Кызык, бул эмнеге минтип кетти экен, алган аялы болсо ушул болсо керек, экөө тең ичип алган го, бирок аялын жаш экен дебеди беле?" деп эч нерсеге түшүнбөй башы катты. Эртеси ишенби болгондуктан Урмат менен уулун үйгө камап коюп кээ-кээде көрүп калчу селсаяктар пааналаган жерге келип алыстан акмалады эле көрүнбөдү: "Кечээ колумда бала болбогондо артынан аңдысам болмок экен" деп өкүнүп да алды. Ал күнү базар аралап да, топтошкон селсаяктардын арасын тинтип да эч таба албады. Кайра үйүнө келип: "эмне кылсам, атамдарга келип кеткиле деп айтып ийсемби" деп ойлоп ошол эле күнү Карабалтага кетчү аялдамага барып айтып ийди эле эки күндөн кийин Салкын эне келип калды.

- Махабат, эмнеге чакырдың, Камыттын дайынын билдиңби? - деди кабатырлана сырттан кирээри менен.

- Отуруңуз, шашпай эс алыңыз, жайынча эле чакырдым, - деп Махабат кайненесине чай койду, - Максат жүрөбү, атам жакшыбы?

- Чакырып атат келиниң десе жан калбады, ме мынабу беш миң сомду сага атаң берип жиберди, балдарың менен иштей албасаң кыйналып калбасын деп.

- Ий апа, чынында уялып калдым, Шермат чоңойсо мен да базарга чыкпасам болбойт го? - Махабат кайненесинен акчаны алып халатынын чөнтөгүнө салды да, - Апа, Камыттын аялы жаш беле же өзү курдуу беле? - деди Махабат.

- Жапжаш, жерге кирсинчи, жаш болбосо, өңү жылма татынакай неме, ошого азгырылып жүрөт да.

- Мен кечээ Камытты көрдүм, бирок жаш эмес, өзү эле курактуу неме экен, экөө тең мас, мен чакырсам, көрүп эле тез басып кетип калды.

- Эмне дейт кокуй, ал иччү эмес эле го?

- Ичип алыптыр… - Махабат андан башка сөз айтпады, эненин жүрөгүн ооруткусу келбеди.

- Ичип алганы эмнеси ботом… - Эне сарсанаа болуп отуруп калды.

- Бир аз эс алыңыз, Урмат сабактан келсе экөөнү камап коюп базар кыдырып издеп келем.

- Эс албай калайын, ушуну угуп туруп тынч отура алмак белем.

- Анда жүрүңүз, Урмат деле келип калды, - Махабат босогодон кирип келаткан Урматты карады, - Кел, чай ичип алып Шерматты карап отур, биз апам экөөбүз келип калабыз, - деди, - Бала уктап атат, ыйлап калбасын.

Урмат кийимин чечип, сумкасын күндө койчу жерине койду да тепейип өзүнө чай куюп ичип отуруп калды.

Экөө ээрчишип үйдөн чыкканда саат бирден өтүп калган эле. Базардын булуң-бурчунун баарын издеди, эч жерде жок, суй жыгылышты. Бир кезде Махабат Камыт менен ээрчишип жүргөн аялды көрүп жанына басып барды да:

- Кечиресиз, бая күнкү жаныңардагы киши кана? - деди сылык гана. Тигил аял Махабатты таңкала бир азга карап туруп жарашыксыз күлүп коюп:

- Ийи, сиз, сиз бая күнү… албы, ал өлгөнү жатат! - дегенде Махабат ыргып кетти.

- Эмнеге, ал азыр кайда?

- Подвалда.

- Жүрүңүз, бизди ага алып барыңыз, - Махабат шаштырып калганда ал ордунан туруп ыргылжың боло:

- Эмне, аны таштап качып кеткен аялы сенсиңби? - деди.

- Жок, - арыраакта турган Салкын энеге колун булгап койду. Алар базардан алыстап барып кабат үйдүн подвалына киришти. Ал жерге баш бакканда эле жагымсыз жыт мурундарын өрдөп Махабат менен Салкын эне оозу-мурдун жаап алышты. Эң төр жагында бир бурчта жаман төшөктүн үстүндө эс-учун билбей жаткан Камыттын жанына алып барды. Камыт өтө оор абалда экен. Ал Махабатка жолуккандан кийин өлгүсү келип уксустан бир бөтөлкө алып келип аракка кошуп ичкени жатканда шериктери алып калышып азыраак ичкен экен, кекиртеги, оозу күйүп арак да иче албай жатып калыптыр. Салкын эне баласынын ушундай абалда калганына зээни кейип башын жөлөп отура кетти. Махабат такси алып келгени сыртка чыгып он, он беш мүнөттөй убакта алып келип Камытты сүйөп алып чыгып таксиге салышты да дароо эле ооруканага жөнөштү. Аны алып барып жаткырып коюп врачка: "жакшыраак карап коюңуз, эмне керек болсо даярбыз" деди да чыгып кетти. Салкын эне калды. Махабат такси менен базарга келип бир сыйра жаңы ич кийим, сырт кийим, домашний алды да кайра үйүнө келип балдарын көрүп коңшусуна дайындап коюп ооруканага келди. Камытты көргөн врач:

- Уксус кекиртегине жетпей оозунун ичи менен тилин күйгүзгөн, кекиртекте да бар, жута албай оозунан эле түкүргөн го, болбосо жаман болмок, коркунучу жок, - деди.

- Эмне болсо да жакшыраак караңыз, - Махабат докторго өтүнө сүйлөдү.

- Колубуздан келгенин аянбайбыз, кекиртек аман, азыраак үстүртөн эле күйүптүр, коркпогула.

- Рахмат айланайын, эч нерсе аянбайбыз, айыктырып бере көр, анан, буга көз салып тургула, өлөм деп аракет кылып жүрбөсүн, - Салкын эне бир азга ойлонуп калып доктурду карады, - Мен жанында болсом болбобу?

- Жок эне, анчалык оор эмес, эгер ошол замат медициналык жардам болгондо жакшы болмок, ошентсе да бат эле айыктырабыз, - деди доктор. Ошол күнү ага укол сайып дарылап жатканда Салкын эне жанында отурду. Камыт эч нерсе сезбейт. Махабат балдарынан көңүлү тынбай үйүнө кетти. Эненин эси ооп эле ойлонуп отуруп калды: "Капырай, буга уксус ичип өлгүсү келгендей кандай күч келди? Каапыр желмогуз Оксана муну сызга отургузуп качып кетти го, ошого эле эмне өлгүсү келет, көп катындын бири да, өлөт алгыр" деп ойлосо ойлордон башы катып отурса саат ондордо Махабат кайненесине тамак алып келип калды.

- Убара болбой эле койбойт белең балам, караңгы да болуп калды, балдар коркот, өзүң этият бол, тур бара бер, мен өлө койбойм го, эртең эле келсең болмок, - Салкын эне кейип-кепчип аны тез эле кетүүгө аргасыз кылды. Алып келген тамак жүрөгүнө деле барбады. Эртеси улуу баласы аялы менен, карындашы, атасы болуп жетип келишти. Эч нерсе билбей кыңылдап жаткан Камытты көрүп чоочуп кетишти. Аны жуундуруп таза кийим кийгизип, сакал-мурутун кырып койгон эле. Махабат ошол түнү уктабай таң атырды: "То-бо, эмнеге ушул акыбалга келгиче ичип кетти экен, таштап кеткен аялы сенсиңби деди го жанагы, анда муну Оксана таштап качып кеткен го, ошого ушунча болобу, аны катуу сүйсө керек" деп ойлоно берди. Айылдан келгендердин баары Махабаттын үйүнө келишти. Аларды коноктоп чогулуп ооруканага барышты эле Камыт көзүн ачып апасын көрүп сүйлөй албай койду. Башын ары буруп колун шилтей бир белги берет, ага эне түшүнбөдү.

- Кагылайын ай, ушунча болгуча жаныңа эмне күч келди, атаң экөөбүздү аябайсыңбы ыя, кетсе бир катын кетээр, жолдо жүргөн жаман катын үчүн өзүңдү өлтүргүң келгени эмнең? - Салкын эне сүйлөй да берди, ыйлай да берди. Оозунун ичи ылжырап тамагы ачышып кыңкыстап атканда сестра келип оозун ачып дары куюп укол сайып кетти.

Бир жума дегенде аз-аздан суу ичкенге жарап калды. Ага эч кимиси эч нерсе дебеди. Айыгып баратканын көрүп Махабат келбей калды. Анткени ал:

- Апа, мен келбей эле койойун, дагы бирдеме болуп жүрбөсүн, мени көрсө жинденип, - деди эле Салкын түшүнбөй:

- Ботом, сени көрсө эмнеге жини келмек эле? - деп алып анан ойлонду окшойт, - Мейли, көрүнбөсөң көрүнбөй тур, - деди астейдил. Ошондон кийин Камыт жакшы болуп булдуруктап сүйлөп калды, тилинин күйгөн жерлери айыкпай эчтеке иче албай сүт эле берип атты. Толук бир ай дегенде Махабаттын үйүнө чыгарып келишип кудайы өткөрүштү. Камыт төшөктө жатып Махабаттан көзүн ала качып атты. Эки-үч күндөн кийин бир туугандары кетип Салкын, Махабат үчөө эле калды. Ашыкча сөз болбоду. Салкын эне ичинен: "балаң кургур ай, кайдагы бир сойкуга туш келсе керек, өзүнөн-өзү уялып, намыстанып өлөйүн деген го" деп ойлоп үн дебеди. Анан бир күнү Салкын Махабат базардан майда-чүйдө оокат-аш алып келгени кеткенде минтти:

- Балам, эркек жеңил ойлуулукка барбаш керек, аял түйшүктүү, азап-тозокту көп тартат, жеңил ойго бат берилет. Өткөн өттү, "адашкандын айбы жок, кайрылып үйүн тапкан соң" деген калетсиз сөз бар, сен "ал эле, бул эле" дебей, Махабат менен унчукпай жаша, Бакыт өлүп айрылды балдарынан, сенин да чырактай балаң турат, мына ушуну жетим кылбай өстүр! - деди.

- Махабат эмне дейт, ал болбойт го, апа?

- Эчтеке дебейт, ал сени жаманынан такси жалдап доктурга алпарып врачка дайындап жакшы карагыла деп атабы, эстүү келинден адашып өзүңө шор тилеп алдың, башы-көзүңөн садага, анын кай жерлик экенин да билбейсиң, болбосо эже-сиңдисин да сага көрсөткөн жок да?

- Жок, эч кимисин билбейм.

- Мейли анда, өткөндү көп эстебей оокатыңды тынч өткөр балам, Махабат эстүү жан, баарын түшүнөт.

- Түшүнүп, кечирсе болду апа, эми андан ажырабайм! - дегенде Камыт уулун көтөрүп өпкүлөп көзүнөн жашы тегеренип барып кайра баланы апасына берди да төргө жатып алды. Эки пакетке толтура тамак-аш көтөрүп келген Махабат ашканага кирип тамак жасаганга киришти.

- Дегеле жаның тынбайт да балам, отуруп бир аз эс алсаң боло, тамакты ким ичет? - Салкын наалый келинине боору ооруй сүйлөдү.

- Күндө эле келип аттыңар беле апа, силерди сыйлабаганда кимди сыйламак элем? - Махабат жадырай күлүп койду, - Камытты да күчтүүлөп карабаса арыктап кетиптир.

Эне-бала бири-бирин карап калды: "Көрдүңбү, мындай аялдан айланса болот, сени күнөөлөмөк турсун" деген ойду ойлой уулуна башын чайкап койду. Ан сайын Камыттын башы шылкыя: "неге уксусту ичкенде өлбөдүм, эми баары бир мунун алдында өзүмдү күнөөлү сезип жүрүп, корунуп өтөмбү, андан көрө айылга эле кетип калайын" деп ойлоп уксус ичкен күнүн эстеди. Ал Махабатты көргөндөн кийин подвалга келатып атайын бир бөтөлкө уксусту алып келсе достору арак ичип отурушуптур. Аларды көргөндө тигилер чакырып алды:

- Кел дос, бүгүн бир жыргайлы, сенин Күкүшүң бирдеме таап келе алдыбы?

- Ай жок, мени колума эчтеке тийбей калды. Бүгүн биздин кардыбызды силер тойгузсаңар, - Күкүшү алардын жанына отуруп алды, - Кана куйбайсыңарбы, эки көздөн учуп турган дарыдан.

- Мына, алгыла. Кел, досум сен эмне эле күлүңдөп калгансың, же тапканыңды бизден жашырып катып атасыңбы?

- Жо-ок ай, ал экөөбүз тапсак жашырбайбыз го? - деп Күкүш анын жанына келди: "чын эле менден бекитип атабы" деп ойлоп жетип келсе Камыт уксусту жерде жаткан үлбүрөк жыртылып калган стаканга куюп атыптыр. Бир көргөндө арак экен деп ойлоп ийген Күкүш уксустун жыты бур дей түшкөндө таңкала карап калды эле Камыт аны көтөрүп оозуна алып баратканда ал колунан талаша кыйкырып калды. Ошондо оозуна кирип кирбей төгүлүп кетти эле Камыт оозун басып жыгылып калды. Тигилер дүрбөй ага келип жанындагы калган уксусту төгүп Камытты өйдө кылып анын оозунун чекесинен өйдө күйүп калганын көрүп:

- Эй жинди, ансыз да өлөсүң, эмнеге шаштың ыя, капа болсоң мынабу мүрөктүн суусунан сеп этип ал, баарын унутасың, - деди алардын башчысы болуп жүргөн Сергей деген орус.

- Ошону айтсаң, биз селсаяктар да жашагыбыз келет, ушу сен селсаяк жашоого көнө албай жүрөсүң го ээ?

- Көнбөй кайда барат эле, өлбөсө эртең эле жашоого тырышат жанталашып.

- Өлүп калсачы?

- Өлүп калса өлөт да, биздин колубуздан эчтеке келбейт, тем более милициялар бизден көрөт, тим кой өлсө өлбөсө да эртең билинет.

Камыт ушуларды элдир-селдир угуп атып өзүн жоготуп таң атканча окшуп чыкты. Эртеси Махабаттар аны издеп тапкыча үч күн өтүп кеткен болчу.

Ушуларды ойлоп отуруп буларды ээрчитип барган Күкүштү өлтүрүп койгусу келди: "Ал ээрчитип барбаса подвалда жатып өлмөкмүн, жакшы ит өлүгүн көрсөтпөйт дегендей эч ким таппайт эле" деп ойлонуп калды. Аңгыча эле Махабат булоолонгон чоң табакка кесме сүзүп келип дасторконго коюп, тарелкадагы этти Салкындын алдына жылдырды:

- Сиз муну бөлүштүрө бериңиз, балдар да уктап калган тура, - деп томтоюп уктап калган эки баланын үстүн жаап коюп чыныларга шорподон куюп сунду. Камыт Махабат сунган чыныны араң эле алды.

- Муну балдарга коюп кой, - деп Салкын этти устукандап ар биринин алдына коюп, - алгыла, Махабатымдын тамак жасаганын үйдө деле айтып отурам, бир жакшы жасайт, садага, - деп койду кесмеден алып атып.

- Коюңузчу, аялдар жасаган тамак да, ушунун өзгөчөлүгү барбы? - Махабат күлүп койду, - Көп эле мактай бербеңиз.

- Ой барын жөндөй албаган аялдар бар да, - Салкын тамшанып койду, - Жакшыны жакшы, бакшыны бакшы дейт балам.

Андан кийин үндөбөй тамактанышты. Камытта үн да, сөз да жок - алаар-алмаксан болуп отурду. Анын ээктери, бир жаккы уурту тырык болуп калган эле. Махабатты тик багып карай албайт: "эми кантип муну менен жашайм, сыртынан унчукпаса дагы ичинен жаман көрүп муздап калды го, же тобокел деп жашап калсам бекен, балам турат", деп ойлонуп атты. Камыттын ички оюн Махабат айтпаса да билип турду: "Жашаса ана, жашабаса мына, баласын кайнене-кайнатамдар үчүн мен кектебейм, жеңе алдым деп намыстанып, сулуусун, жашын да алып көрдү, өзүнө сабак болгондур" деп зымырайып билмексен болуп отурду. Анын ошол турушу Камытка ого бетер катуу тийип атты. Салкын эки-үч күн туруп калды эле улуу баласы келиптир, ал элүүлөргө барып калган. Аты Канат. Келип отуруп атып апасына карады:

- Атам жалгыз кыйналып атыптыр, Максат да ыйлап аны кыйнап ийди, сиз барбасаңыз болбойт.

- Ооба, өзүм да эртең жөнөсөмбү деп турдум эле.

- Эртең жолго чыкпай эле мени менен кетиңиз, үйгө таштап коюп анан кетейин.

- Мейли садага, кетсе кетейин. Махабат, мени кийимдеримди алып келчи.

- Бу баатыр эмне кылат, айылга кетеби? - Канат инисине карай башын жаңсай сурады.

- Ал бул жерде калат, өз үйү, өлөң төшөгү, - Салкын атайын эле Махабат уксун деп өктөм унчукту, - Кайда барат эле, балтыр бешик баласын атасыз калтырмак беле?

- Эми эсиң менен бол, жашоону жакшылап ойлон, балдарды тарбияла! - Канат инисине акыл айта ордунан турду, - Махабаттай келин чанда чыгаар, кайдагы бир аягы сай таппагандарды ээрчип кетпей.

- Болду, жаштыкта баары болот да, аңды-дөңдү басып анан киши болот.

- Биз аң-дөңдү баскан жокпуз го, силер каалаганды алып жашап эле жүрөм, - Канат күлүп койду.

- Эми адамдар ошондой түрдүү жаралат да балам, туурабы?

- Ал го туура, кой кеттик апа. Махабат, жакшы тургула, биз мынабу кичинекейди көрөбүз деп келе албай эле, жакында жеңең экөөбүз келип кетебиз, - Канат сыртка чыкканда Салкын менен Махабат кошо чыкты.

- Жакшы барыңыздар, - Махабат аларды узатып коюп үйгө кирди. Камыт ары карап жатып алыптыр. Махабат ваннага кирип жуунуп чыкты, аңгыча кичүү баласы ойгонуп аны эмизип отуруп калды. Үн-сөзсүз тымтырс жашоо канчага чейин уланаары табышмак. Бул учурда Камыт ойгоо эле жаткан, чечилип бир сөз айтууга алсыз. Уктап жаткандай кыймылдабай жата берди. Махабат уулун көтөрүп ашканага кирип баласы менен эркелешип отура берди. Жаз жаңыдан гана жаркырап келе жаткан, жамгыр жаай турган өңдөнүп бүркөлгөн асманда самсаалаган каралжын булуттар каалгыйт. Терезеден жолду карап турган Махабат элдердин башаламан басып жүргөнүн көрүп: "аттиң, менин да жаштыгым алмашып жаз, күз, кыш менен кошо өтүп жатат, жалгыздык мени биротоло курчап алды көрүнөт, ушу баланы төрөбөгөнүмдө мен да элге окшоп соодага чыгып алаксыйт белем" деп ойлоп кетти. Күн бүркөлүп турганга айлана эрте караңгылык чулганып алды: "Урматтын сабагын текшерейин" деген ойдо уктап калган уулунун сумкасын алып дептерлерин карады. "Бүгүн да беш алыптыр, садагам", деп алды сулуу жазылган дептерин жаап жатып. Кайрадан курсактын камын көрүп кечки тамагын жасай баштады. Тамак да бышты.

- Урмат, тур уулум, түндө эмнени уктайсың, ойгонуп курсагыңды тойгуз, төшөк салып берем, - деп уйпалап, эркелете ойготту. Көзү уйкудан ачылбаган Урмат ушаланып зорго турду. Дасторкон жайды, анан:

- Камыт туруп тамагыңды ич, кеч кирди, - деп коюп чыныларды алып келип куюштура баштады. Камыт туруп отуруп Махабаттын чыныга куюп алдына коюп койгон тамагын ичти да сыртка чыгып кетти. Махабат ал чыгып кеткенде чочулап: "Эми да балээнин ичинен чыкпаса экен" деп кооптонуп алды. Анан: "эмне болсо ошол болсунчу, мен буга жалдырамак белем", деп ойлоп эки баласы менен өзүнө төшөк салып, төргө ага төшөк салып койду. Эки уулунун ортосуна жатып алды. Бир топтон кийин Камыт кирип өзүнө салынган төшөккө жатты. Демейдегидей эле таң атып тиричилик башталып кайрадан бул үйбүлө дагы көп катары тирүүлүктүн өз арабасын кылдыратууга ордунан турганда эбак күн чыгып калган экен. Камыт ордунда жок. Махабат анын ордун көрүп коркуп кетти: "деги кайда кетип калды, деги мени дагы кыйнамай болду, айылга эле кетирип ийбей" деп сарсанаага батып турганда каалга ачылып Камыт кирди. Аны көргөн Махабат эс ала түштү. Унчукпай ашкана жакка кирип кетип кайра ажатканага кирип кетти.

Табышмактуу күндөр өтө берди. Арадан бир ай өткөндө Салкын көөнү түтпөй дагы келди. Камыт көчөгө чыгып кеткен. Махабат андан анча чоочубай да калган болчу. Анткени ал кээде кеч, кээде эрте келип жумуш издеп жүргөндөй. Салкын эне келип эле:

- Кандай айланайын тынчсыңарбы, балдарым чоңоюп жатабы, - деп төргө отургандан кийин, - Камыт кандай, жүрөбү? - деди Махабатка суроолуу тигиле.

- Жүрөт апа, өзүңөр кандай, атам жакшы эле жүрөбү, Максат оорубай элеби?

- Баары жакшы. Атаң быйыл ооруп кайра жакшы болуп эле илең-салаң карылыктыкы го, биздин да жашыбыз барып калды, силер өзүңөр менен өзүңөр болсоңор болду эле, биздин карылыгыбыз жетип сапарыбыз карып баратат. Жаралган соң өлмөк бар да, балам. - Салкын эненин жанына отуруп баласын алдына отургузуп алып жароокерлене эркелей:

- Койчу апа, сиздерге кудай кубат берсин, сиз мага жапжаш эле көрүнөсүз, атам деле күүлүү эле, мынабу балдарды чоңойтуп, бойго жеткенче сиздер аман эле болсоңуздар экен.

- Айланайын аа-а, оюбузга койсо ким эле өлгүсү келсин, анда адам жерге батпай калбайбы.

- Атам эмнеси ооруп атат?

- Ар кайсы жери, биздин кенжебиз Камыт, силер барып баарын өткөрүп алсаңар болот эле, тигилер болсо өздөрү менен өздөрү, өлбөстүн оокаттары бар, - деп атканда Камыт кирип келип калды.

- Апа, келип калдыңызбы, атам жакшы жатабы?

- Жакшысы курусун, атаң бир күнү оору бир күнү соо болуп калды, эки-үч күн төшөктө жатты. Эң кичүүбүз сенсиң, үйгө барып өзүң көз болсоң боло, атаң экөөбүз бир күнү жылт этип өтүп кетсек кайдыгер адамдай болуп барбай башында болсоң болот эле.

- Мейли, мен барайын.

- Махабат экөөң тең баргыла, өзүңөр ээ болосуңар да, дүнүйө-мүлк менен малды көрүбүзгө ала кетмек белек? - Камыт үндөбөй калды. Үчөө тең унчукпай отуруп акыры бир чечимге келгендей болушту. Ошондо гана Махабат:

- Урмат тарагыча мен бул жакта болуп турайын, анан биротоло көчүп баралы апа, мага капа болбоңуз ээ? - деди.

- Айланайын балдарым, эмнеге капа болом, көзүбүздүн тирүүсүндө өз ордуңарды таап, очогуңардан от тутанып, очор-бачар үйгө айланып, атаң экөөбүздүн ордубузду баскыдай болгула!

- Апа, анчалык эле болбоңузчу, мен өз эне-атамдай көрүп силерди жөлөк кылып отурганда, ата-эне мээримин силерден көрдүм… - Махабат ыйламсырап ийди, - али экөөңүздөр тим эле күүлүүсүздөр, андан көрө атамы доктурларга көрсөтөлү?

- Атаң ага болбой атат, сексенден ашканда жашайт элем деп жанталашпай эле койдум, көрчүсүн көрдүм, ушуга тобо кылайын дейт.

- Мен өзүм барып атамды көндүрүп алып келип кыйын врачтарга көрсөтөбүз, малдын эмнесин аяйбыз? - Камыт апасына карады, - Туурабы?

- Ошентип көр балам, тилиңди алса кана? - деп кобурашып кеч кирди. Махабат кайненесине сый тамак жасап коноктоду. Эртеси Камыт экөө кайра айылга жол тартышты. Махабат ойлонуп эле калды.

Оксана менен Темир Россиянын Щербаково шаарына барып туруп калышты. Экөөнүн бири-бирине болгон сагынычтары тарабай бактылуу түндөрдү, көңүл эргиткен күндөрдү өткөрүп арадан ай өтүп кеткенин байкабай калышты. Темир Оксананы сүйгөндүктөн аны көп кызганаары белгилүү болду. Билинбей өткөн убакыт Оксананын ичиндеги наристе чоңойо баштады. Темир кубанып жүрдү. Күндө соода кылып кечинде батирге барып күндүк соодаларын эсептешип кубанып калышат. Бир күнү Оксана соода кылып жатканда Камыттын жолдош баласы көрүп калды. Ал Камыттан кабары бар болчу. Жанына токтой калып:

- Кандай аяш, бу сен бул жактасыңбы? - деди эле Оксана корккондой аны карап сөөмөйүн оозуна тийгизе ары жакты карады, - Эмне болду, досумду болсо сызга отургузупсуң, ал сен алып кеткен акчага эмес, сенин кетип калганыңа жинди болуп кете жаздап уксус ичип алып бир өлүмдөн калды.

- Чын элеби? - Оксана көздөрүн бакырайта сурады, - Менин күйөөм билбесин, ал мени издеп жүрүп таап, алып баса берген, мен Камытка баарын айткамын.

- Айтканың менен бир адамдын тагдырын талкалап жатпайсыңбы, тапканын алдап алып кеткениң аз келгенсип анын жүрөгүн оорутуп.

- Кечирип коюңуз, акчасын кайтарып берем деген оюм бар, мени күйөөм күйөөгө тийгенимди билсе өлтүрөт, айткан эмесмин, азыр келип калат…

- Келсе ачык айтам, ага күйөөгө тийип бир жылга жакын ишенимине кирип алып кылганың бул, давай мен эки күндөн кийин Бишкекке кетем, акчасын мага бер, мен алпарып берем! - тигил көшөрүп туруп алганда Оксана эки жакты алаңдай карап аргасын таппай туруп калды, - Эгер күйөөм билбесин десең азыр колума эки миң долларды сал, болбосо күйөөңдү күтүп болгонун болгондой айтып айбыңды ачам, Камыт менен кандай дос экенимди өзүң жакшы билесиң.

- Азыр менде андай акча жок да, эртең келесизби, сураштырып таап берейин, - Оксана эптеп эле аны кетиргенге шашып жатты.

- Жок, эртең келе албайм, берсең азыр бер! - дегенде Оксана бир азга нес боло ойлоно түштү да:

- Азыр сизге миң доллар берейин, калганын дагы бир жолугуп калаармын, болбосо Камытка өзүм барганда берем, - Оксана шашып эле ары товар койгон жагына кирип кагазга орой берип жатып эки жагын карап алды, - Болуңуз, келээр учуру болуп калды, - деп шашып калды. Бегиш ылдамдай басып баратты…

Бул учурда аялын кызганып жүргөн Темир келатып карап турган. Сүйлөшкөн сөздөрү угулбаса да жини кайнап чыкты: "Эмнеге муну менен көпкө сүйлөшөт, бирдемеси бар да, же мен таппай жүргөндө аны менен жүргөндүр, балким ичиндеги баласы ошондон келгендир, төрөсө канын текшертем, энеңдурайын" деп ойлонуп турганда Бегиш анын жанына жетейин деп калган. Турган жеринен чыга калды да ай-буйга келбей эле бет ороюна коюп калды. Эч нерсе менен иши жок келаткан неме оозу долбоюп, мурду канап кетти. Эсине келгиче дагы үч-төрт жолу урганда Бегиш жыгылып түштү. Көрүп турган Оксана жүгүрүп келди:

- Темир, менин бир тууган акем бул, эмне кылып атасың? - деп экөөнүн ортосуна түшө калды эле Темир унчукпай артка чегине берди, - бул эмне кылганың, атамдар мени издеп кабатыр болуп атат дегенинен мен акеме миң доллар бергем, - Оксана эч нерседен тартынбай эле калпты урдуруп атты. Балким ал баарына кайдыгер болсо керек, же убактылуу болсо да балекеттен алыс болоюн дедиби, каратып туруп калпты урдуруп салды. Бегиш оозу-башын бет аарчы менен аарчып: "Тобо-о, эгер Оксана болбосо Россиянын бир белгисиз өлгөндөрүнүн катарында өлүп калат белем" деп ойлоп:

- Оксана, күйөө баланы эсине келтирип кой, ато мендей бир тууган агаңды тааныбаса бир күнү атаңды да өлтүрүп коёт го? - дегенде Темир өз күнөөсүн мойнуна алып салбырап турду:

- Оксана, кечирип койчу, акемди бир жакшы кафеге киргизели эми, мен өз күнөөмдү мойнума алып кечирим сурайын.

- Өзүң бил, бул менин бир тууган аталаш агам Бегиш, мунун атасы менен менин атам бир тууган ага-ини.

- Катташпасак, бири-бирибизди көрбөсөк мындайлар боло берет да, ошон үчүн катташуу керек, дайыны жок кеткен карындашымды бүгүн көрсөм, анан келтек жегеним… - Бегиш да Оксананын сөзүн тууралап күйөө баласын күнөөгө жыга сүйлөдү.

- Билбеген адам уу ичет, аке, Оксана экөөңөр мени кечирип койгула?! - деп алар Оксана болуп товарын жыйып коюп белгилүү кафени көздөй ээрчише жөнөштү. Оксана амалдуулук кылды, болбосо тигил экөө азыр былчылдашып урушса Россиянын белгисиз сизосунда баштарын мыкчып отурмак. Үчөө кечки кафеде көңүлдү отурду. Бегиш "карындашына" дүйнөдөгү болгон жакшылыктарды арнап эң жакшы деген импорт вино ичилип атты: "Оксана ушундай куу да, амалкөй да турбайбы, Камытты бекер сызга отургузбаптыр" деп ичинен ойлоп "ага" болуп сый көрүп карындаш-күйөөгө бакыт-таалай арнап жатты. Кыскасы, эки жылдан бери ата-энесине каттабаганын күнөөлөп Бегиш ал күйөө балага үстөмдүк кылып атты. Ошентип алар көпкө күйөө баланын сыйын көрүп анан кафеден чыгышты. Оксана эч нерсе билбегендей зымпыя "агасына" үйдөгүлөрүнө салам айттырып атты. Ошол мүнөттө Бегиш анын оңой эмес экенин да байкады: "Кайран гана Камыт тирүүнүн түлкүсүнө жолуккан тура" деп ойлоп алар менен жылуу коштошуп жолуна түштү. Оксана түрлүү ойдун кучагында баратат, Темирге өз таарынычын айтып бүтүрө албай жатты:

- Ушу кантип болсун, Темир, өзүң ойлосоң, жарым жылдан ашык сен деп жүрүп санаадан, сүйүүнүн айынан өзүмдү жоготуп койоордо сени мага кудайым өзү жеткирип отурат, ошол арада мен ата-энеме да баралмак эмесмин, алар мени өзүң тапкансың, бизди жаман атты кылдың, андан көрө өзүбүзгө теңге чыксаң мындай болбойт эле деп мени күнөөлөшөт. Ортодо мен байкуш күнөөлүү болуп атпайынбы. Ошон үчүн менден салам айттырып, акемден топтогон миң доллар бердим, апамдар да кубанып калышсын.

- Туура кылыпсың жаным, мени кечирип койчу, мен сени сүйгөнүмдөн катуу кызганып эле жиним келип кетпедиби, алтыным менин, сен деп ата-энемден алыстап отурам, сен менин бактымсың! - кучактап өөп эркелетип өзүнчө бактылуу болуп турду.

- Темике, эки айдан кийин төрөйм, жылуулук керек, баланы жакшы багыш үчүн шартты түзүш керек, талаа-түздө жүрүп балалуу болсок эмне болот?

- Эч коркпо алтыным. Эгер балалуу болсок сен үйдө болосуң, мен балам экөөңдү багам, али төрөгөнүңө көп бар да, экөөбүз жашаганга сегиз ай болду, сен эрте төрөгөндөн сактан да?

- Суукта ушинтип жүрсөм ойло, керээлден кечке тикемен туруп, анын үстүнө биринчи төрөтүм да? - Оксана жойпулана Темирдин мойнуна колун артып эркелеп калды, - мен эртеңден баштап чыкпай эле койойунчу, кыйналып атам.

- Мейли көгүчкөнүм, - Темир Оксананын торсоюп турган курсагын сылай өзүнчө ырахаттанып өзүнүн кызганчактыгына ичтен жини келип алды: "Мен чынында жаман эркек окшойм, ушундай периштедей сүйгөн жарым турса аны көрүнгөн эле эркектен кызгана берсем, бул ушул турушу менен башка эркек менен кантип жүрмөк" деп өзүн күнөөлөп жатты. Оксана өзүнчө: "мурун төрөп койсом мени жаман кылат го, айыма жетпей төрөдүм деп айтып коём, мени сүйөт, ишенет" деген ойдо болуп атты. Күндөр өтүп ичи чоңойгон Оксананы Темир базарга чыгарбай койду, бирок соодада кыйын абал түзүлдү, күндө текшерүүчүлөр салык салып, эркек неменин паспортун сурап жүдөтүп жиберди. Аңгыча эле Оксана уул төрөдү. Ал төрөгөндөн баштап кыйналып калды, кичинекей наристени сүт менен азыктандыруу керек. Темир уулдуу болгонуна кубанган менен ошол ымыркайды өзүнө окшото албай кыжаалат. Күндө уулумду жууп ичтим деп кызуу келип соодасы солгундап артка кете баштады. Батирдин акчасын мурда ай сайын төлөсө эми айдын аягында төлөп кожейкеси орус аял жинденип: "алдын ала төлөбөсөңөр чыгып кеткиле" дей баштады. Темир болсо ичкенин көбөйтүп күндө кызуу келет. Бир күнү кыйналып шишип көөп зорго турган Оксана аны соолукканда:

- Темике, бул эмнең, мен кыйналып төрөп оңоло албай жатам, сен болсо ичип келип кожейкеге жаман көрүндүң, минтип отурсак батирден чыгып жаш бала менен талаада калабыз го?

- Койчу, башты оорута бербей, балаңды мага жармаштырба, менин балам болсо бир жери окшошот эле го? - деп оюндагысын айтып ийгенде Оксана бозоруп отуруп калды: "Бекер кылган экенмин Камыт менен жашай бербей, же алдырып таштап тынч отурбай, мени кайсы шайтан азгырды экен, уул төрөгөнүмдү көргөн Камыт көзүмдүн агы менен тең айланбайт беле?" деп жүрөгү сыздап атты.

- Темир, андай жаман оюң болсо алда качан айтсаң мен эбак жок кылбайт белем? - көптөн кийин көз жашын куюлта сурады.

- Түлкүлөнбөчү, билесиң да атасы ким экенин, эгер менден болсо мага окшошот эле го?

- Темир! - Оксана үнү дирилдей, аянычтуу чыкты. Көздөрү жашка толгон.

Экөө тең үндөбөй калды. Оксананын үнү аны селт эттирди: "кантсе да жүрөгү менен сүйүп, өз көңүлү менен үйлөнбөдү беле, аны издеп дубана болууга даяр эмес беле, эми мен эмне болуп турам, кой мен ата-энемден безип жүрүп таап алган бактымды неге колдон учурганы жатам" деп элээ карап калды. Оксананын эки бети ылдый куюлуп жаткан күнөөлүү жашы анын жүрөгүн оорутту. Башын бир булкуп алды: "Жок, жок, өзүм сүйүп, жактырып алган аялымды аздектеп өтүшүм керек" деп ойлоду да соолуга түштү. Бөлмөнүн ичи өлүү тынчтыкта тунжурайт, кээ кээде жаңы төрөлгөн наристенин дабышы, бышылдаганы болбосо, көчө ээн. Түнкү Россиянын көчөлөрүндө зуулдап өтүп жаткан машиналардын үнү алыстан угулат.

Темир ойлонуп калды. Оксана тирүүлүктүн азап-тозогу, кубаныч-кайгысы менен иши жок наристени бооруна кыса ары карап жатып алган. Анын денесинин солкулдап атканы ыйлап атканын далилдеп турду. Темир акырын Оксананы артынан кучактап жалынып кирди:

- Оксана жаным, мени кечирип койчу, мен аябай кызганчаак болуп баратам, колуңдан келсе өлтүр, экинчи уулум экөөңдү таарынтпайм, ашыкча сөз да сүйлөбөйм. Кечирчи алтыным, - Оксана былк этпеди, анын жүрөгү кышкы аязда үшүгөн жалбырактай дилдиреп: "Оо кудай мага чала, өзүмө өзүм кылдым, Камыт ата-энесине алып барып, мага чын дили менен ишенип дилинен жашап атканда мен анын сүйүүсүн четке кагып басып кетпедим беле, эгерде ушундай болоорун билсем ал каалагандай аял болуп бактылуу жашабайт белем?" деп соолуктап ыйлап Темирдин жалынганына кайдыгер болуп жата берди. Аттиң дүйнө адам жаңылыштык кылып атканын сезсе анда тирүүлүктө дегеле жабыркаган адам болмок эмес, баары ойдогудай жашамак, бири кем дүйнө деген ушу тура. Качан гана жаман сөздөн жүрөгүң ооруп, тирүүлүктөн тажаткан азап башталганда гана тилиңди кырча тиштеп каталыгыңды сезесиң. Оксана азыр билди, туура эмес кылганын, бардар адамдарга туш келип өз бактысын көтөрө албаганын, жоош момун күйөөнүн кадырына жете албаганын. Ал түнү Темир жалынып-жалбарып атып акыры аны жибитти. Бирок анын азаптуу жашоосунун башталышы гана болчу…

Темир аздап ичип, бирок Оксанага көп сүйлөбөй уулуна имерилип үйрүлүп түшө баштаган. Ошондо да соодасы кетенчиктегенден кетенчиктеп ал турсун жээрине жетпей баратты. Темир кайрадан көп ичип күндө үйүндө уруш баштачу болду. Анын урушунун башы эле жаңы төрөлгөн наристе.

- Бир-эки жыл төрөбөй коё турсаң мындай кыйналбайт элек, миң долларды берип ийбегенде кенен жазга чыгып алмакпыз, эми эмне кылабыз?

- Ой сен ошондо эле айтпайт белең, боюңдагыны алдырып сал деп, балалуу болобуз деп кубанбадык беле, ушу жашообузга бала тоскоол болуп атса эптеп бирөөгө берип койойун, үйбүлө бага албасаң анда неге аял аласың, артымдан неге келдиң, сен жолукпасаң өз арабамды кылдыратып жүрө берет элем го? - Оксана ыйлап сүйлөп атты.

- Мен сени Россияга кетем деп ойлогон эмесмин да, ошол эле өз жерибизге жашайлы дегем, сен азгырдың, атам тааныбаган жерге алып келип, эми жашаган жерибизден чыгып кышында ачкадан тоңуп өлөбүзбү?

- Эркектей болуп соода кылып үйбүлө бага албасаң ачкадан өлөбүз да?!

- Эмне деп атасың эй, мен сага ким көрүнүп атам ыя, эркектей дегениң эмнең? - деп Оксананы жаактан ары чаап жиберди.

- Өлүп кет, маа десең азыр өлбөйсүңбү, сендей эркектер соода кылып эле атпайбы, үйбүлөсүнө карап, сен алкаш болуп баратсаң ошо да, товардын аягына чыктың. Болоор болбос акча турат, ал түгөнсө өлбөгөнгө не аргабыз бар?

- Сен болбосоң ушул жерге келмек эмесмин, - деп шылкыйган Темир Оксананы бир чаап алып жини таркагандай отуруп калды. Ал болсо көпкө чейин бежиреп сүйлөнүп ыйлап атты. Экөө тең туюкка камалып турган эле. Бишкекке кетели десе кантип кетет, колдорунда жаш бала, чөнтөгүндө жарытылуу акчасы жок канткенде жолун табаарын билбей Темир түнү кайда бараарын айтпай сыртка чыгып кетти. Оксана анын чыгып кеткенине санааркап: "эми дагы ичип келип урушат тура, эмне кылсам экен?" деп ойлонуп отурганда кайра кирген Темир:

- Оксана, мага капа болбочу, алдагы баланы бирөөгө бер, же ташта, антпесек үчөөбүз тең өлөбүз, тааныбаган жерде бизди ким калкалайт, жок дегенде товар берип турса кийин кайрып берет элек, - дегенде Оксананын көздөрүнө жаш толуп колдору калчылдай уктап аткан ороодогу баланы ала коюп:

- Ме, сен алпарып ташта, балким өлтүрүп эле койоорсуң, ал! - деп үнү титиреп айтты эле Темир:

- Эмне болуп кетти сага, анчалык кыйкырбай эле айтсаң, жөн гана жолун айтып атам, сен соодага чыкпасаң болбойт экен, бала менен кармалып атканыңдан айтып атам, мага десең өлүп кет! - Темир дагы эшикке чыгып кетти. Ал улам чыгып түнкү дүкөндөн жүз граммдан ичип кирип аткан. Үчүнчү жолу чыкканда бир топ кызып калды. Экөөнүн урушу басылмак тургай күчөдү, эл уйкуда тынч мемиреп жатса булар ойгоо, бир наристени бири жок кыла албай жатса, бири калкалай албай чарк көпөлөк айланып ботодой боздоп атты.

- Энеңди урайын десе, эмнеге ыйлап атасың, баланын атасы менмин, бар кыламбы же жок кыламбы, менин ишим! - деген Темир Оксананы көздөй жылганда ал бакырып ийди:

- Темир эсиңе кел, мен баланы эч кимге бербейм, өлсө кошо өлөм, мен энемин, эне!

- Эне болсоң эмне кылайын, мен баланы алайын дегеним жок, - Темир тайсалдай түштү, - Кой эс алалычы, - деп Оксананы ыржалаңдай кучактай, - Төшөк сал, жаталы, - деди. Үрпөйгөн Оксана төшөк салып жаткырды да өзү соксоюп колуна баланы эмеле жулуп кетчүдөй кучактап отуруп алды, - Жатпайсыңбы! - Темир аны нукуп койду.

- Арак ичкиче ошол акчага нан алып келбейт белең, курсагым ачты, - Оксана отурган бойдон күңк этти.

- Эртең менен алып келем, эптеп бир жашоонун айласын табыш керек болуп калды.

Оксана эч нерсе дебеди. Томсоргон бойдон уулун бекем кучактап отура берди: "Таң атса эптеп көздөн далдаа болуп жоголоюн, болбосо бул баланы жок кылат, тааныш табылып калса Бишкекке кетип эптеп ата-энеме барайын да уулумду багайын" деп көз ирмебей таң атырды. Темир эч нерседен капарсыз уктап ойгонду да:

- Бул орус кемпир дагы эртең батирдин акысына келет, эмне кылыш керек, бүгүн бир аз соода кылсам болгонун берип туралы, - деди да, - ме, буга нан алып жеп ал, мен кеттим, - деп элүү рубль таштап чыгып кетти. Оксана уулун жылуу кийинтип, ороп чулгап алып, өзү да кийинип "керек болуп калаар" деп катып жүргөн эки миң рублди алып үйдү бекитип коюп чыгып кетти. Оксана дароо эле поезд кетчү вокзалга келип Бишкекке поездин качан кетээрин билди да эртеси күнкүгө белет алып коюп мейманканага жайланышып алды. Бир жылдай жүргөнгө баарын билип калган: "Эми эртең Темир кармап албаса болду" деп коркуп атып вокзалдан кайра барып проводник менен сүйлөшүп, болгон сырын жашырбай айтты эле ал ала кетээрин айтканда кубанганынан ыйлап жиберип билетин сатып проводник көрсөткөн купеге кирди. Үчүнчү күн дегенде Бишкекке келип ал аялга ыраазылыгын билдирди да, түшүп маршрутканы көздөй басты. Айылга кеткенге бир аз акчасы бар, карды ачты. Ал маршруткага түшпөй эле тамактын жыты каңылжаарын өрдөп ашкананы көздөй басты. Кирип эле тамак заказ берип отуруп калганда баласы чукуранып эмчек издей баштады. Апрель айы Бишкекте деле суук, ошондуктан баласын которо албай убараланып атты. Жарым сааттай отуруп кардын тойгузуп алып уулун көтөрүп: "эми айылга кетчү таксиге акчам жетеби?" деп маршрутка менен Ош базарына жетип алды. Ал жерден өзүнүн айылына кетчү таксилердин кымбат экенин көрүп айласы куруду: "Эмне кылыш керек?" Ары-бери басып колундагы баласы менен сумкасы колун оорутуп жибергенге катар турган ашканалардын бирине кирип:

- Эже, отура турсам болобу? - деди жалооруй, - колум ооруп кетти.

- Отура бер, - деп коюп ашкана ээси өз иши менен алек болуп жүрдү. Оксана көпкө отурду, кайда бараарын билбей отура берди. Баласы ыйлай баштады. Ары карап эмчек берди, кичине басылып кайра ыйлады. Сооротконго болбой "ыңа-ай, ыңа-ай" деп үнүн баспай ыйлап жатты.

- Ай келин, эмизсеңчи балаңды! - деди бир маалда ашкана ээси жоон аял.

- Эмизгенге болбой атат, сийип алды окшойт, которо албай атам.

- Бери апкел балаңды, мен которуп берейин, - деп колун созду эле ал баланы ага берди, - Жалаягын келе! - деп аркы жагындагы өзү зорго тегеренген жагына кирип кетти. Бираздан кийин кайра чыкты: Байкуш, сийип алып ыйлап жаткан турбайбы, мына ыйлабай калды, - Оксанага кармата салды, - кайда барат элең?

- Чаткалга.

- Ий кокуй, алыс барат экенсиң да, балаң да жаш экен, күйөөң менен жүрөсүңбү?

- Жок, күйөөм Россияда, - Оксана жер карап жооп берди.

- Атаны кокуй ай, эми өзүң жалгыз кетесиңби?

- Такси бар бекен?

- Ооба. - Ошону менен сөз бүткөндөй болду. Тигил аял клиенттери менен алектенип кетти.

- Эже, - деди Оксана ал бошой калганда, - бир-эки күнгө жылуу жер болсо тура турат элем, сизде убактылуу жай жокпу?

- Оо кокуй, кайдан, биз квартирада турабыз, балдарым менен зорго эле сыйышабыз.

- Жок дегенде бир-эки күн тура турсам, анан кетет элем, жол кирем жетпей жатат.

- Азыр, мен бирөөгө чалып көрөйүнчү, - деп ал чыгып кетти, ал аялдын жардамчысы клиенттерди тейлеп атты. Аз өтпөй ал кайра кирди эле Оксана аны үмүттүү көздөрү менен карап калды. Бул аял өзү төрөчү эмес, балдарым дегени ини-сиңдилеринин балдарын айтып аткан эле. Өзү кырктарга барып калган. Камыттын бир тууган таежеси эле. Эми ал өзүнүн бир тууганы такси айдоочу, ошого барып кеңешип келген болчу. Ал ороп жатып эркек баланын сүйкүмдүүлүгүнө кызыгып калды: "Балким өзү бага албаса таштап кетээр, колуна бир аз тыйын берип коём" деп ойлогон, - Жүрү, - деди Оксананы карап, - балаң экөөңдү бир жакшы үйгө дайындайын, өзүң кетээрде кетесиң, ал үйүнөн пирожки, беляш жасайт, ошого жардамдашсаң акыңы төлөп берет, - деп баратты. Жер үй, кең короого кирип келишти. Алдынан бир аял чыкты:

- Келгиле, - утурлай басты.

- Биз келип калдык, бул кыз жаш баласы менен айылга кете албай кыйналып туруптур. Эки-үч күн туруп турсун.

- Мейли, турса туруп турат да, - деп койду тигил.

- Жеңе, сенин жумушуңа деле кол кабыш кыла коёт, өзү жаш экен эмне.

- Ооба эже, колумдан келгенин аябайм, - Оксана шыпылдап ийди. Ошентип ал жаш баласы менен жылуу үй табылып оңуп калды. Тигил аял өзүнүн атын Бермет деп тааныштырды. Көп сүйлөбөгөн неме экен. Күнүгө эки-үч чара камыр жууруп бышырган беляш менен пирожкилерин эки кыз, бир баласы көтөрүп кетип сатышат, кечке жардам берет. Оксана күндө кайталанган көнүмүш тирчиликтен тажап кетти. Келгенине бир ай болду. Берметтин аял ала элек баласы ага көз кырын салып кылгырып карай берет. Бир-эки жолу ээн боло калганда анын сулуулугун, өзү жактырып калганын билдирип да калды. Өзү Оксанадан беш-алты жаш кичүү, үйлөнө элек экен.

- Кой Медер, экөөбүз тең келбейбиз, мынакей менин балам бар, а сен али үйлөнө элек жатып мени шакаба кылганың болбойт, - деди Оксана.

- Болсо эмне экен, мен өзүм кааласам болду да.

- Жок болбойт, апаң көрсө мени жаман көрөт, баламды азгырдың деп, - Оксана басып кетти: "Кой бир айдан бери иштеп атам деп азыраак акча сурайын да кетип калайын" деп ойлоп Берметке айтты эле ал:

- Оксана, сен кызыксың го, келгенден бери бекер жашап, ичип-жегениң деле жетишет, андан көрө балаң менен батырып атканыма ыраазы болсоң, - деди. Айласы кеткен Оксана баягы аялга жөнөдү. Ал Оксананы көрүп:

- Эмне болду сага, кетейин деп келдиңби? - деп колундагы баланы ала коюп өөп койду.

- Эже, мен эмне кылаарымды билбей калдым, тиги жерде болсо ичкен-жегеним, жатаканам үчүн эле жүрдүм, мен ойлогом, кетээрге жолго акча болуп калабы деп, андай болбой калды… - Оксана ыйлап ийчүдөй болуп дартын айтканда тигил аял: "шашпа, дагы кыйналган жоксуң, балаңды таштап куйругуңду түйгөнгө жеткирем" деп ичинен ойлоп алды да:

- Менин колумдан келгени ошол, андан башка жардам бере албайм, балким дагы ойлонуп көрүп күйөөңө акча сал дебейсиңби? - деди анын талуу жерине тийип.

- Мен анын адресин билбейм да, ал келсе үйгө келип калгандыр… - деп ичинен: "кокус мени Темир издеп келип калса кантем?" деп ойлоп коркуп өңү бозоро түштү. Аны байкаган аял:

- Балаңды убактылуу таштай турган үй бар, иштеп акча таап анан кетесиң го? - деди сынай карап.

- Ким карайт эже, ага да төлөш керек го дейм, жумуш табыш деле кыйын эмес дечи, өзүм официант болуп иштеген жерге барат элем, - деп тигил аялды үмүттүү карады.

- Мен түштөн кийин сүйлөшүп берейин, сен отуруп тур, - деп ишине киришти. Оксана көпкө чейин ойлонуп: "айылдан тааныштардан келген болсо иликтеп көрөйүн, болбосо өзүмдөгү акча Карабалтага барып келгенге жетет, айла жок баланы Камыттын эшигине таштап салып, колу-жолумду бошотойун, болбосо кыйналат экемин" деп ойлоп жеңилденип алды: "башка бирөөгө же талаага таштагандан көрө өз атасына берейин" деп ойлоп өз оюн туура көрүп кубана түштү. Бала менен жашоо ага кыйын экенин ачык эле түшүндү: "Ата-энеси мени каргап-шилесе да мейли, баланы жакшы бакса болду, мен ушинтип жүрүп бага албайт экемин, эмнеге ойлободум экен, эми кайра өзүм барганда болбойт, Темир таап алса өлтүрөт" деп ойлоп баланы таштап кайра Темирди издеп бармай болду. Ал убакта Темир Россиянын көчөлөрүн тинтип жүрүп ачкадан уурулук жасап сизодо жаткан болчу. Оксана ошол эле күнү такси менен кечке маал Камыттын үйүнө күүгүмдө жетип босогого кичинекей бир жарым айлык наристени таштап кат жазып коюнуна кысты да, кайра эле такси менен кайтып келип тааныш аялга келди.

Үйдө Салкын кичинекей Максат экөө эле болчу, Бекбердини Камыт доктурга алып кеткен. Максатты уктатып коюп эми өзү жанына кыңкайганда эшиктен ит үрүп, кичинекей баланын үнү угулду. Эне эч нерседен капарсыз эле "каяктан чыгып атат" деп коюп көпкө жатты. Улам күчөгөн баланын үнү, кыңшылап үргөн иттин үнү аны өйдө болуп сыртка чыгууга аргасыз кылды. Чыгып эле босогодо жөргөктөлгөн бала жатканын көрүп чоочуп кетти. Эки жакты карап анан бакырып ыйлап жаткан наристени ала коюп үйгө кирди. Чечип караса уул, ороолорунун арасында упчусу менен кичинекей барак көрүндү. Чечип жалаягын кургактангандан кийин бала үнүн басып эмчек издей оозун чормоңдото көзүн жылтыратып жатып калды. Баланы жылуулап ороп койду да кагазды ачты, бадырайта чоң-чоң жазылган кат экен. "Камыт, мени кечир, бирок мен сени сүйгөн эмесмин, аргасыз көнүп кетемби деп жашаганым менен көнө албадым. Баланы болсо бага албадым, демек өз балаң экенин билесиң. Баса баягы эки миң долларды миң долларын Бегиш досуңдан берип ийгем, бердиби? Мен эми өз бактымды табууга тийишмин, балаңды өзүңө тапшырдым, дагы бир жолу кечирим сурап Оксана" деген жазууну эптеп-септеп көзайнектин жардамы менен окуган Салкын шалдая отуруп калды: "шуркуя, көрбөй калганымды кара, эми муну кантип багабыз, сүт берейин" деп наалып баланын жүзүнө көпкө тигилди: "ырас эле Камытымдын өзү тура, Махабатка эмизип кара десем болоор бекен? Оксананын төрөп таштаганын айтпай эле эшиктин алдына таштап кетиптир деп айтайын" деген ойго келди. Түнү менен наристе энесинин эмчегин издеп какылдап ыйлап чыкты. Упчусу менен сүт берсе ичпей тилин бултактатып түртүп атып көптөн кийин гана аздан соруп унчукпай калды: "алда кудай ай, карыган кезимде түйшүк салдың го, эшигиме таштап кетип калганын шуркуянын!" деп жини келип эч нерсе менен иши жок бейкапар көзүн жылтыратып ачып жаткан наристеге элжирей карады: "Мейли, баламдын баласын бакпаганда кантмек элем, Махабат ансыз деле өзүнчө кыйналып жүрөт, унчукпай эле бага берейин" деген чечимге келди. Максат бул кезде ойгонуп алып чоң энесин издей жанын сыйпалап:

- Чоң апа, чоң апа дейм! - отуруп алган. Колуна ороодогу баланы көтөрүп анын жанына отуруп:

- Уктай гой каралдым, мага дагы эрмек табылды, уктай гой, - деп аны ордуна жаткырып коюп таптап атты. Өзү чырм этип уйку көрбөй таң атып калганын эми сезди: "Бүгүн үч күн болду, атасын жаткырып бүгүн келип калаар" деп ойлонуп наристени уктатып койду да чай койду: "Камыт келсе эмне дээр экен, Оксананын катын көргөзбөй эле коёюн, же өзүң оку, мен көзүм жетпей койду дейин, баса Бегиштен миң доллар бергем дейт, аны кара андан алып алганын, таап акчаны алып ал дейин" деп ойлоп, бели ооруганына карабай жүгүн жыйып Максатты тургузуп чай берди. Чукуранган жаңы коногунун жалаягын которуп, упчу менен сүт берди да жаткырып коюп сыртка чыкты. Максат чоң энесинен калбай кошо чыкты. Жандыктарына чөп салып, уюн саады. Сүт бышырып коюп баланы карады: "атаны айланайын ай, энесинен ушул деле түңүлдү белем, төрөлгөн күнүн да жазбаптыр, такыр эле алдастаган экен да, атын уулум өзү койсун эми, ат деле койбосо керек" деп уктап жаткан баланы карап отура кетти. Аңгыча бала ойгонду. Максат:

- Чоң эне, бөбөк, бөбөк ыйлады, - деди чоң энесин тарткылай.

- Бөбөгүң ойгонсо азыр кагылайын, анын курсагы ачты го, жакшы уктады, - деп очорулуп туруп барып баланы кургактап атканда сырттан Камыт кирип келди. Ал кирип келип эле таң кала:

- Кайдагы баланы алып алгансыңар, коңшунун келини ушу зорго жүргөн сизге баласын таштап кеттиби? - деди эч нерсе оюнда жок эле.

- Коңшунун келини таштагыдай караары жок беле, муну түндө бирөө эшиктин алдына таштап кетиптир!

- Койчу?

- Койбой эле, мына муну окуп көрчү, эмне деп жазыптыр, упчулары менен кошо ушу катты таштаптыр.

- Кана? - деген Камыт шашып төрт бүктөлгөн катты ачып окуй баштаганда эле жүзү кубара баштады, - Акмак! - эшикке чыгып кетип баратканда Салкын эне аны токтотту:

- Ой эмне деп жазыптыр, баланын аты ким экен?

- Аты жок! - Камыт бурк эте эшикти калдырата чыгып кетти: "Мейли, өзүн токтотуп алсын, ачуусу келди окшойт, айла жок көнөт да" деп эне унчукпай калды. Бир аздан кийин кайра кирген Камыт:

- Эми эмне кылабыз? - деди.

- Эмне кылмак элек, бала керек дегенге же доктурга алып барып берип коёлу.

- Койчу, - Камыт чоочуп алды. Ал катты апасы окуду деп ойлогон, - Өзүбүз эле багалы апа, - деди да кичинекей наристени колуна алып ойлуу бир демге карап туруп жумшак бетинен өөп койду. Салкын эне унчукпады. Экөө унчукпай отуруп чай ичишти.

- Атаңды эмне деди, жаттыбы?

- Жок, баарын текшерип бүтөлү, бүт денесин, ичин бүт текшерип бүткөндөн кийин анан көрөбүз дейт, тиги үйдө калды.

- Ийи мейли, жакшылап текшертип деле көр, атаңдын дени карды таза эле, карылыктыкы болсо керек, жаш кезинен бери оорудум деген эмес.

- Ошентсе да, көрсөтүп коёлу.

- Ээ Камыт, бул баланы эми мен кантип багам, Махабаттын эмчеги бар, сүйлөшүп көрсөң кантет? - уулун сынай карады эне.

- Ошого болоор бекен? - ал ойлуу күңкүлдөдү, - апа дейм, бул баланы Оксана таштаган тура, мен балам десем ал багабы?

- Балекет баскыр эмне дейт, ошол таштаган бекен?

- Ооба.

- Анда өзүбүздүн бала тура, элге ачык айтып эле атаң келсе ат коюп ырымын кылалы да ага ачык айталы, кийин угуп калса да көңүлү ооруп жүрбөсүн.

- Мейли, сиз жаш баланы бага албайсыз го?

- Кайдан балам, буту-колум ооруп, түндөсү туруп караш кыйын болот экен.

Камыт ордунан турду да сыртка чыгып баратып:

- Мен Бегишке барып келейинчи.

- Ийи?

- Оксана миң доллар берген экен, келгенине канча болду, бере элек, катты көрсөтүп акчаны алып келейин.

- Мейли, өзү деле келсе берип койбойт беле ботом, унчукпай жүрө бергени эмнеси?

- Барып көрөйүнчү, - Камыт чыгып кеткенден кийин эне өзүнчө эле кобурап атты:

- Билбей калат деп лапизин агытып бергиси келбей атса керек да, ээ пенде, пенде… - деп уктап аткан баланы карады, - Айланайын кебетеңден, күкүк энең ат койгонго да жарабаптыр да, - деп эңкейе жаш наристенин жагымдуу жытынан жыттап койду, шуу-шуу эттире, - баламдын баласын кор кылбай калайын.

Көп кечикпей эле Камыт кирип келди.

- Эмне болду, Бегишке жолуктуңбу?

- Жолуктум, беш жүзүн берди, калганын кийин берейин дейт, уяты жок да, билинбей калат деп ойлогон го?

- Достун да досу бар балам, мейли эми жамандашпай эле кой, бергенде берээр.

- Махабатка бербесем атам да ошол жерде, ал кыйналып калат. Баланы карай турган киши болсо иштейт элем дейт.

- Кой айланайын, иштебей эле кой де, атаң экөөбүз бул оокатты көтөрүп кетмек белек, бер ага кыйналбасын, элдей болуп кийинип ал де, жаш да ал, кийинсин, жакшы жүрсүн, качанкыга басынып жүрмөк эле, балдарын чырактай кылып багып отурат.

- Ошо атама кайра барганда берип койом, алда качан жоголгон акча колго тийип калды, Бегишке чыны рахмат апа, ал күйөөсү экөө соода кылып жаткан жерден көрүп калыптыр да, эки жүзүн өзүң эмгегиң үчүн ал да үч жүзүн кайтарып бер дедим, - Камыт укканын айтып отурду.

- Мейли балам, аны көп эле кууп доолай бербе, азап менен алган тура ал деле, дегеле ошол шуркуяны ыраса кылыптыр, болбосо бермек эмес тура ээ?

- Кайдан, бермек турсун дарегин билгизбей жүрсө. Күйөөсү баланы күнүлөгөн окшойт да апа?

- Ошондой го? - Эне ойлуу отуруп калды. Анын санаасы санга бөлүнүп аткан: "Махабат өз эне боло алаар бекен, жибибей койсочу?"

Малдарды карап Камыт кечке сыртта жүрдү. Салкын эне камыр жууруп токоч жасады. Анан сүттөн чай кайнатып чогуу отуруп чой ичишти. Курсагы тойсо наристе ыйлабайт экен. Каймак кошулган сүттөн буламык жасап берди эле жалмалап жеп алды. Камыт колу бошой калганда аны ала коюп ойлонуп: "менин маңдайыма жеңе катындан башка буйрубаган экен, күчүгүм десе өзүмө эле окшошуп калган тура, Шермат да мага окшош Махабатка Шерматка кошуп бак дейин" деп ойлонуп улам өөп ууртунан жыттап коёт. Бала жыты кандай гана жыттуу, кыялы ширин, жүзү сүйкүм, аты кымбат! Камыт чынында балалуу болуп, бала жытын кумарлана жыттап берилип эркелетпептир. Ойлосо Шерматты жүрөгү менен сүйүп, көзү менен жакшы көрөт экен, бирок сыртынан тоңдоосун болуп анча назар салбаптыр. Атаганат ушу азыр же өзү жүрөгүнөн сүйүп, жактырып алган аялдан төрөлгөнүнөнбү, же ушу азыр сездиби бала деген башкача болоорун сезип отурганы болчу.

- Апа, - деди наристени алып отурган Камыт, - Атын ким коёбуз?

- Билбейм уулум, өзүң билип коё бер да.

- Кой атам келсин, ага чейин чоңоюп турсун аа? - деп култуңдап койду.

- Атаң эмне кылмак эле, ансыз деле эки айдай болуп калыптыр, ушу убакка чейин азан айтып ат коюлбаса… - Эне наалый кетти, - Баланын атын жазбаптырбы ал шуркуя?

- Жо-ок, - Камыт жүрөгү тыз дей түштү: "Деги ал эмне деген жан, төрөгөн баласына мээримин төкпөсө, күйөө кадырын билбесе, өзү деги ким ал, ар жерде эркектер менен жүрчү сойкубу же селсаякпы?" ушуну ойлогон Камыт улутунуп ийди: "Баламдын атын Марат койойун, тиги агаларына уйкаш болсун" деп ойлоду, - Апа, атын балдарга уйкаштырып Марат деп койсом болобу?

- Болбой эмне, жакшы ат экен, Урмат, Максат, Шермат, Марат, Ой-ууй балам, карачы төрт баланын атасы болдуң да калдың.

- Урмат менен Максат өз атасынын эле баласы болсун апа, атын өчүрбөй, Шермат менен Марат меники.

- Ооба айланайын, ошолорду өгөйгө кор кылбайлы деп сени жармаштырып отурбайбызбы, ата-аң көрү-үү десең, Бакытым баладан башкача эмес беле? - эне үшкүрүп алды, - Ажал деген күчтүү тура.

- Кой, мен сиздин кайгыңызды козгоп койдум окшойт, эми мынабу небереңизди чоңойтуп чайын ичиңиз.

Бекбердинин муун оорусу бар экени далилдегенден кийин ооруканага жат дегенине карабай баса берди. Ал үйүнө келип эле кемпири алып отурган жаш баланы көрүп:

- Бу кимдин баласы болуп кетти? - деди эшиктен кирбей атып.

- Өзүбүздүн эле бала, - Салкын кенебей жооп берип койду.

- Кайсы, өзүбүздө жаш бала бар беле? - Бекберди кызып, келиндерин бирден көз алдына келтирип чыкты.

- Бул Камытыңдын баласы, баягы кеткен келин баланы бага албай алып келип эшиктин алдына таштап кетиптир, дагы жакшы, жолбун иттер тытмалап ийсе эмне кылат эле ботом, өзүбүздүн жаман кандек ызылдап эле калды, анан ыйлаган баланын үнү чыгат, эшикке чыксам эле ороодо бала жатат.

- Келе берчи? - деди колун созо, - Ой муйдунан, муйдунан десе, ырас эле балаңын өзү тура бу кысталак? - кудуңдай күлүп мурдунан чымчып өөп койду өз бармагын, - Мейли кемпир, өз тукумубуз экен, чоңойто берели.

Эртеси Камыт шаардан Махабатты балдары менен чакырып келип, жээнтек той өткөрүштү. Бекберди менен Салкын баласы менен келининин акыры тил табышып кетишкенине кубанып, ыраазы болуп отурушту.

Бир күнү мал-салын жайгарып жүргөн Бекберди кечкурун үйүнө кирип төшөккө кыңкайып жаткан бойдон о дүйнө кете берди.

Арадан көп өтпөй Салкын да төшөккө жатып калып, бала-чакасын чакыртып, ар кимисине өз энчилерин берип, эч кимди кыйнабай а киши да кете берди чалынын артынан.

Тууган кеңеште кемпир-чалдын там-ташы Камытка берилип, атасын да, кийин минтип апасын да түбөлүк сапарына эл катары каада-салты менен узатышканына ыраазы болушуп, ар кимиси өз үйлөрүнө кайтышты. Кечке маал Махабат ичим деп калды. Анын бойундагысы беш ай болуп калган. Үч-төрт күн тикесинен жүрүп кыйналып алган окшойт. Дароо ооруканага алып келип жаткырышты. Бала козголуп калган экен, узиге салып кыз экен дегенде Махабат түшүп калбаса экен деп чочулап жатты. Бир жумадай дарыланып сактанып жатты. Бир жумадан кийин Камыт Маратты ээрчитип алып келген экен, Махабат ооруканадан чыгып жетелешип кетип баратышты. Ортолорунда секирип ойноп бараткан Марат:

- Ата, жүрү мага мандарин алып бергилечи, - деди эркелей.

- Азыр балам, - Махабат аны мээрим төгө карап койду, - Азыр базарга киребиз.

- Мандарин, банан алабыз, үйдөгү балдарга да ала баралы, - Камыт аны жөн дегендей колунан силке караганда:

- Койчу баланы силкпей, бул эмнени билмек эле, - Маратты карап: - азыр уулум, биринчи сага алып беребиз, анан үйгө да алабыз, - деди Махабат. Үчөө ээрчишип базарга кире бергенде бир келин Махабатты сүзүп кетти. Тигинин бети-башы боёлгон, оозу кыпкызыл помада, кыска юбка кийип чачы тармалданган неме, бийик такасы менен чалынып кетип сүзүп алып:

- Кечиресиз, - деп карай салып Камытты көрүп тык токтоду.

- Эч нерсе эмес, - деп жылмайган Махабат ага таң калып калды. Анткени ал Камытты, бир баланы, бир Махабатты делдээ карап турган экен.

Бул баягы Оксана болчу, Темирдин түрмөгө түшүп калганын угуп ошол бойдон же иши жок, же жашоого мүмкүнчүлүк болбой калганда өзүн сатып иштеген кыздарга кошулуп иштей баштаган. Азыр ал аны биротоло кесип кылып алган эле. Ошол көз ирмемдерди кандай гана жазмакер айтып жеткире алаарын ким билет! Оксана сойку, жеңил ой болгон күндө да эне эмеспи. Турган жеринде селейип бир келген бакыт кушун кармай албаганына өкүнгөндөй көзүнүн жашы куюлуп тескери бурулуп кетти. Камыт да тааныды, бирок анын ушу турушунан жийиркенип алды: "энеңди" деп алып басып кетти. Махабат анын Камыт менен баланы жалдырай караганынан эле сезди. Бирок ошол замат андан баланы талашчудай:

- Камыт, бол тез кетип калалычы, тиги келин баланы… - деп ылдамдай басканда:

- Эмне, ошонун энесин урайын, баланы ошол талашып көрсүн, - деди аны жайгара, - ал келе албайт!

Экөө тең туюгунан бири-бирин түшүнүштү да базардан базарлык, балдарына кийим-кече, төрөлчү наристеге да илгери үмүт менен ороо-чулгоого ылайыктап алышты да кайра келген жолу менен жөнөштү. Оксана аларды акмалай артынан жүрүп баласынын жүзүн жакшылап көрүп алганга тырышып атканда аны Камыт байкай калып Махабатты карап:

- Силерди мен ушул жерден табам, жылбай тургула, - деди да Оксанага барып: - Сен эмнеге бизди аңдып жүрөсүң, сыйың менен кетип кал, сыйың менен болбосоң мынабу элдин көзүнчө шерменде кылып сабайм! - деди эле ал жалдырап ийди:

- Камыт, менин силерге зыяным деле тийбейт, баламды эле жакшылап көрүп алайынчы? - дегенде Камыт сыр бербей:

- Кайсы балаңды, бул менин Махабат төрөп берген балам, билесиңби атам силер баккыла дегенде, ошол! - деп туруп басып кеткенде турган ордунда делдейген Оксана аларды кайда кеткенин байкабай калган экен, жинди болгон эмдей элди жөөлөп кетип атып аларды көрүп эс ала түштү: "бул өзүнүн баласы болсо менин балам эмне болду экен" деп аларды узата карап карааны элдин ичинен көрүнбөй калгыча тура берди. Бактылуу жубайлар, ортосунда секирип коюп эч нерседен капары жок бараткан бала - буларды эне-бала эмес деп айтууга мүмкүн эмес эле. Алар да Оксананын өздөрүн узатып карап турганын элес албай таксиге отурду да жөнөп кетишти.

Оксана алардын кеткенин карап туруп аргасыз артына бурулду да жатаканасына жөнөдү. Келсе өзүнүн кыздары бөлмөдө жок экен, өзүнүн керебетине чечинбей кулады да ыйлап атты..

Бир убакта шарактаган кыздар келип калышты. Алар Оксанадан кичүү, он сегиз менен жыйырма бештеги кыздар. Көмкөрөсүнөн жаткан бойдон козголбоду.

Кыздар Оксананын эч нерсеге көңүлү жогун көрүп үндөшпөдү. Ал сыртка чыгып кетээри менен өздөрүнчө каткырып калышты.

- Ай, биздин мамашанын эмнеге капа болгонун билбедиңерби?

- Жок, билбейт экенбиз, чота бирдемеге капа болгон го?

- Билбейм ай, бизге анын эмне кереги бар, андан көрө курсакты тойгузганга бирдеме жасайлычы, эмне бар экен? - Муздаткычты ачып көргөн Эля көзүн чо-оң ача, - Ой-иий, сонундарды алып келиптир, ушул мамашабыз сонун ай, давай тамак жасайлы, семиз эт бар экен.

- Ким жасайт?

- Сен!

- Жо-ок сен! - дешип бири-бирине түртө салып жарылдап атканда Оксана кирип келип:

- Эмне жарылдап атасыңар, кардыңардан башканы ойлобойсуңар, эртең батир акысын төгүш керек, бүгүн эртерээк чыгып иштегиле, ато талаада каласыңар, бара-бара арамза болуп, кийим-кечеңер бүтүн, кардыңар ток, жата турган жериңер даяр болуп көбө баштадыңар, - деди ачуулана.

- Момачка бир жакшы тамак ичип алалычы, анан бүгүн отдуши "иштейбиз!" - деди Эля Оксананы кучактай жасакерленип.

- Макул, сен Эля бирин тамакка коюп, бирин үй жыйнаганга бекит да мындан ары тазалыкка көз бол! - деп өз бөлмөсүнө өтүп кетти. Ошол күнү кыздар жакшы иштеди, эртеси эрте менен Эляга буларды айтып отурду.

- Эля, мен бир жакка кетип атам, мен келгенче кыздарды сен өзүң иштетип тур, болгон акчаны жый, келгенден кийин экөөбүз Россияга кетебиз, бул жерден тажадым, качанкыга ушинтип иштей бермек элек, мунун да убактысы бүтөт да ошондо кайда бармак элек, ошону үчүн экөөбүз орундуу иш таап алалы, - деди ойлуу чылымын түтөтө.

- Макул эже, айтканыңызды аткарам, ишенсеңиз мен деле айласыз жүргөм, - Эля чын сырын айтты. Оксана аны жөн гана акчаны жакшы чогултсун деген ойдо айткан. Ал ушул жолу Камыттын айылына барып баласынан кабар алганы кетип аткан. Таксини айдатып өзүнө таныш көчө менен барып бирок ал жерден түшүүгө бети чыдаган жок, кокус Камыт аны көрсө сөгүп кубалашы толук мүмкүн болчу. Бир топ ары барып жол боюнан бир он бештердеги кызды токтотуп:

- Чоң кыз, Бекберди дегендин үйүн айтып коёсуңбу? - деди.

- Ал киши өлүп калган, кемпири дагы быйыл өлдү, Камыт деген баласы балдары аялы менен ушул жерде, - деди тиги кыз көз айнекчен сулуу аялды таңыркай карап, - Сиз анын эмнеси болосуз? - деди кайра.

- Аа-а мен Бекбердинин карындашынын кызы болом, алар жети-сегиз жылдан мурун бир бала багып алды деп уктум эле, аны багып жүрүшөбү?

- Билбейт экем, өздөрүнүн төрт баласы бар, эң кичүүсү быйыл экинчи класста окуйт, аты Марат.

- Берки балдары, Урмат, Максат, Шермат беле?

- Ооба, - Кайдыгер жооп берип басып кетмек болгондо Оксана аны кайра токтотту.

- Чоң кыз, мынабу акчаны ал да мага үйүнө ташталган бала бар бекен же жок бекен айтып койчу?

- Аны мен билбейм да, апамдар эле билбесе… - Акчаны көргөн кыз тиги чоочун аялды элээ карады да, - аны эмне кылат элеңиз? - деп сурады.

- Аа-аа жөн эле, мени сурай кел дешти эле, эгер билип берсең ушул акча сеники, - деди кыздын акчага азгырылганы турганын сезип, - эч кимге айтпа.

- Болуптур, мен апамдан сурап көрөйүн, - деп жүгүрүп кетти. Көп күттүрбөй эле кайра жүгүрүп келди да:

- Эже, жанагы Марат деген таап алган баласы экен, аны эмне кыласыз эми?

- Эч нерсе, ме гой, муну ал дагы эртең тетиги жерге келип турам, сен ошол баланы чакырып берсең, дагы ошончо берем.

- Мейли! - деген кыз акчаны алган бойдон жүгүрүп кетти. Сүйүнө барып апасынан кайра сурады. - Апа Маратты Бекберди атанын эшигине таштап кетти беле?

- Эмне эле аны сурап калгансың, Камыт укса жаман көрөт, өзүнүн эле баласы!

- Махабат эже төрөдү беле?

- Өлүгүңдү көрөйүн десе, кечке эле сурай бербей жөн отурчу, Махабат укса жаман көрөт, анча эле эмне сурап атасың?

- Жөн эле, бирөөдөн уктум да, анын бакма бала экенин.

- Ой кыз, сага мен айтпадымбы эмеле, өздөрүнүн эле баласы!

- Ооба калп айтпаңызчы, аны эшиктин алдына таштап кеткен деп мен мурун эле уккам.

- Уксаң ошол, оозуңдан чыкчу болбосун, кокус угуп калса жаман кылат. Тууган дегенди билесиңби?

- Эмнеге билбейм, билем эле… - кыз ойноолукка алдыра апасына колундагы бир топ акчаны көрсөтүп, - Ким берди? - деп кубанычтуу мулуңдады.

- Ой кыз, кайдан алып жүрөсүң анча акчаны?

-Бирөө берди, таап алыңыз! - деп эркелей апасынын мойнуна асылды. Кыз жалгыз кыз эле. Он бешке чыкса дагы ойноок, өтө эле эрке.

- Айтчы эми, сен чоңоюп калбадыңбы, менден эч нерсе жашырбай жүр, макулбу?

- Бүгүн эмес эртең айтам. - Кыз айтпай койду. Акчаны апасына берди эле санап көрсө эки миң экен. Мынча акчаны кармап көрбөгөн жесир аял аябай кубанды.

- Айтсаң кызым, ким бергенин, мынча акча берип алдап сени бир күнү алып кетип калбасын, балдарды уурдаган эмелер.

- Мени эмнеге уурдамак эле, тиги Маратты эртең ага чакырып берсем дагы ушунча акча берем дебедиби!

- Ко-окуй! Өлө албай жүргөндө сен аны чакырып берсең Камыт экөөбүздү өлтүрүп коёт, эртең келем дедиби? Маратты алып кетип калса өлбөдүкпү!

- Ооба, аны жөн гана көрөм деди, алып кетпейт.

- Аял бекен же кишиби?

- Аял, укмуш сулуу аял экен, кийимичи! - Кыз баланын эси дарты кийимде болуп ага таасир калтырганын туйду эне.

- Мейли чакырып берип кой, анан карап туралы, кокус машинага салып кетмек болсо Камытты чакырып коёбуз, акча алганың жөнүндө аларга айтпа, мейлиби?

- Ооба, айтпайм, мага жаңы кийим алып бересиңби?

- Алып берем кызым, оңдой берди болуп өзү келип атканда, - деген Алийма кызынын башынан сылай эркелетип койду: "Ошол шүмшүк энеси келген экен, эптеп алып кетмек болуп аткан го, мен ага атайын айтып коюп карап тур дейин, акча алганыбызды айтпай эле, аңдып жүргөнүн көрдүм дейм" деп ойлоп эртеси кызы мектепке кеткенде Камытка барып:

- Ай Камыт, баягы шуркуяң баланы аңдып жүрсө керек, эки күндөн бери сенин тегерегиңден көрүп калдым, - деди эле Махабат ыргып кетти:

- Койчу жеңе, сиз аны тааныйсызбы?

- Тааныбай анан, бул жерде көп жүрдү да, андан көрө сен балаңды аңдып саксактап туруп аны экинчи келгис кыл.

- Энеңди шуркуя, ага бала эми керек болуп калса керек, көрсөтөм ага, анын мага кылбаганы барбы? - Камыт жини келип мектепти көздөй шаша жөнөдү. Ошол учурда болжогон жерге такси менен Оксана келип токтоду эле Камытты көрүп калган кыз Мараттын өзүн жиберди тигиге.

- Сени тигил машинада отурган аял чакырып атат.

- Ал ким экен?

- Мен кайдан билем? - деп коюп классына кирип келди да терезеден карап турду. Марат машинанын жанына жеткенде эшигин ачкан Оксана баланы түшө калып өөп атканда Камыт жүгүрүп жөнөдү. Аны көрүп калган Оксана баланы коё берип машинага отурду да:

- Айда кеттик! - деди шашкалактай. Айдоочу машинасын айдап жөнөдү. Марат делдээ эч нерсеге түшүнбөй карап туруп калды. Камыт келип эле баланы кучактай өөп, өөп алды да:

- Тигил аял эмне деди? - деп сурап жиберди.

- Эчтеке, ал эми эле мага жетип өөп аткан, анан кайра эле шашып кетип калды го?

- Жүр кеттик! - деди да уулун жетелеп алып үйүн көздөй басты. - Сени ким чакырды?

- Мениби? - Марат ойлонуп калды, - Мени ошол аял өзү эле чакырып алды. Мен тигил жактан келатсам колун булгалайт, анан карабай кирип кетейин десем бир кыз мага тетигил аял чакырып атат деди, анан мен барсам эле…

- Эмне болду, сен барсаң?

- Жөн эле…, ал ыйлап мени өпкөн…

- Экинчи бирөө чакырса барбай жүр уктуңбу, балдарды уурдагандар сени алып кетип калат.

- Ал жакшы эле аял го ата?

- Жакшы болбой кара жерге кирсин! - Камыттын жини келип турду ушул кезде: "акмак шуркуя, жеткенде чачынан алып сабап туруп милицияга салып берет элем" деп баратты. Айзирек апасы экөө жөндөн жөн эле акчалуу болуп калганга кубанып атышты. Бирок Оксана арманда болуп чын эле өзү төрөгөн балабы же Махабаттын баласыбы деп күмөнсүп аткан, Камыттын анын артынан акмалаганынан ал: "менин эле балам тура, садагам десе, татынакай болуп чоңоюп калган тура, кудай ай, эми мага аны бермек турсун көрсөтпөйт, эми кантем?" деп атты ичинен кан өтө: "азыр сен ага ээ эмессиң, анын алпештеген энеси бар" деп бирөө айткандай селт этип алды: "Ооба, мен ага эч ким эмесмин, мен апаңмын деген күндө да ал мени карабайт" деп жатты анын бир ою. Ошентип ал баладан үмүтүн үздү да Эляга барып чогулган акчаны алып Россияны көздөй жөнөдү. Оюнда Темирди эптеп табуу эле: "Баарын, баарын таштадым, эми мен адам болушум керек" деген ойдо поездде мостойгон бойдон кетип атты. Аны алдыда кандай оор күн күтүп атканы менен иши болбоду. Поездден өзүнө тааныш станциядан түшүп тааныш издеп кыргызстандыктар соода кылчу жерге барды. Ал жерден тааныш издеп таппаган соң мейманканага жатып алып дароо эле соода кылууну ойлоду. Мурунку соода кылган жерине барып товарларды көнгөн жеринен алууга барды эле тааныштары жок, эптеп өзүнүн акчасын алмаштырып майда барат сатмак болду. Ал да болбоду. Аңгыча бир аял бала багууга кызмат бар экенин айтып ээрчитип бир үйгө алып барды. Ал жерден аны улгайган аял чыгып кабыл алды да тигил аялга өз энчисин берип жөнөтүп ийип Оксананы үйүнө киргизди. Үйүнүн ичине киргенде ал таң калганынан оозуна эч нерсе кирбей калды. Төркү үйдө манежде беш-алты айлык бала жатканын көрдү. Үй ээлери орус эмес, түрк же армяндар болсо керек. Алты бөлмөлүү, короосу кенен үйгө кирип күзгүдөй жалтыраган столдун үстүндө вазада гүл турат, тегерегинде чет элдик эмеректер, жумшак креслолор.

- Отур кызым, - деди тигил аял орусчалап, - Мына өзүң көрүп турасың, күйөөмдүн кызматы чоң, жаш кезибизде сүйүшүп баш кошконбуз, мен төрөбөй калып ушул баланы төрөтканадан алып бакканбыз… - деп үшкүрүп койду, - Абдан жакшы көрүп жан дилим менен багып аткам, анан бир күнү түш ченде телефон чыр эткенинен ала койсом, бул баланы апасы экен…

- Аны кантип билип калдыңыз? - Оксана да орусча сурап жиберди чыдай албай.

- Мен кайдан билмек элем, трубканы ала койсом эле, "баламды өгөйлөбөй багып жатасызбы, күйөөңүз мага чоң сумма акча сунуштап төрөтүп алган!" - деп атпайбы. Эсим ооп эле сүйлөөр сөзүмдү таппай калдым. Ошондон кийин негедир эле баланы көргүм келбей калды.

- Күйөөңүзгө айтыңызбы?

- Айттым, ошол аял менен эле жашап кал деп жакшылыкча түшүндүрсөм да болбоду. Мен сени кетирбейм, аны мен кайрылба деп өмүрүнө жете турган акчаны бергем деди. Ыйладым, кейидим болбоду. Анан баланы бакканга кыз изде деп жанагы тааныш аялга айткамын.

- Бир күнү келип алып кетип калат деп коркуп атасызбы?

- Андай да, мындай да эмес, ошол аялды жыл бою алып жатып жүрүп бир ооз айтпаганга жүрөгүм муздап калды. Бир жолу айтып кеңешип койсо өзүм деле макул болот элем да, - деп чала-була көз жашы кылган аял сөзүн бүтүп Оксананы карады, - Эми сени бала менен, жасай турган жумушуң менен тааныштырайын, - деп ордунан туруп бала жаткан манеждин жанына барды, - Мына мени жүрөк оору кылган бала деген балекет, а дегенде өзүм төрөгөндөй кубанып багып жүргөм элем, - деди да, баланынын тамагын даярдоочу бөлмөсүн, уктоочу бөлмөсүн, ойното турган жайын көрсөттү.

- Жакшы болот эже, эми ачык эле сүйлөшүп албайлыбы, акым кандай болот? - деди Оксана тартынбастан сурап.

- Айына үч жүз доллар берем, эгерде жакшы жүрсөң андан дагы көп төлөйм, күйөөм менен ойноштук кылып ийбей түз иште! - деди да, - менин атым Фатима, сенин атың ким? - деп кайрылып сурады.

- Оксана.

- Жакшы, эмесе Оксана, биздин жигитти өз бөлмөңдөн чыкпай карайсың, уктаганда жанында жатасың, кокус ыйлаганын укпай калсаң баланын боору катып калат. Ошон үчүн көзүңдүн карегиндей кара, ал эми тамакты бөлмөңө кызматчы алып кирип берет, туалети ичинде, башка дагы эмне керек, балага керектүүнү даярдап берип турабыз.

- Макул эже, баарын түшүндүм, - Оксана баланы көздөй басты. Ага эптеп адал эмгеги менен акча табуу керек болгондуктан шымалана ишке киришти. Анын көз алдында Камыт менен катар бала ээрчитип бараткан сулуу аял элестей берип ою алда кайда, көңүлү уйгу-туйгу: "Ушуну көрмөк экемин да, болбосо Камыт менен жашай берсем балам да, күйөөм да, үй-жайым да болмок, эси жок жаным, ата-энемчи, өлүү тирүүсүнөн кабар албай койдум" деп ойлуу баланы колуна алды. Көздөрү бакырайып, күлсө эки уурту чукурайып сүйкүмдүү бала экен. Оксана аны ууртунан аста өөп койду. Жоош экен. Талпынып "бу-бу" этип эле отургузбайт. Аты Гусейин экен. А дегенде ашканасына барып сүтүн берип уктатып коюн кайрадан ой санаага жетеленди. Уулун жаңы төрөгөн кезин ойлоду: "Жок дегенде Темирди калкалап жүрүп атын да койбоптурмун, Марат дедиби, демек менин уулумдун аты Марат экен" деп түптүз санаага кетиптир. Чоочуп ойгонуп кетти, түшүнөн чоочуптур. Эки киши аны кармап алып эле сабаганы жатыптыр, жанталашып качып баратып ойгонуп кетти. Бала ойгонуп алып эле буттарын тарбалаңдатып ойноп атыптыр. Тура калып ала койду. Сийип койуптур, коркуп кетип шымын которду. Төшөгүн ары каратып салып үстүнө жалаяк төшөп койду. Ары-бери көтөрүп ойноочу бөлмөдөгү оюнчуктарга алып барды. Кеч күүгүмдө Гусейиндин атасы келди. Ал кирип эле уулун бир аз эркелетип кайра чыгып кетти. Оксана Фатиманын айткан сөзүнөн улам ал кишиге назар салып да карабады. Фатима күн сайын кирип көрүп турат:

- Ооруп калбасын, жакшы кара! - дейт да чыгып кетет. Ага анын бул сөздөрү эч нерсе эмес, эптеп дурус акча таап, адамдай жашоону ойлонуп бардык кыйынчылыкка чыдамак болуп чечкен.

- Жакшы болот эже, оорутпай калайын, - деп аны узатат. Фатима күндүзү кечке күзгүнүн алдында толгон косметика менен боёнуп отура берет, кааласа күйөөсүнүн машинасын чакырып алып конокторго кетет. Кыскасы телегейи тегиз, бактылуу аял экен. Оксананын келгенине эки ай болуп калган. Алардын үйүнө коноктор келип калды. Ошондогу Фатиманын кийген кийими, кымбат баалуу атыры аны таң калтырды. Анткени конок келээрден мурун кийинип Оксанага көрсөтүп:

- Кандай жарашат экен, атайы Индиядан алдыргам, сулуу эле көрүнүп калдымбы? - деп ары-бери каранып атты:

- Аябай жарашат экен эже, жаш кезиңизде укмуш сулуу болсоңуз керек? - деп Оксана сурап койду эле:

- Жаш кезиңизде деп, эмне мен картайып калыптырмынбы, көп болсо кырк бешке эле чыктым, - деп Оксананын сөзүн жактырбай калып, - бар, бара бер, силерге окшогондор жакшы кийимдин кадырын биле коймок беле? - деп булкулдап коё берди.

- Кечирип коюңуз эже, мен сизди чынында азыркы сулуулугуңуздан улам айтып жатам, - деп тайсалдай чыгып кетти.

Коноктору келгенде жаркылдап күлүп кызматчысы алып келген чайды Оксанага куюп бер деп буйруду. Күйөөсү улам Оксананы карай берди. Оксана муну жаздым кетирген жок. Көрсө Фатиманын туулган күнү экен. Коноктору да өздөрүнө окшогон абдан бай, кызматчы адамдар болсо керек, арасында бирөөнүн гана аялы жок жалгыз келиптир. Дуулдап көпкө чейин отурушту. Түн оогондо гана тарашты. Оксана колу бошоору менен баланын жанына баса берген. Фатима кызып калган. Күйөөсү Рашид колтуктап бөлмөсүнө алып кетти. Түн. Оксана уктап жаткан. Ойгонуп кетти, маңдайында Рашид туруптур, бул улгайган адам анын чоочуганынан сөөмөйүн оозуна алып барды да "Унчукпа" дегендей ишарат кылып келинди олдоксон кучактай:

- Кандай көгүчкөнүм, зеригип кеткендирсиң, сен бул жерде эмне кыласың, ансыз да баланы Фатима багат, эртең үйдөн чыгып автовокзалдан мени күт, мен сени бактылуу кылам! - деп шыбырап коюп колуна бир тутам акча карматып чыгып кетти. Оксана делдейген бойдон кала берди. Аны эч ким да билбеди: "кандай болот эми, анын тили менен чыгып алсам, Фатима эже билип калса канттим?" деп түндүн калганын уйкусуз атырды. Эртең менен эрте туруп Гусейинди тойгузуп, кийинтип коюп өзү жуунуп, кийимин кийинди да:

- Фатима эже, сиз мага капа болбоңуз, менин кетишим керек, - деди, - менин буга чейинки акымды берип коёсузбу?

- Оксана, мен эчтеке бералбайм, мен жок дегенде бала баскыча жүрөт деп ойлогонмун, күтүүсүз кетем дегениң кандай? - деди. Оксана күмөнсүй:

- Эже, мен бул жерде жүрө албайт экем, үйдөн чыкпасам, анан да түрмөдө күйөөм бар эле, ага жолугушум керек.

- Болуптур, кетсең кет, бирок төрт жүз доллар берем, алсаң ошол, албасаң да ошол! - деп ары кирип кетип кайра чыгып жашыл долларды колуна берди. Оксана сыр билгизбей кыйылып бир аз турду да рахмат айтып жолго чыкты. Ал чыгаары менен Фатима анын кайда бараарын билип келүү үчүн үй кызматчысына баланы табыштай сыртка чыкса Оксананын карааны көрүнбөй калыптыр. Айласы куруй кайра үйүнө кирди: "Эмнеге шашылыш кетти, бул Рашид менен сүйлөшкөн жокпу, негедир Рашиддин ага көзү түшкөндөй болуп калды эле" деп ойлоп күйөөсүн текшерип көрүш үчүн офисине телефон чалды. Бирок телефонду эч ким албады: "Акмак, жаш келин көрсө көзүн кызартканын койбоду, Оксана да жеткен шуркуянын бири окшойт" деп жини келип бир орунга отура албай жатты.

Оксана эки жагын карана автовокзалга жетип туруп калганда капкара айнектеринен киши көрүнбөгөн машина жанына келип токтоду да ичинен башын чыгарган шофёр:

- Сиз Оксанасызбы, тезирээк машинага отуруңуз! - деди. Эч нерсени аңдай албай калган Оксана шашып отураары менен машина ордунан жылды.

- Кайда? - деди бир топ узагандан кийин Оксана.

- Барганда көрөсүз, - деди алды жактан көзүн албаган айдоочу. Үндөбөй жүрүп отурушту. Бийик кабаттуу үйлөрдүн алдында келгенде стоянкага токтотуп коюп машинадан түшүштү да лифт менен алтынчы кабатка келип токтошту. Айдоочу аны түз, узун коридор менен ээрчитип барып эшикти ачты да:

- Кириңиз, - деп колун ичкери карай жаңсап койду. Оксана абдан жасалгалуу, терезелери жарык бөлмөгө кирип келатып артын караса айдоочу кирбептир, өзүнчө корко түшүп кайда басаарын билбей туруп калганда ич жактан:

- Кире бериңиз! - деген тааныш үн чыкты. Үн чыккан бөлмөгө акырын баш бакса Рашид менен дагы бир адам отурган экен, - Келиңиз, мындай отуруңуз! - деп Рашид Оксанага орун көрсөттү. Оксана тааныды, кечээ конокто жалгыз отурган адам экен. Ал Оксана менен баш ийкей учурашкан болду. Оксана коомайлана көрсөткөн орундукка отураары менен, - Оксана, кыргызсыңбы? - деди көздөрү күлмүңдөй.

- Ооба…

- Сулуу экенсиң, эмесе таанышып ал, менин досум, аты Акрам.

- Акрам, - Оксанага колун сунду тиги адам.

- Оксана.

- Эмесе мындай Оксана, сендей чүрөктүн менин үйүмдө жөнөкөй кызматчы болуп жүргөнүн байкабапмын, - деди Рашид жай сүйлөп, - Ачыгын айтсам бул досум сага ашык болуп калыптыр, аялы жок, бойдок, - күлүп койду.

- Сиз… - Оксана бирдеме демек болгондо берки киши сөздү жула качты.

- Мен сизди эч качан капа кылбайм, сиз менин аялым болосуз, - деди отургучту ага жакын жылдыра отуруп, - мага жолукканыңызга өкүнбөгүдөй болосуз.

- Анда кеттик, Фатима биздин изибизге түшүп алса кутулбайбыз. - Экөө ордунан туруп кабинеттен чыгып узун коридор менен кайрадан лифтке түштү да башка жактан чыгып токтоп турган кызыл күрөң машинага түшүп Оксананы артка отургузду да жөнөп кетти. Кайда алып барат, кандай тагдыр күтүп турат, Оксанага белгисиз эле. Ал: "башка түшкөнүн көрөөрмүн, качып деги кете албайм, кеткенде кайда барам" деп үндөбөй кете берди. Алар бат эле кыжы-кыйма машина толгон көчөлөрдөн чыгып чет жакка бурулду да тээ алыстан көрүнгөн бактуу үйдү көздөй кетип атышты. Ээн жерге салынган дача сыяктуу чоң үйдүн кызматчысы окшойт, бирөө эшик ачты, кирип токтогондон кийин тигил экөө машинадан түшүп Оксанага карады Рашид.

- Келдик чоң кыз, - колун сунду, Оксана колун берип ага сүйөнө машинадан түшүп алардын артынан үйгө кирди. Үйдүн ичи жанагы офисинен да Рашиддин үйүнөн да укмуш жасалгалуу экен. Төркү үйгө кирип кеткен Рашид бир аздан кийин көздөрү карагаттай Оксанадан он жашка кичүүдөй, жүзүнүн актыгы кагаздай, оозу оймоктой, каштары атайылап чийип койгондой болгон кызды ээрчитип чыга келишти. Төртөө ээрчишип дагы башка бөлмөгө кирсе стол жасалгалуу экен. Оксана таптакыр көрбөгөн ичип көрө элек ичимдиктер, аны менен кошо тооктун бүтүн бышырылган эттери, салаттардын түрлөрү, суусундуктар.. Койчу деги, баары турат! Алар орун алышкандан кийин сөздү дале Рашид баштады:

- Оксана, бул кыз менин Гусейинимдин апасы, аты Фаризат, - деди, - а бул Гусейинди эки айдай багып жүргөн сулуу кыз Оксана, эмесе таанышып алдыңар да? - деп экөөнү карады. Негедир Рашиддин жылмайышы, маданияттуу сүйлөгөнү Оксанага жагып ушул азыр тигил кыздан кызганып кетти: "Мен деле төрөп бермекмин, Акрамдан көрө сиз мага жагасыз" деп дилинде айткан менен сыртына чыгарбады. Фаризат аста гана жылмайып койду. Оксана өзүн эркин кармай албай тарткынчыктап отурду. Чынында мындай элитный адамдар менен отуруп көрбөгөндүкү го, Кыргызстанда деле көп бизнесмен, кызматчылар менен бир түнгө, кээде үч-төрт күнгө барып, ресторан, кафелерде отуруп жүргөн. Алардын айрымасы бир аз ичип кызып калгандан кийин сөгүнүп, кыздарды такыр адам катары эсептебей өз билгендерин жасашып, тамак ичип отурганда деле балит сөздөрдү сүйлөй берет эмеспи. Булар абдан маданияттуу болот экен. Экөөнү экөө сыйлап отуруп ичимдиктерден аз-аздан куюп кыздарга сунуп атышты. Фаризат Рашидге эркелей кетти:

- Качанкыга мени түрмөгө камайсың, аялың баары бир кетпейт, баланы өзүмө эле алып келип берчи:

- Фари, жаным, сен бир аз чыда, анан экөөбүз күнү-түнү бирге болобуз, ошон үчүн Оксананы бул жакка алып баса бердим, калганын өзүң билесиң.

- Ма-акул, дагы чыдайм, - Фаризат унчукпай отуруп калды. Ал Оксанага жаш секелектей эле сезилди. Жашы көп эле болсо он тогуз же жыйырмада болсо керек. Көпкө отурушту, ашыкча сөз айтылбады, жөн гана бири-бирине сый катары: "алып коюңуз, таанышканыбыз үчүн" же "бүгүнкү таттуу күнүбүз үчүн" дегенден башка сөз болбоду. Оксана ичип отуруп кызып калгандай болду. Фаризат дагы. Акыркы жолу: "биздин бактыбыз үчүн" деген Акрамдын сөзү үчүн алып ийгенин бир билет, андан кийинкиси эсинде жок. Эртең менен ойгонсо аппак шейшепте жатат, башы зыңгырап ооруп калган экен, оодарылып жан жагын караса эч ким жок, бирок дагы бир жаздык, төшөктүн ичи жылуу, эмеле бирөө туруп кеткендей. Ордунан туруп акырын сыртка баш бакса Акрам менен Рашид столдо отурушуптур. Байкатпай боюн тартып алып ажаткана издеди. Кечээ келгенде көрүп да албаган экен. Анан кийинип алып тигилер отурган жакка келди. Аны көргөн Акрам сылык гана:

- Кандай эс алдыңыз сулуу? - деп койду жылмая.

- Рахмат, жакшы эле… деп ары жакты көздөй басканда Рашид:

- Оксана, тиги жакта ванна бар, - деди сол жак тарапты көздөй колун жаңсай. Оксана көрсөткөн жакка барып жуунуп чыгып, жаткан жерине барса жаңы кийимдерди дивандын үстүнө коюп коюптур. Ары салдырып, бери салдырып көрүп атса Акрам кирип келди:

- Оксана, жактыбы кийимдер? - Артынан келип кучактап калды, - Укмуштай ширин кыз экенсиң го, кыргызда сиздей сулуу кыздар бар экенине ишенбей турам.

- Коюңузчу, кечинде мен кызып калыпмын, менин жаныма ким жатты? - Оксана кылыктана эркелегендей сурап койду.

- Ким болмок эле, экөөбүз жаттык, мен сага үйлөнөм, сен каршы эмессиңби?

- Кадырыма жетер адам болсоңуз эмнеге каршы болмок элем?

- Азаматсың! - Акрам аны кучактай төшөктү көздөй басты, - Мен сени менен ачык сүйлөшөйүн дегем, аялым экөөбүз беш жылдан бери бөлөк жашайбыз, бирок балдарыма барып турам.

- Канча балаңыз бар?

- Экөө.

- Аялыңыз сизди кызганып изиңизге түшпөйбү?

- Ал антпейт, ага болгону мен балдарды камсыз кылып туруум шарт.

- Мм… - Оксана аны менен көп сүйлөшүүнү каалабады. Алар көпкө чейин төшөктө жатышты. Көптөн кийин Акрам өйдө болуп:

- Сен эми кийинип чык, биз жолукчу адамдар бар, кечикпей кетишибиз керек, - деди.

- А биз кайда жашайбыз? - Оксана аңкоолоно сурады, чынында аны бул суроо эзип аткан.

- Өз үйүбүз, өлөң төшөгүбүз, кечинде кайра келебиз, - деди Акрам аны жылмая карап чыгып баратып.

Оксана кийинип чыкканда Фаризат да туруп келип столдо отурган экен. Экөө баш ийкешип кана койду. Чогуу отуруп кофе ичишти. Бир аз коньяктан ичишти. Анан Оксананы алып кайрадан машина менен бир жакка жөнөштү. Фаризат ошол жерде эле калды. Алар түз эле шаардын ичине кирип келип көп кабаттуу үйдүн жанына токтошту. Оксана кечээги жер экенин байкады. Туура эле баягы кабатка келип бирок бөлөк бөлмөгө келишти да:

- Оксана, биздин жолугушубуз бар, сен жөн гана биз менен отура бер, анан биз менен чогуу кетесиң, бүгүн сени баштан аяк кийинтебиз, - деди Акрам токтой калып.

- Мен сыртта эле күтпөйүнбү, мындай жолугушууга менин киргеним болбойт го?

- Жоо-жок, сөзсүз киресиң, - деп колтуктай кирип келди. Ал бөлмөдө он чакты бөлөк-бөлөк элдин өкүлдөрү отурушуптур. Бир-экөө ордуларынан тура калып Рашид менен кол алыша учурашып төргө узатты: "Эң төрүнөн орун алып отурганына караганда кадыры да, кызматы да чоң көрүнөт" деп ойлоду Оксана. Баары учурашып орун алышкандан кийин башкача тилде сүйлөшө башташты. Оксана орусчаны суудай билгени менен англис же чет тилдердин бирин да билчү эмес. Улам Оксананы карап коюп сүйлөп жатышты: "Булар мени бул жерге эмнеге алып келди, балким мени буларга сатканы жаткандыр, эми качып кутула албай калдым го, эмне болсо ошол болсунчу, же өз жеримде жыргап кетпедим.. Камыт бир келген бактым экенин билбей өзүмө өзүм кылдым, ата-энемди тирүү көрбөй калдым го?" деп ойлонуп отура берди. Эки сааттай сүйлөшкөндөн кийин Рашид ордунан турду эле баары туруп бирден эшикке чыгышты. Алар менен жолугушуп сүйлөшкөндөн кийин Рашид Оксанага карады:

- Сен эртеңден баштап англис тилинде окуйсуң, сени Фаризат окутат, сага дагы беш кыз кошобуз, алардын улуусу өзүң болгон соң аларды жакшылап тарбиялап жашоого көндүрүш керек, анткени Акрам экөөңөр Америкага барасыңар, тил үйрөнүү үчүн үч ай керек! - деди. Акрам Оксананы алып дүкөнгө кирип түшүндө көрбөгөндөй кийим-кече сатып берди: "Болду, эми булар мени макул болбосом да баары бир коё бербейт, андан көрө пешенеме жазганды көрөйүн, өлсөм да чардап алайын" деген чечимге келди: "Баары бир өлгөн кишимин, эмдигиче ата-энем менден түңүлүп койду го, кудай ай, же ошолорго бир пайдамды көрсөтө албадым" деп ичинен сызып алган менен сыртынан сыр бербей Акрам менен кошо жүрө берди. Алар кайра келгенде Рашид алда качан келип эле Фаризат экөө кофе ичип отурушуптур. Рашид аларды жакшы маанайда тосуп алып кофе алып келдирип эмне жей тургандарын сурады. Ошо кезде куурулган тооктун этин бир литрлик француз коньягы менен алып келди. Төртөө бирге отуруп көпкө чейин шарактап ичип жеп отурушту. Оксана бүгүн көнө түшкөндүк кылып кызыгандан кийин ырдап кирди кыргызча. Ошондо Акрам:

- Үнүң ушундай бир сонун экен, деги мен кыргыздын ырчыларын абдан жакшы көрөм, - деп калды.

- Чыныда Оксана жакшы ырдайт турбайсыңбы? - Рашид дагы кызыга карап койду, - Баса силерде комуз деген бар, мен комуздун ырын жактырам.

- Рашид аке, комузду да чертип ырдайм, бирок бул жерде комуз жок да?

- Туура, комуз жок, - Эки-үч жолу созолонуп ырдагандан кийин Рашид Фаризатка карады, - Менин көгүчкөнүм өзбекче ырдайт! - Фаризат аны көзүн сүзө карап эркелей үн катты:

- Мен ырдай албайм.

- Койчу эркем, сенин үнүң таңдагы булбул сайрагандай гана угулат мага, мен сени кызганып ырдатпай көлөкөдө алып жүрөм го, сендей куштун эл ичинде ачык жүргөнү жарабайт, бирөөлөр атып алат же бирөө капканга салып алат, сен мен үчүн гана жаралгансың!

- Фаризат, кана сенин ырыңды угалы эми? - Акрам сурангандай ага карады. Бир азга мелтирей түшкөн Фаризат үнүн созуп ырдады, өзбекчени жакшы ырдайт экен.

- Оой азамат десе, бул кыздарыбыз жөн эле торгойдой сайрайт турбайбы ыя, ырахат деп ушуну айт! - деп Акрам кубаттап коюп көңүлү көтөрүлө Рашидди карады, - бул кыздардын жакшы ыры үчүн бирден албасак болбойт го? - дегенде Оксана экөөнү алмак-салмак карай:

- Сиздер капа болбосоңуздар менин башым айлана баштады, бизге куйбай эле койсоңуз жакшы болот эле, - деди. Ал өзүнүн сойку болуп жүргөнүн билгизбей уяттуу, көп нерсени билбегендей түр көрсөтүп ал турсун сигарет чеккенин да токтотуп токтоо көрүнгөнгө тырышып жүргөн.

- Жок, жо-ок, андай болбойт! - Рашид ага каршы болду. Төртөөнө тең рюмкаларга толтура арак куюлду эле эки кыз аз-аздан алып отурду. Ошентип бул кеч дагы Оксана үчүн абдан көңүлдүү өттү. Ал Акрамдын сага үйлөнөм дегенине түк ишенген жок, ошентсе да өзүнүн тагдыры ошонун колунда экенине көзү жетип турган эле…

Махабат ичинен түпөйүл болуп калды: "Камыт аны сүйөт, балким баласы үчүн аны кайра кечирээр, анда мен өз үйүмө кетем да оокатымды кыла берем" деген купуя чечимге келди. Бирок анын боюнда да бар эмеспи, анда түпөйүл ойго кептелип жүрүп акыры төрөөр күнү келип кыз төрөп алды. Камыттын сүйүнгөнүн айтпа.

- Алтыным десе, кызымды мага бир көрсөтүп койчу, кимибизге окшош экени көрөйүн? - деди чыгып келген Махабатты бетинен өөп.

- Сага эле окшош, дегеле балдарың кандай болсо ошондой, - Махабат да кубанычын жашыра албай аялдык назын көрсөтө тамашалап койду, - Мага окшош болсо өкүнбөйсүңбү?

- Койсоңчу жаным, сендей сулуу, акылдуу жакшы кыз болсо болду, баары бир экөөбүздүн кызыбыз да!

- Деги айтам да, жүрөгүңдө башка адам жашап, жаныңда мен жүрсөм, арман барбы дейм да?

- Андай ойду унут Махабат, бир кезде кемчилик кетиргеним ырас, кантсе да жеңем экениңди эстеп алып эле өзүмдү күнөөлөй берчүмүн, көрсө жашоо, тагдыр деген адамды баарына көндүрөт тура, азыр мен сени кыз алган аялымдай эле сезип калдым. Экинчи минтип айтпа, жакында келиндүү болобуз.

- Ма-акул, мени кечирип кой! - Махабат ичке кирип кетти, бир топтон кийин акушерка аял кызын көтөрүп чыгып:

- Көрүндүктү чоң алабыз го, ушул кыздан, - деп күлүп калды.

- Болду-болду, сизге бербегенде кимге бермек элем, - деген Камыт атайын камдап келген акчасын ага кармата койду да ымыркайды колуна алып али чарайнадан арыла элек наристени өөп-жыттап да алды, - Атасынын кызы го?

- Кызды аябай күтүп жүрсөңөр керек, аялыңыз деле баса калып өзүнчө эле кубанып жүрөт? - Махабат кошо чыгып карап турду эле күлүп койду.

- Ооба, төрт эркегибиз бар, ушуну кыз болсо экен деп аябай күтүп жүргөнбүз, - Камыт кубанганын жашыра албады.

- Жакшы болуптур, кызы жоктор кызды, эркеги жоктор эркек баланы күтүшөт, кой кызымды бер, врач келе электе алып кирейин.

- Мейли, мейли эми эртең алып кете берсем болобу?

- Эне-бала экөө тең жакшы, бүгүн киндиги түшсө чыгарабыз.

Эртеси эле Камыт, Салый, Индира болуп чогуу келип чыгарып кетишти. Канат үйдө калган экен, эки коңшу келин үйдө аш басып, Камыт атайын багып жүргөн коюн союп бапырап эле калышты..

Махабат менен Камыт ымыркайды алмак-салмак саксактап карашат. Аттиң десең, бир бала минтип ата-эненин алпештөөсүнө жарыктыкка келээри менен бөлөнсө бирөө төрөлөөрү менен энеден жетим калып, дагы бири көз жарып жара электе тирүүлөй жетим атанып, пенденин тагдырына тан бербей коё албайсың. Балдары андан бетер кичине баланы жакшы көрүп биринен-бири талашат. Махабат аларды тыйып атты:

- Ай балам ал азыр алганды деле билбейт, жөн койгула, чоңоё түшсүн, ошондо көрөм силерди.

- Мен өзүм эле багам! - деп Марат айтса:

- Ме-ен, мен багам! - Шермат ага моюн бербейт.

- Эч кимиңер багалбайсыңар, мен багам, карындашымды, - Максат алардан чоңураактык кылып корсоңдойт.

- Болду! - Махабат аларга сес көрсөтө үнүн бийик чыгара урушуп кирди, - Эмне ызылдайсыңар ыя, бүгүн келди, шашпасаңар эртеңден баштап үчөөңө берем!

- Ооба… - дешип жараша отуруп калышты. Бул үйбүлөдө деги эле балага катуу айтып, урушуп же урган адат жок. Махабат үнүн көтөрө балдарына айтканы ушул эле. Кичинекей наристе эч нерсе менен иши жок мемиреп уйкуда. Камыт улам быйтыйып уктап аткан кызын карап коёт. Эртеси эртең менен калган тамактан ичип жеп, Махабат менен Камытка ушул бактысы кут болушун каалап ага-жеңе, карындашы өз үйлөрүнө кайтышты.

Урмат абдан оор басырыктуу болуп чоңоюп баратты, сабакты жакшы окуйт. Тогузду бүтүрүп эле окууга киргизип коюшту. Максат окууга көңүлү жок. Бир күнү барса бир күн барбайт. Андайда балдар менен ойноп кетип калат. Шермат менен Марат болсо али ойноо. Атасынын айтканын кылып үйдөн чыгышпайт. Махабаттын көңүлү тынып, өзү да толуп калган. Бир күнү эшикте жүрсө Марат менен бир кыз уруша кетиптир. Ал тибиреңдеп ага:

- Койчу, сен апаңды таап ал, сенин апаң Махабат эмес Оксана болчу, сени босогого таштап кеткен, таштандысың! - деп айтканда Марат жетип эле аны чачтан алып:

- Мен сага көрсөтөм, менин апам ким, айт азыр! - деп көчүккө тээп-тээп жиберди, бул сөздү уккан Махабаттын бүткөн бою калчылдап жетип эле экөөнү эки жакка ажыратып:

- Ай кыз, сага ким айтты ыя, экинчи ушинтип айтканыңды угайын, - деп ары түртүп Маратты үйгө жетелеп алган бойдон жөнөгөндө тиги кыздын апасы арытан келатып эле:

- Махабат, аны эмне түртөсүң ыя, ал менин асырап алган кызым эмес он ай көтөрүп омурткам сыздап төрөгөн кыз, сенин таштанды балаңа теңебейм! - деп алкынып кирди.

- Эже, уят эмеспи, ушул тырмактай балдарга ушундай сөздү үйрөтпөй кайра уялып калсаңыз боло?!

- Эмнеден уялмак элем, таштап кеткени жалган беле, энеси бөлөк экени калппы, акыры өз энесин сен айтпасаң да таап алат!

- Тапса табаар, ишиңер болбосунчу! - деп үйгө кирип баратканда Камыт келип калды.

- Эмне болду?

- Эчтеке, үйгө кире бер, кыз ыйлап калды го? - Махабат чатак ырбап кетпесин дегендей ага эч нерсе угузгусу келбей үйгө киргизип өзү артынан Маратты жетелеп кирип баратканда:

- Мени апаң башка, сени таштап кеткен деп атпайбы? - деп Марат айтып жиберди эле Камыт:

- Ким? - деп селдээ калды.

- Ошого теңелип болобу, балдардын урушу да, - деп жооткотконго болбой:

- Ким деп атам? - деп зиркилдеди Камыт.

- Тиги Сөлпү акенин аялы.

- Эне-ңди, ал менин баламдын ким экенин эмне кылат, иши эмне экен? - деп сыртты көздөй обдулуп баратканда Махабат:

- Урушуп эмне кыласың, акыры айтылмак, эл болуп да айтпай койчу беле, андан көрө күйөөсүнө барып түшүндүрүш керек, - деди Махабат.

- Эмнеге айтат ыя, кандай акысы бар? - деп болбой чыгып кетти Камыт. Махабат унчукпай отуруп калды: "акыры айтылмак, "ала кушту атынан айт" деп бекер айтылыптырбы, илгертеден көпчүлүк мындай сөздү айтып далайдын жүрөгүн оорутуп келген", деп ойлонуп отура берди. Бир убакта артынан ызы-чууну угуп жүгүрүп чыкса, Камыт Сөлпү экөө мушташып жатыптыр, барып арачалай кетти, көпчүлүк экөөнү эки жакка ажыратты эле Сөлпүнүн колунда кан болгон макини көрүп Махабат бакырып ийди, Камыт ичин басып отуруп калды. Көпчүлүк дүргүй түштү. Ошондо Сөлпү өзү да чоочуп кетип жини келе аялын көздөй макисин жалаңдата жүгүрдү:

- Энеңди, ушул сеники өттү, качан болсо бирөө менен урушуп басып жүрөсүң, сени кошо жайлайын, - дегенде аны тосуп арачаламак болгондор макиден жазганып алыс кача беришти. Ошондо жетип аялына шилтеп-шилтеп алды. Ачуу чаңырган аял жыгылып калды. Ошентип кичине уруштан чоң жаңжал чыгып эки адам жарадар болду. Чогулган элдин ичинен "милиция!" деген үн чыкканынан караса участковый жетип келиптир. Дароо эле экөөнү тең ооруканага алып кетти. Сөлпүнүн аялы ооруканага жетпей эле көз жумду. Шилтенген бычак анын жүрөгүнө, бооруна тийген экен. Камытты операцияга алып жөнөштү. Макини алганын көрбөй калган экен, алдында жатып чөнтөгүндөгү макини ала коюп бөйрөккө сайган экен. Жаза тийип врачтардын жардамы менен аман алып калышты. Канат анын жанында калды. Махабат жаш баласы менен үйдө болуп коркуп атты. Сөлпүнү милиция алып кеткен. Сөлпүнүн балдары Маратты өлтүрөбүз деп атышканын коңшуларынын бири айтып кирип келди. Махабат эмне кылаар айласын таппай балдарын үйдөн чыгарбай абысыны келгенде болгон окуяны айтты эле ал:

- Коркпой эле кой, кичине эле тийишсе өздөрүн милицияга айтып каматып коёбуз, - деп ооруканага барып Камытты көрүп Канатка минтти:

- Тиги Сөлпүнүн балдары барып Маратты өлтүрөбүз деп элдин көзүнчө эле кыйкырып аткан имиш, эмне кылат эми алар, Махабат болсо коркуп отурат.

- Эмне кылыш керек, милицияга кабарлап коюш керек, - деди да сестрага айтып коюп сыртка чыкты. Келип участковыйга айтып коюп ордунан тура бергенде бирөө кирип келди:

- Жанагы киши өлтүргөн Сөлпүнүн бир баласы арак ичип алып Камыттын үйүнө кетти, мени сизге атайын жиберишти.

Канат менен участковый жүгүрүп эле машинага отуруп жетип барышса алардын үйүнүн жанына эл чогулуп аны кармап туруптур. Милицияны көрүп баары мындай боло беришти. Участковый аны жеңден тарта машинасына салды да бөлүмгө алып келип:

- Эмне, сен дагы атаңдын жанына түрмөгө отургуң келип атабы? - деди.

- Жоо-жок, түрмөнүн бетин ары кылсын, - чала кызуу неме алаңдай түштү, - кечирип коюңуз.

- Эмне үчүн аларга коркунуч туудуруп жатасың?

- Коркуткан жокмун, баласы үчүн ушул уруш болуп апам өлүп атат, болбосо… - башын жерге салды.

- Эми балдар урушат, кайра табышат да, өзүңөр ырбатып атпайсыңарбы, давай мен дело ачып коём, эгер тынчыбай же үйүңдөгүлөрдөн бирөө жарым ошол үйгө барып тынчын алып же зыян келтирсе сен жооп бересиң, кел кол кой! - деди эле делдээ туруп калды, - Эмне, кол койгуң келбей атабы, анда сени камерага киргизип камайм!

- Байке, экинчи ал жакка барсам эле бутум сынсын, барбайм, эч ким барбайт! - Тигил ыйлап жиберди, - апамдын өлгөнүнө ичим күйүп атпайбы?

- Бар, ачууну ошентип баскың келип атабы, ансыз да тиги оор абалда операция болуп атат, атаңдын кесепетинен ушул иш болуп атат. Андан көрө ызы-чуусу жок апаңды жашырып ал! - деди боору ооруган участковый.

- Рахмат байке, мен аны билген жокмун, - деди да чыгып кетти. Камыт ооруканада көпкө жатты, жарым жандуу болуп чыгып келди. Бөйрөгүн алдырып оор ишке жарабай калды. Ага да кайыл болгон бир туугандары, Махабат, анын жаны аман калганына кубанып атышты. Марат болсо балалык тентектигин коюп кээде ойго батып калчу болду. Тогузга жаңы толгон баланын мурдагыдай болбой токтоло түшкөнүнө Махабат менен Камыт ичтеринен сызып жүрүштү. Мараттын балалык жашоодогу жарык өмүрүнө күүгүм түшүп: "Эмнеге мени таштап кетти дейт, таштап кетсе менин апам кайда, эмне үчүн мени таштайт? Урмат, Максат акемдерди эмнеге айтпайт, мени айтат, чын эле таштап кеткен окшойт, а атамчы, атам өзүмдүкүбү же?" деп өзүнө өзү суроо берген менен же ачык сурай албай, ачыгын биле албай беймаза болуп жүрүп бир күнү ооруп калды. Эти от менен жалын болуп күйүп, көзүн ачпай жатып калды. Махабат чарк көпөлөк айланып түшө калып жанында. Үйдөн суукка урундубу, ысык өттүбү деп сарсанаа болуп эки-үч күн дары беришсе бир аз ысытмасы түшүп кайра эле алдастап, дөөрүп калат. Коркуп доктурга көргөзүштү эле "бир аз күн жата турсун, балага бир нерсе катуу таасир берип ойлонгон экен, мээ клеткалары жабыркай түшкөн", деди. Махабат жаш бала менен карай алмак эмес. Камыт өзү карап жатты. Үч-төрт күндөн кийин гана кичине ойноп көңүлү ачылган Марат атасына карап:

- Ата, мени чын эле бирөө таштап кетти беле? - деди.

- Уулум, ошону эмдигиче ойлонуп жүрөсүңбү, эч ким таштаган эмес, сен менин өзүмдүн эле баламсың, - деп чекесинен сылай ойлонуп калды Камыт: "ачык айтып көкшүнүн суутсамбы, бала неме ойлоно берип дагы ооруп калбасын" деп ойлонуп Махабатка кеңешип көрүүнү туура көрдү:

- А эмнеге мени ошентип айтат, башкаларды антпейт го, сиз менин атамсызбы, а апамчы?!

- Эл деген айта берет балам, сен өзүмдүн баламсың, апаң сени кандай гана жакшы көрөт, ал бөлөк болсо жакшы көрмөк беле? - деп Камыт анын көөнүн жайлап коюп түшкү дарысын ичирди.

- Апаң таштап кеткен деди го? - Марат дале чындыгын билмейинче жаны жай албоочудай сурап атты.

- Ай бала, сендей кезде эч нерсени ойлобой гана жүрө бериш керек, айттым го, дөөрүй берет деп.

Марат унчукпай жатып калды, анын балалык жандүйнөсү ооруп турган: "эмнеге айта беришет, мени таштап кетпесе айтмак беле, атам жашырып атат" деп ойлонуп жатты. Ошол учурда беш айлык кызын көтөрүп Махабат келип калды. Кирип эле Маратты эки бетинен өөп, чекесинен жыттай:

- Кандай уулум, жакшы болуп калдыңбы, коркутуп ийдиң го? - деп кызын Камытка берип керебеттин этегине отуруп алып эркелете карады, - эртерээк сакай ээ уулум, сен жок үй аңгырап калды, көңүлүм тынбай өзүм келбедимби, - деп анын жакшы болуп калганына кубанып пакеттен алма, алмурут, жаңгак алып Мараттын жанына койду, - Жей кой күчүгүм, көңүлүң ачылат.

Ушул учурда бала өз ичинде: "кантип ушуну өзүмдүн апам эмес деп ишенем, кандай жакшынакай мээримдүү апам бар, жок-жок, мен ага ишенбейм" деп ойлонуп барып көзү аңтарыла өзүн билбей калды. Колуна Махабат карматкан алма жерге түшүп кеткенде Махабат чаңырып ийди:

- Марат, кагылайын уулум! - баланы ары-бери булкуп ийгенде Камыт жетип келип коркуп кетип кызын өзүнө берди да врач чакырды. Врач келип аны көрүп атканда ал өзүнө келип эки жагын карай:

- Апа, апа, сен өзүмдүн апамсың ээ? - деди эле Махабат үзүлүп түшө далбастап кетти:

- Апаң айлансын сенден, өзүмдүн апаң эмей анан кимдики болмок элем каралдым… - Махабат ыйлап ийди. Ушул учурда анын да жүрөк тереңинде: "ачык айтып баланы тынчтандырыш керек, Камытты айтайын, өзү түшүндүрсүн, мунун баарын жанагы шүмшүктөрдүн кылганы" деп жүрөгү канап сайгылашып атты. Көпкө отуруп анан Махабат үйүнө кетти. Камыт алмадан аарчып берип отуруп:

- Уулум, мынчалык ойчулсуң, мен сенин ордуңда болсом эбак унутуп калмакмын, дал ушул чырдын айынан бир адам өлдү, мен оорукчан болдум… - Камыт көпкө ойлуу отуруп анан, - Сен баласың да, эчтеке түшүнбөйсүң. Ырас, сенин апаң менден качып сени таштап кеткен, баягы аял ошол болчу, мени көп зыянга учураткан. Махабат сени эмчек сүтүн берип баккан, ал сени жанындай көрөт, эми ушуну ойлонбой жүр ээ, менин өз баламсың! - дегенде баланын жүзү жарк дей түшүп өйдө болуп атасын кучактап калды.

- Ата, атаке! - ата-бала ыйлап атты.

- Сен эми көп ойлонбо мейлиби, ал сени төрөп эле койгону болбосо Махабат эмизип баккан, сен анын ак сүтүн эмгенсиң, - деп уулунун, анан өзүнүн жашын аарчыды.

- Мени таштап кетсе атам да, апам да бөлөк экен деп жүргөм да? - деп Марат атасын кучактап туруп айтты.

- Жок уулум, өзүңдүн атаңмын, болгону апаң мени да, сени да таштап кеткен! - деди Камыт.

- Эмнеге, ал жаман аялбы?

- Ким билсин… - Камыт унчукпай калды. Марат да андан кийин атасын капа кылгысы келбей жатып калды. Ошондон үч күн өтүп ооруканадан чыгарып үйгө алып келишип, түлөө өткөрүштү. Марат мурункудай болбой ойноп калды, ошого кубанып ал үйдө жокто Камыт менен Махабат сүйлөшүп отурду.

- Камыт, бала болсо да ошол сөз катуу тийген экен, сени чындыгын айтса экен деп ойлодум эле, кантсе да көңүлү жай болуп калат.

- Ооба, сага кеңешейин деп атсам баягыдай тигинтип калбадыбы, коркконуман сага да кеңеше албай калдым, ошол күнү баарын айттым.

- Көп эле бала немеге апасы жөнүндө жаман айтпай эле кой, баары бир табат, энесине жаман көз карашта болуп калса ал деле кыйын абалда калат, балким ал жак бул жактан акмалап жүргөндүр деле? - Махабат ушуну ойлогондо жүрөгү ийне менен сайгандай зырп этип алды.

Узун түндөрдү уйкусуз узаткан Камыт өткөн өмүрү көз алдына келтирип түйшөлө берди. Ойлосо кырк беш жашка оңой эле келе койбоптур. Жаштык, мастык, көңүл калтыруу көңүл калуу, бирде жаштыктын доорун сүрүп достору менен ойноп күлүп кыздар менен көңүл ачып, ата-эненин барында далай эле байкабастыкты кетириптир. Ушул Оксана деп кандай гана күнгө туш болбоду… Мына эми дал ошол Оксананын айынан баласын коргойм деп аялга жарай албай, улам "айыгып кетем, өтүп кетет" деп жарым жыл өттү. Кээде өзүн өзү өлтүрүп алгысы келет, бирок балдары менен чыркырап жесир калып ыйлап отурган Махабатты элестетип аяп кетет: "Менден башка таянаары болбосо, жаш балдар менен азапка түшпөсүн, ушулар үчүн жашайын, эмне экен, аял менен жатпай деле жашаса болот да, бара-бара калыбына келээр" деп өзүн сооротуп үмүтү алга жетелейт: "Балдар чоңойду, Урматты атасы жоктой кылбай окутуп, анан үйлөнтүп өз энчисин берсем, андан кийин калганы жашыраак" деп ой артынан ой чубап уйкусу качат.

Оксананы үч ай беш кыз менен кошо англис тилине үйрөтүп бүткөнчө ал Акрам менен эрди-катындай жашап жүрдү. Баарын так үйрөнүп жаңылбай сүйлөп, окуп калганда Оксанага:

- Эми сенин аткараар бир орчундуу жумушуң бар, мен үйгө барып түнкү бир-экилерде эшикти ачып коём, сен киресиң да Гусейинди алып чыгасың, сени Акрам сыртта күтүп турат, туура бул жакка келе бересиңер, - деди Рашид.

- Фатима эже билип калсачы?

- Аны мен өзүм жайлайм, сен өз ишиңди аткар, эгер иги-жигин билгизбей бүтүрсөң сыйлык берем, - күлүп койду Рашид.

- Коркунучтуу… - Оксана жүрөксүп турду. Бирок барбайм деп айта албады.

- Кыскасы көрүп калса кутулуп, таанылбагандай бол, ал чынында ажыдаар аял!

Оксана унчукпады. Тек өзүнүн кооптуу ишке милдеткер экенин билип турду.

Түн Айлана тыптынч, Акрам менен Оксана Рашиддин үйүнүн туурасындагы үйдүн бурчуна машинаны токтотуп, башына парик, орустардын кемпирине окшошуп алып акырын дарбаза түбүнө келди, эки жакты карап туруп кирип кетти. Көргөн, билген бөлмөгө шырп алдырбай өтүп мемиреп уктап жаткан Гусейинди көтөрүп алып келген жолуна түштү. Чыгып келе жатып өзүн бирөө кармап алчуудай шашып дарбазадан чыгып машинага келип отураары менен машинаны зуу коюшту. Жолдо келатып кийимин чечип ыргытты да өх деп койду. Баланы кайра-кайра өөп өзүнүн баласын ойлоду, аны алып качканда да поездде отурганда эс алып: "Эми мени Темир таба албайт" деп тынч ала түшкөн эле: "Эмнеге Рашид өз баласын уурдап атат, Фаризатты аябай сүйөт го, кантип сүйбөй коймок эле: жаш, сулуу, отуз жаш аралыгы бар экен.. Ал эми Фаризатчы, ал аны сүйөбү же жөн кызматына, акчасына кызыгып жүрөбү? Эгер андай болсо балким баласы колуна тийгенден кийин кетип калаар" деп ойлоп баягыдан чоңойуп калган Гусейинди улам-улам жыттап алып: "Мен эми мындай бала төрөбөйм, баламды көрө албайм" де көкүрөгү ызадан, армандан буулган ыйга чыланып ичи өрттөнүп баратты. Алар келгенде Фаризат негедир аларды күтүп туруптур, баланы ала коюп:

- Өх күчүгүм десе, мен сени көрө албайм го дедим эле, ыраазымын Рашид, мен эми гана бактылуумун! - деп баланы өөп-жыттап атып көзүнүн жашы төгүлүп турду. Ошол кезде Гусейин ойгонуп көздөрүн бакыраңдата чоочуп адамдарды карап эмшиңдеп барып бакырып ыйлап жиберди. Ошондо Оксана:

- Гуси, Гуси, Гусейин, эмне болду күчүгүм келе кой! - деп колун аны карай созгондо ыйлап жаткан бала тып басылып дагы бир жолу ар кимисин айландыра карап алып Оксананы көздөй талпына бой таштады.

- Эми мени тааныбай калабы, келбей коёбу? - Фаризат ыйлактап ийгенде Акрам аны карай мээримдүү жылмая:

- Эч коркпо Фаризатжан, бала эмеле көнөт, жанында бол, тамак-ашын өзүң бер, анан тез эле көнүп кетет, - деди тынчтандыра.

- Өңгөдөн Фатима эже эмне болуп атты экен, эмдигиче билди го? - Оксана өзүнчө жүрөгү дүкүлдөп корккондой тигилерди карады.

- Өлүп кетпейби, мен баламды ошого берип коймок белем, Рашиддин көңүлү деп эле…

Аңгыча таң аппак атып кетти. Гусейин ыйлап кирди, ага сүт бергенге упчусу жок, же кийими жок, сийген шымын которгонго эч нерсе жок, Акрам шашып шаарга жөнөдү. Фаризат менен Оксана ушул убакка чейин сүйлөшкөн эмес, төртөө чогуу отуруп тамактангандан кийин эле ал өз бөлмөсүнө кирип кетчү, Оксана тил үйрөнүү менен алек болуп сүйлөшкөнгө убакыт деле болбоптур. Ушул бүгүн баласы такыр барбагандан улам экөөнө пикир алышууга туура келип калгандай болду.

- Фаризат, Рашидди абдан катуу сүйсөң керек же тескерисинче ал сениби? - Оксана Гусейинди алып отуруп сүйлөп калды.

- Эже, чынын айтсам ал карышкыр экен да, мен ата-энем жок жетим элем, мени Өзбекстандан бирөө алып келип ушунун колуна тапшырды, мени окутасың деп. Көрсө ал жөн сөз экен, ал муну менен иштешип жүргөн экен, кыскасы мени Рашидге сатып кетиптир. Эч кимиси жок жетимди ар ким эле пайдалангысы келет тура… - Фаризат ойлуу өткөн күнүн көз алдына келтире улутунуп алды, - Негизи мени деддомдон багып алышкан экен, мен онго чыгып чыга элегимде экөө тең өлүп калды. Атамдын бир тууган карындашы мени кордоп, балдары түртүп кетип, мектепке жибербей, ал турсун улуу баласы зордуктап койду. Кимге барам, арыздана турган эч кимим жок, көз жашымдан күчүмдү чыгарып жүрө бердим. Эжемдин менден улуу эки кызы бар эле, аларга келбеген жуучу мага келип атса ичи күйгөн эжем мени аларга жамандап: "ал бузулуп кеткен, күнү-түнү үйдө болбойт, аны силерге ыраа көрбөйм" деп кайтарып жиберип жатты. Көрсө мени баласы зордуктап жатып жүргөнүн билет экен. Анан бир күнү качып чыктым, каякка бараарымды да билбейм. Автовокзалга барып түнөдүм. Үстүмдө кийимим жупуну, курсагым ач. Кайда бараарымды билбей отурсам жаныма улгайган, салабаттуу эле адам келип:

- Чоң кыз, кайда кетмек элең? - деп сурап калды. Карасам мени мээримдүү жылмайып карап туруптур. Үстүмдүн жупунусунан, бутумдагы жаман галоштон уялып кеттим. Жер карап унчукпай отура бердим, - Ата-энеңе таарынып отурасыңбы, кызым? - деп кайра дагы сураганда:

- Эч кимим жок! - деп көздөрүмдөн жашым төгүлүп кеткенин байкабай да калдым.

- Ай-ай кызым, мени кечирип кой, сураганым эртеден бери унаалар келип-кетип эле жатат, а сен отурасың, - Ал киши жаныма отурду, - Кайда турчу элең?

- Эжемдикинде.

- Ал сени издебейби? Атың ким?

- Мени көргүсү жок, Атым Фаризат.

- Жаман болгон экен, анда мени менен жүрү, сени балдар үйүнө алпарып тапшырайын, канчадасың?

- Он бештемин.

Мени ээрчитип Өзбекстан мейманканасынын арткы эшигинен киргизди да душ бар экен, көрсөтүп:

- Жуунуп тур, мен азыр келем, - деп чыгып кетти. Мен жуунуп, качантан бери жуулбаган чачтарымды тарап бир укмуш сергип алдым. Анан да душта баары бар экен. Шампунь менен жууганга чачым сонун болуп жалтырап чыга келди. Эми жуунуп бүтүп: "жуунуп алып эми кир, эски кийимдерди кийсем эмне болот, буларды жуусам кургабайт" деп ойлоп турганымда душтун эшиги тыкылдады:

- Ким? - дедим коркуп кетип.

- Мен Фаризат, бул жерге кийим-кече коюп койдум, алып кийинип ал! - деди. Кайдадыр чыгып кеткенин билдим. Акырын душтан чыксам укмуш, тим эле өзүмө чак, кымбат баадагы кийимдерди алып келип коюптур. Кубанганымдан ыйлап эле туруп калыпмын:

- Фаризат кийиндиңби? - деген сөздөн улам шашып кийиндим да туруп калдым. Каалганы ачып кирип келген тигил адамдын көздөрү жайнай:

- Оо-йу-уй Фаризат, сен тим эле перинин кызындай болуп калыпсың го, чырагым, кийимдин жарашканын кара! - деп жетип келип эки ийнимден кармай, - Бүрсүгүнү Россияга учабыз, бүгүн сен ушул жерде боло бер, мен сага тамак-аш алып келем, экөөбүз тамактанабыз, - деди да чыгып кетти. Мен өзүмдөн өзүм толкунданып күзгүгө каранып атып дароо көңүлүм кирдей түшүп кордолгонума ызаланып: "неге мурунтан эле качып чыкпадым, ушундай жакшы адамдарга туш келсем таза бойдон калат белем" деген өкүнүч жүрөгүмдү мыжыга эчкирип ыйлап жаттым, эмелеги жүрөк толкундаткан кубаныч кайдадыр куюн учурган самандай чачылды. Ошол кезде тигил адам кирип келип:

- Сага эмне болду кызым, эмеле көңүлүң ачыктай сездим эле го? - деп мени аяй карады.

- Жөн эле… - деп өзүмдү кармап басылып калдым. Экөөбүз тамактанып отурдук, мен өмүрү жебеген тамактар, кардым ачынан эч нерсеге карабай жей берип тойгонумдан кийин: - Рахмат! - дедим.

- Эч нерсе эмес, кана эмне болгонуңду айтчы? - Мени күлмүңдөй караган адам менин атамдай сезилип, өз атама эреркегендей төшүнө башымды жөлөп алып ыйлай бердим, ыйлай бердим да, ичтеги бугумду, сырымды, баарын-баарын төгүп бердим. Ал киши ошол күнү мени мен болду, таң калганым, ал мени эжемдин баласындай уруп-сөкпөй, абдан сонун сөздөрдү сүйлөп, эркелетип атты. Ошентип эртеси Бишкекке жөнөдүк, эмнеге Россияга эмес, Бишкекке экенин мен сураган да жокмун. Мен болгону тирүүнүн тозогу болгон эжемдин үйүнөн кеткениме, азаптан кутулганыма гана сүйүнүп жаттым. Биз Бишкекке келгенден кийин эң жакшы деген мейманканага токтодук. Ресторандан тамактанып келип жатып калдык. Ал күнү да дагы мага киши дүйнөдөгү мен сезбеген, көрбөгөн, туйбаган рахматты тартуулады. Түнү менен уктаган жокпуз. Анын улгайып калса да күлүңдөгөн көздөрү, эркелетип, жаш баладай чечиндирип алып денемди сыйпалап, өпкүлөп кытыгылап жатканында денем анын колдору тийген сайын магдырап өзүмдү сезбей калып атканым азыр да көз алдымды. Кызыгы ал мага атын айтпады. Таңга маал гана ал мага биринчи Россияга эмес, эмне үчүн Бишкекке келгенибизди айтып берди. Эртеси айткандай эле акушер гинекологго алып барып менин кыз белгимди жасатты да, экинчи күнү Россияга билет алып келди. Үчүнчү күнү поезд менен бул жакка учуп келдик. Келген күнү:

- Фаризат, сен мага капа болбо алтыным, мен сени бир адамга табыштайм, ал сенин мындан аркы тагдырыңды өзү чечет, ага мени менен же тиги менен болгонуңду ооз ачып айтпайсың, сени окутат, келечегиңе кам көрөт, - деди чекемден өөп.

- Сизге ыраазымын, жаш болсом да башыман кыйынчылыктарды өткөрүп жүрөгүм мерез болуп, тоңгон муздай катып калган, ошону жибиттиңиз, дүйнөдө эң сонун мээримдүү адам бар экенин, жашоодо бакытка магдыраткан сезим бар экенин туйдум, - Мен ал кишини көпкө чейин кучактап алып ыйлап коштоштум. Анан такси менен бир заңгыраган бийик кабаттуу имараттын алдына келип ушул Рашиддин кабылдамасында болдук. Рашид мени көргөндө эле көздөрүн албай карап атты. Мен ал караган сайын жер карап көзүмдү тартып алам. Ошентип мен үчүн кам көрүп ырахат тартуулап, өчүп бараткан үмүт отун тутандырып тагдырымды чечкен аты мага белгисиз адам менен ал жерден купуя коштошуп, эркиме койсо дал ошол адам менен кайда болсо ээрчишип жүрө берүүгө, ал турсун аял болуп берүүгө макул элем. Бирок ал адам мени Рашидге дайындап коюп чыгып кетти. Рашид менин жаштыгыма, сулуулугума кызыкты. Ал күнү мени Россиянын белгилүү ресторанына алып барып сыйлады. Анан ушул үйгө алып келди, анан менин "кыз" экениме ыраазы боло:

- Кичинекейим менин, өмүрүм балалуу болбой куу баш катын менен өтүп кетеби деп жүрдүм эле, сен мага өзүңдөй гана сулуу балдарды төрөп берсең бактылуу болуп жатып калайын, - деп үзүлүп түшүп калды. Мен ошентип Рашидге кыз болуп тийип, бирок ойлойм белгисиз адамдан боюма бүткөн го деп. Анткени Рашид мени консультацияга алып барганда бир жума эртерээк айтты, - деген Фаризат уктап жаткан баланы эңкейе жүзүнө үңүлүп, - дал ошол адамдын үрөйү, бул менден деп кубанычы койнуна батпай жүрөт, - деп оозун жыя электе колуна пакеттерди көтөргөн Акрам кирип келди. Эки келин бири-бирин карап туруп калышты.

- Эмне болду, ыйлабай калдыбы?

- Жок, бир аз ыйлап эле басылган.

- Жакшы болуптур, мен экөөңдү кыйнаган экен деп жаттым эле.

- Тим эле мемиреп уктап жатканын карабайсызбы, өзүнүн мамасына келгенин билди го дейм, - Оксана күлүп калды.

- Ошондой болушу мүмкүн, наристе да, билет да? - үчөө тең күлүп калышты. Алар эртең мененки чайын ичип жатканда Рашид келип калды.

- Эмне болду, бала ыйлаган жокпу?

- Жо-ок, биз менен жакшылап таанышып алып уктап калды, - Акрам тамашалап күлүп калды.

- Күчүгүм десе, ыйлап атабы деп тынчым кетпедиби.

- Фатиманын акыбалы кандай, баланын жаткан жерин карасам жок, анан жөнөп кеттим, эми мен кайра офиске барайын, ал мага сөзсүз чалат, силер сак болгула, ал жылан шегин билип калса артыбыздан түшөт, - деди да кайра чыгып кетти. Үчөө чай ичип атканда Гусейин ойгонду. Акрам ага кийим-кече, памперс, упчу сүт алып келген экен, дароо эле кийимин которду Фаризат. Оксана сүт даярдап атты. Акрам кеткенден кийин Оксана менен Фаризат Гусейинди ойнотуп экөө кадимкидей ынак курбуларча сүйлөшүп отурушту. Гусейин Фаризаттан чоочуркап Оксанага качат, ал болбой бооруна кысып көтөрүп өпкүлөйт. Бир күн кечке убара болду. Эртеси бир аз көнө түшкөндөй көтөрсө ыйлабай калды. Ошонун эртеси Рашид менен Фаризат баласын алып башка жакка кетмек болушту. Анткени Фатима: "Баланы өзүң алып кеттиң, болбосо бул үйгө чычкан кире албайт" деп Рашидди кароолго илип артынан аңдуу коюптур. Бирок Рашид ага моюн бербей: "койчу жаным, баланы табабыз, мен бүт милицияга билдирем, издейбиз" дегенине болбой урушканда анын оюна бир нерсе түштү: "Муну ошентип эле кутулбаса кутула албайм" деп ойлоп Фаризатты Оксананын жанына койду да кетип калды. Ал Фатимадан кутулуунун жолун издеп жатты. Ошол күнү чыйпылыктап улам бирөөнө звонит этип анын көңүлүн жайгарып:

- Табылат жаным, эч кыйналбачы, кел кичине винодон апкел ичип эс албасам жаным тынчыбайт го? - деди.

- Сен соо эмессиң, баягы шуркуяңдын мага чалганында кеп бар, сен аны менен жашап жатсаң керек, экөөңдүн эле колуңдан келди, кагылайыным десе, бөйтөйүп чоңоюп калды эле… - деп бышактап чынында ичи ачышып аткан.

- Кудай бар го, кантип эле, ал алда качан жоголгон, жолуккан да жокмун, баламды болсо табабыз, эч коркпо! - деп винодон өзүнө куюп ичкенде:

- Мага да куйчу! - деди Фатима.

- Ичсең ичип ал, - деп стаканга вино куйганда, ыйлап отурган Фатима ордунан туруп бети-колун жууганы колжуугучка кетти. Ошондо Рашид баятан бери даярдап турган колундагы кутучадагыны стаканга сала коюп столго чалкалай отуруп калды да: "дозасы жакшы эле салынды бекен, шашып калдым да, өлбөй калып биротоло азапка түшпөгөй элем" деп ичинен сарсанаа болуп кабак бүркөп отуруп көз кыйыгы менен Фатиманын стакандагы винону ичишин күтүп атты. Эч нерсе менен иши жок, Фатима ордуна келип отурду да, Рашид эс ала түштү. Фатима дагы ыйлай баштады.

- Көп кейип мени кошо кыйнадың, андан көрө винодон дагы бирди ичип ал, кеч болуп калды, жаталы, - деди Рашид.

- Кантип уйкум келет, кантип, баламды жел учургансып чычкан кире албаган үйдөн кантип гана, ким алып кете алат эле, ушул сен кылдың, өз бөлмөсүнө жаткыр деп, болбос жанымда эле жатат болчу.

- Кайдан билдим, кичинесинде деле башка бөлмөгө жатчу эмес беле?

- Кой, чын эле шалдырап баратам, жаталы, - деген Фатима спальныйга жетип-жетпей эле оозунан кара-кочкул кан кетип жыгылып түштү. Рашид шашып калды, өйдө кылып тыбырап кусуп жаткан жеринен спальныйга жаткырып кусундусун тазалап, ооздорун аарчып тырп этпей калгыча карап туруп, анан төшөктү үстүнө жаап уктап жаткандай кылып коюп кызматчы аялга:

- Сиз бүгүндөн баштап бошсуз, бара бериңиз! - деди. Бүжүрөгөн аял:

- Караңгыда кайда барам, мен өмүр бою кызматыңызды кылайын дедим эле, үйүм же, бала-чакам жок, ырайым кыл, балам?! - деп ыйлап кирди эле:

- Баламдын жоголушуна түздөн түз сенин күнөөң бар, болбосо каматып коём, сыйың менен жогол! - деди эле:

- Жок, жок балам, мен андай жамандык кылбайм, эч нерсе билбейм, мени кечир балам, кетсе кетейин, - деп баштыгын алып үйдөн чыга жөнөдү. Эртеси милиция менен келип Фатиманын өлгөнүн көрүшүп аны өз жайына койду да, үйүн мүлкү менен сатып ийип шаардын чок ортосунан көп кабаттуу үйлөрдөн үч бөлмөлүү үй сатып алып Фаризатты баласы менен алып жашай баштады.

Оксана менен Акрам Америкага беш кыз болуп жөнөй турган болушту. Кетип атканда ага:

- Эми ишти жакшы жүргүзгүлө, менин байланышымдан чыкпагыла! - деди Рашид сырдуу жылмая. Оксана бир гана Акрамга ишенип өмүрлүк жубайы катары эсептеп алган. Баары ошол жерге баргандан кийин башталды. Үч бөлмөлүү батирге киргенден кийин ал кыздарга клиенттер келе баштады. Беш кызды бирден клиент алып кеткенде гана Оксана кандай иш иштээрин түшүндү. Бирок ал Акрамга ишенип клиенттер менен болбой бир топ жүрүп калды. Кыздардын күнүнкү иштегенин ага бермек болуп болжолдуу күнү Акрам келди эле:

- Акрам, мен сени сагынып кеттим, бүгүндөн ары чогуу бололучу? - деди эле ал Оксанага түз эле карап:

- Биз качан Россияга барганда бирге болобуз, ага чейин иштей бер, бизге берилген тапшырма ошондой, - деди мойнуна оролгон Оксананын колдорун бошото.

- Эмне-е, мен дагы иштешим керекпи? - деп таң кала сураганда:

- Дал ошондой, экөөбүз бул жерде эрди-катын эмес, иштеген адамбыз, - деди жай гана түшүндүрүп, - биз бул жакка контракт боюнча иш жүргүзүү үчүн гана келгенбиз.

- Түшүнүктүү… - Оксана дароо терс бурула көздөрүнүн жашын агыза жашка мууна, - Түшүндүм, сиз Акрамсыз, Рашид эмессиз да, мен жөн гана алданып жемге кызыгып торго түшкөн чымчык экенмин… - деп бөлмөсүнө кирип өпкөсү көөп ыйлап атты.

Өз калааңда, өз улутуңдагы эркектердин сөгүнүп-сагынып иши бүткөндөн кийин акчасын таштап коюп шымын бүчүлөгүчө шашып чыгып кеткендер көнүмүш көрүнүш, ал эми эңгезердей негрлер же Американын атактуулары келип маданияттуу гана бир болуп кеткени эси-көөнүнөн кеткис окуя. Адам, пенде деген кыргызбы, америкалыкпы же оруспу, баары бир пенде да, ар кандай окуялар болот. Оксана ошондон баштап ар бир кыздан жүз доллардан бекитип калып, калганын Акрамга берет. Өзү иштегенин кээде толук бербей коёт. Бир күнү ага япондук адамдын көңүлү түшүп калды. Болгондо да аны аялдыкка алмак болуп колунан келсе азыр эле жетелеп кетээри билинип турду. Англис тилин катыра сүйлөгөнгө көнүп калган Оксана:

- Эгер мени чындап аялдыкка алсаң анда мен бул үйгө көп акча төлөйм, атайы Россиядан контракт менен келип иштеп жатам, баарын төлөп кыздарды куткарыш керек, мен жетим кызмын, кайда жашоо мен үчүн баары бир, бир өтүнүчүм, мен сени менен кетем, сен мага ошол контракты төлөгөнгө жардам бер, - деди. Ал Оксана үчүн бүт бардык байлыгын чачууга макул болду. Үч күн өтүп Акрам келип кеткенден кийин кыздарга сүйлөштү. Алар Оксананын сөзүнө макул болду. Бирөө унчукпады:

- Силер өз мекениңерге аман-эсен кетүүнү кааласаңар анда мага жардам бергиле! - деди Оксана.

- Сөзсүз жардам беребиз, бизди бул жакка иштейсиңер деп жөнөткөн, демек алдады, эптеп кетүүбүз керек!

- Жок, силер кете албайсыңар, анткени Рашид жөнөкөй адам эмес, ал оңой таап алат, кокус колго түшсөңөр, аябайт, - деди унчукпаган кыз.

- Жер кенен, таптырбай качып кетебиз, ит менен издесе да таппайт, андан көрө биз менен биргесиңби же? - Оксана анын көзүнө тике карады, - ичиңде арамың болсо кал кала бер, бирок биз жөнүндө айтчу болсоң, таарынба!

- Эгер биздин качканыбызды билсе жолдун баарын тостурат, анын тиреги, байланышы күчтүү.

- Мындай кылабыз анда, биз чогуубуз менен Японияга кирип кетебиз, анан убакыт өткөрүп бизден үмүттөрүн үзгөндө Кыргызстанга өтүп, өз-өзүбүзчө жашап, ал турсун паспортторубузду башкача кылып өзгөртөбүз.

- Абдан туура, Оксананы угушубуз керек, баарыбыз бир кишиге баш ийбесек эч качан өз алдыбызча кутула албайбыз, - дешип бир пикирге келди да Акрам келип кетээри менен чыгып кетмей болду. Кийинки жумада кыздардын акчаларын чогултуп кеткенден кийин беш кыз бирдей кийинип алышып японго телефон чалды эле ал дароо жетип келди. Оксананын айтканы боюнча толук акчасын алып келди. Оксана кыздарды япондун жанына коюп: "акчаны тапшырып келе калайын" деп кетти. Ал мунун амалы болчу. Анткени алардын чогуу качканы жатканын билсе Акрамды айгак чыгабы деп чочулашты. Бир топтон кийин Оксана келди да, күтүп шашып турган япон жигити Сува.

- Кайда? - деди Оксананы карап.

- А дегенде бир жерге кирип тамактанып алалы, андан кийин көрөбүз, - деди Оксана. Лос-Анжелеске келип токтоп тамактанышты. Ресторанда кимди ким таанымак. Чогуу отуруп тамактанып бүткөндөн кийин Оксана япон жигитти карап:

- Алтышка, мени сүйгөнүң чын болсо бул кыздарды бир жерге жайгаштырыш керек, жардам бер? - деди мойнуна колун арта, - жумуш болсо иштешет эле.

- Буларды өз мекенине кетирип жибербейлиби?

- Жо-ок, кете алышпайт, жолуна каражат жок, пожалуста дорогой мой, анан мен сенин эркиңдемин, эмне десең баарына макулмун.

- Болуптур, - япон жигит ойлонуп туруп, - Бул жерде менин эки бөлмө үйүм бар, чогуу эле жашап туралы, анан көрөбүз, - деди. Дароо эле анын үйүнө барышты дагы беш кыз бир бөлмөгө, япон жигит менен Оксана бир бөлмөгө жайгашышты. Ал Оксанага өзүнө ишенгендей эле ишенип алды. Ага дал ушул керек болчу. Арадан бир жума өткөндө Оксана бир ой ойлоду да, япон жигиттин чоң сумкадагы акчасын көргөндөн кийин уктай албай калды: "Дагы ишеничине кириш керек, анан муну жайлап туруп кетип калам, кыздарга да айтышым керек" деп ойлоп жүрдү. Чынында япон жигит Оксананы абдан жакшы көрөт. Портфелинде көк-жашыл долларларды көрүп оюу бузула баштады. Күндөр өтүп бир күнү Оксана: "оңтойлуу күн бүгүн, эгер бүгүн чыгынбасак болбойт" деп ойлоп түндөсү суусадым деп суу ичкени бараткан күйөөсүнө өзү тура калып:

- Сен жата бер, мен алып келип берейин, - деп ордунан туруп барып даярдап койгон кошулманы кошо салып тез эле келе калды, - Суу ичпей эле сок ичип ал, - деп эркелей колуна карматты. Дозаны көбүрөөк кошкон эле: "тезирээк тынчысын" деген ойдо. Сокту ичкен соң күйөө сөрөй аял азгырыгына азгырылып аны менен кучакташып, эркелешип эми ишин баштамак болгондо Оксана дароо ордунан тура: - Мен ажатканага барып келе калайын, бир аз чыда, жаным, - деп коюп ары басты. Ортодогу коридорго туруп алып аны карап турду. Тиги кийимин чечип атып башы тегеренип көзү караңгылай түшкөндө: "Жалап!…" деген бойдон диван үстүнө көмкөрөсүнөн кулады. Шашып калган Оксана жетип келип аны төшөгүнө эптеп жаткырып үстүн жапты да: "жаның жаннатта болсун" деп анын гардеробун аңтарып, анан портфелинин ичиндеги долларларды пакетке тыгыз байлап туруп салды, анан эртең менен эрте таң ата электе кыздарды тургузуп:

- Тургула кеттик, мен тиги менен урушуп калдым, мен келгиче кетип калгыла деп кетти, - деди да шаштырып таң жаңыдан атып келатканда бөлмөдөн чыгып кетишти. Эрте жөнөгөн менен эки экиден бөлүнүп түстөрүн өзгөртүп алып келип Оксана жанталашып Кыргызстандын элчисине кирүүгө сүйлөшүп уруксат алды да, ага:

- Бизди бул жакка жумушка алып келишкен, бирок бизди атайы сатып алышыптыр, сиз бизге самолётко түшүүгө, текшергендерден коргоп Кыргызстанга өтүп кетүүгө жардам бериңиз, - деди.

Элчи аны эки күн ээрчитип алтоону эч кимге байкатпай өз-өздөрүнчө паспорт менен учакка салып дайындап койду. Самолёт жерден көтөрүлгүчө ичтеринен коркуп атышты, бири-бирин тааныбагандай отурушту. Ошентип Оксана кудайды карабагандай байлык менен Кыргызстанга келди. Кыздар менен Бишкекке келгенден кийин сүйлөшүп кафеден тамактанышкан соң коштошмок болушту.

- Сага рахмат Оксана, өз жерибизден эми карыш чыкпай калалы, сен болбосоң ошол жакта өлмөкпүз, - дешип баары ыраазы болуп бир туугандай коштошушту. Оксана алар менен коштошкондон кийин Алайга жөнөмөй болду: "атамдар эмне болушту, үйдөн кеткениме он үч жыл болуптур, деги аман-эсен болду бекен" деп сарсанаа болуп туулуп өскөн айлына жол алды. Ал келип эле жепирейген үйүн алыстан көрүп жүрөгү барча-барча тилинип көзүнүн жашы ыргый кадам таштап баратып үйүнөн бир жан кирип чыкпаганынан жүрөгү түк-түк деп зорго жетип сырткы эшигин тартты. Барса төрдө төшөк жамынып апасы жаткан экен.

- Апа, апа, мен келдим!

- Ыя, мен келдим деген ким? - апасы башын өйдө кыла кызын тааныбай элээ карады. Ал абдан арыктап калган экен.

- Мен, Оксанамын! - Оксана жетип апасын баса жыгылып өксүп ыйлап атты, - Эмне, ооруп атасыңбы, апа? - бир убактан кийин сооронуп алып сурады.

- Ооба, ооруп атам, - апасы эмшиңдеп ыйлап атты, - Атаңы болсо ээсине бергенбиз балам, же эжелериң, агаларың келбей койду, баласы жоктой жатам жалдырап, үйдө оозго алаар эчтеме жок.

- Эмнеге келишпейт, эжем жакшы эле иштеп жүрөт го? - деген Оксана Россияга барганда эжесин издебегенине таң калды: "ойлогон эмес экемин, эчтеке эмес, азыр менде акча да, баары бар" деп ойлоп алды.

- Атам оорудубу?

- Ооруган деле жок, ичкиликтин айы да, мен да ошондон ооруп калдым, ошол сени көрөм деп ойлобой калдым эле…

- Апа, ошондой болуп калды да, эч жакка кетпейм, сенин жаныңда болом! - апасын кучактап өңү өчкөн жоолугунун алдынан чыгып турган аппак чачтарын сылай отуруп ыйлап атты: "Тамактан эле кейиген тура", - деп ордунан туруп үйдүн ичин көрүп чыкты. Төшөнчүлөрү бүт көөнөргөн, кээсинин ар кайсы жери тешилип булайган пахта көрүнөт. Эскилиги жетип, кири жылтырап майланып турат. Аларды карап отуруп бир туугандарына жини келди: "карасаң, ата-энени ойлоп койбогондорун! Көрөм, үйдү оңдоп баарын ойдогудай кылып койгондо келбегениңерди..." деп ордунан туруп үйдөн алыс эмес дүкөнгө барып толгон-токой тамак-аш алып келип апасына тамак жасап берди. Эртеси кийим-кече саткан чакан базарга барып апасына бир-эки сыйра кийим алып келип апасын жуундуруп туруп ошо кийимдерди кийгизди. Дароо уста таап үйүнүн жанына жер каздырып жаңы үйдүн түбүн баштады. Күз башталып калгандыктан, бүт үйдүн материалдарын алып келип заңгыраган беш бөлмө үй курдура баштады…

Камыт жарым-жан болуп калгандан кийин эртели кеч жардам бергенге үй-жайы жок улгайган адамды алып келип алышкан. Махабат оор жумуштан кутулуп калгандан бери оңуп эле калды. Кызы жүгүрүп чулдурап сүйлөп калган. Урмат быйыл окуусун бүтсө окууга тапшырганы турат. Зээндүү, акылдуу бала болуп чоңойду. Берки үчөө да биринен сала бири чоңоюп баратат, ата-эненин түйшүгү жеңилдеген менен чоңойгон балдарынын түйшүгү өзүнчө артып баратканы белгилүү эле. Марат өтө шок, балдар менен мушташа коюп үстү-башын айрып, канжалап жетип келет. Бир күнү ал кечинде келбей калды, издеп таба алышпады, бирге ойноп жүргөн балдары да билбейбиз дегенден башка эч нерсе айта алышпады. Камыт менен Махабат колдоруна таяк алып классташтарынын үйүнө чейин сураштырышты, эч дайыны жок, көргөн адам табылбады. Түнкү саат бирлерге чейин көчөдөн тинтип таппаган соң акыры үйгө келип суй жыгылышты:

- Кайда кетип калды экен, деги эле аман соо болсо болду эле, - Махабат ыйлап аткан кызын алдына алып эмчегин салды, - Кайда кетип калышы мүмкүн, ыя?

- Ошону билбей башым катып атпайбы?

- Кудай ай, деги бир аман-эсен болсо экен, баса балдардын кино көргөн жерине барган эмес турбайбызбы?

- Каерден көрчү эле? - Камыт ушуну билбегенине таң кала сурады, - мен ошону билбейт экемин, өзүм ушул жерде чоңойсом…

- Мен эле биле коюпмунбу, сурасак табат элек да, мен деле киного балдар көп бараарын угуп жүрөм.

- Ыя Урмат, кинону каерде коёт? - Камыт ички үйдө сабак окуп жаткан Урматты карай үн салды.

- Ал тиги центрде да, Марат киного барчу эмес, анан аны билбейт деле.

- Анда каяка кетти? - ойлонуп санаасы санга бөлүнсө ата-эне ал күнү чырым этип уйку көрбөдү. Келип калабы деген үмүттөрү таң атканда кайра жанды. Бирок эч дайыны жок жоголгонун сезип турушса да мектебине барып сурап билүүнү туура көрдү, бир эсептен мугалимине айтып коюп. Ал класска кирип келгенде окуучулар салам беришти. Алтынчы класстын класс жетекчиси ушул класста экен. Камытты көрүп эле учурашып Шерматтын класстан көчпөй кала турганын, окубай атканын айтып кирди. Бул Марат окуган бешинчи класс болчу.

- Аны кийин сүйлөшөлү, агай, - Камыт окуучуларга карады, - Марат силер менен окуйт да ээ?

- Ооба! - жарыша жооп беришти окуучулар.

- Кечээ күнү кимиңер көрдүңөр, же бирөө менен урушуп же кошо жүргөнүн айта аласыңарбы?

Класс бир азга күбүр, шыбыр болуп дымый түштү да көптөн кийин бир кыз:

- Мен көргөм! - деди колун көтөрүп.

- Кана айтчы кызым, кайдан, ким менен көрдүң?

- Мен аны бир машинанын жанында турганын көргөм, - деп телпилдеди тигил кыз. Камыттын башына шак эте таяк тийгенсип теңселип кетти: "шуркуя" деп алды да өзүн кармай:

- Бирөө-жарым чакырып же ээрчитип барганын билбейсиңби? - деди.

- Көргөм, мен аны тааныбайм, аны чакырып бергенин көргөм, чоң бала болчу.

- Рахмат кызым, - Камыт андан аркысын уккусу деле келген жок: "демек Оксана алып кеткен экен, шуркуя десе, чоңойгондо гана ээ болгусу келген тура.." деп айласы куруй үйүнө келди. Анын келгенинен бир кабарын билгендей Махабат сурап ийди:

- Кабар барбы?

- Бар, аны машина менен Оксана алып кетиптир, бир кыз аны көрүптүр!

- Ошондой де?... - Махабат эч нерсе дебеди, ансыз да Камытка оңой эмес экенин билип ар кайсыны сүйлөп башын ооруткусу келбеди. Бул учурда өзү да ичи ачышып ыйлап ийе жаздап турду: "өз баламан айтсын, бирөөнүн баласы акыры кетет экен да. Мейли, апасын таап көңүлү жайлансын, атасын кечип кетмек беле, эси болсо бир кайрылып келээр" деп ойлонуп отура берди. Бири-бирине суроо бериштен чоочулап өз ойлору менен алектенет. Камыт: "Эгер үйүн, айылын билгенимде дароо барып баланы жулуп алып келбейт белем, эн-неңди шуркуя десе" деп уулун ойлогондо ичи ачышып бир капталы кемип, бир нерсеге кейигендей болуп туталанып атты. Эшикке чыгып, кайра кирип кыйнала берди. Анан:

- Жанагы балдар кайда жүрөт ыя, ошону көз жаздымдан кетирбей караганда болбойт беле, Урмат дале баё, бир мектепте окугандан кийин көз салып турбайт беле? - деп өзүнчө ачуусун чыгарып алды.

- Алар кайдан билди, анын үстүнө биз аларга түшүндүрүп да койгон эмеспиз, ачыгын билбейт, аны мен төрөгөндөй эле сезишет… - Махабат балдар үчүн өзүн күнөөлүү сезгендей унчукту.

- Чын эле… - Камыт ойлуу төргө отуруп жамбаштай кетти, - балдар билбейт да…

- Өзүбүздөн кетти, аларга эскертип, түшүндүрүп айтып койгондо болмок экен, алар башка эле бир аял аны алып кетип калаарын кайдан билсин.

Аңгыча Урмат менен Максат сабактан келип калды.

- Марат келдиби? - Урмат үйгө кирип келгендеги биринчи эле суроосу ушул болду. Камыт менен Махабат бири-бирин карап: "Айта бер, акыры билет да" дегендей Махабат башын ийкеп гана койду. Камыт аларга отуруп алып баарын айтып берди. Түшүнгөндөй болушту, аңгыча Шермат да келди:

- Марат кана, келген жокпу? - деди эдиреңдей атасынын жанына отуруп.

- Маратты коюп сабагыңды окубайсыңбы, сенин агайың ордуңда калтырам деп атат, - Камыт аны тилдеп кирди.

- Окуп эле атпайынбы, эмне урушасыңар, мен дагы Мараттай болуп жоголуп кетем! - деп тултуңдай ордунан туруп сыртка чыгып баратканда Урмат:

- Эй Шермат, отур, сен кайда жоголгуң келип атат ыя? - деди эле ал кайрылып келип тизеси менен чөгөлөй отуруп:

- Анан эмне урушасыңар?

- Эмне Маратты ким урушчу эле, ал сабакты айттырбай окучу эле го, сен өзү кайда кеткиң келип турат?

- Эч жакка!

- Анда кардыңы тойгуз дагы сабакты жакшылап окугун, же эмдиги жылы дагы алтынчы класста отургуң келип атабы?

- Жок…

- Анда жакшылап оку, - Урмат инисин тилдеп атканда эч кимиси унчуккан жок.

Камыттын ичи ачышып уулун сагынып кеткендей болду, көрсө башкасынан ошону жакшы көрөт экен, тигил экөө го агасынын балдары, Шерматты төрөгөндө ушул Оксана менен жашап атып көргөн да эмес, ошону үчүн Маратты негедир жанынан артык көрчү эмес беле?

Арадан билинбей он күн өтүп кетти. Андан биротоло түңүлүп калышкан эле. Камыт мал караган Эрмекти тамак ичип ал дейин деп сыртка чыккан. Үйдүн жанынан машина жүрүп кеткендей болду. Короо тозулуу болгондуктан эч нерсе көрүнбөйт. Бир кезде дарбаза ачылып Марат кирип келип эле:

- Атаа-аа! - деп Камытты кучактап калса болобу? - Ата, ата, мен келдим!

- Садага болоюнум десе, кантип келдиң? - Камыт уулун өпкүлөп үйгө алып кирип келатканда Махабат чыга калды.

- Уулум, кайда кетип калдың, биз сени сагынып, күтүп… - кулачын жая Маратты тосуп алды. Марат да атасынын колунан чыгып ага чуркап келип кучактап калды. Ээрчишип үйгө киришти. Марат божурап баарын айтып атты. Үстүнө бир сыйра жаңы кийим, бутуна жаңы өтүк, кыскасы жаңыртып коюптур.

- Анан: "Мен кетем, апам менен атам издеп атат, мен сени менен калбайм" дедим, - Марат болгонун айтты эле, унчугушпады. Көптөн кийин гана чөнтөгүнөн целлофанга оролгон бир тутам акча алып чыкты, - Сизге карыз экен, аны анан дагы акча берди. Мени биякка окутам дегенинен болбой койдум: "эркек деген атасы менен болуш керек" деп айттым.

- Азамат уулум, азаматсың, мейли эми, жок дегенде бизге ачык эле айтып алып кетип, кайра алып келип койбойт беле? - Камыт көк жашыл долларды кармалай жибий сүйлөдү, - Бул акча үчүн мени жолдо калтырган эле акмак, дагы сен үчүн кечтим, колума тийсе бир сабайын деп жүрдүм эле…

- Койсоңчу эми, качанкы өткөн нерсени балага айтпай, - Махабат аны тыйып койгон менен: "ага деген сүйүүсү эмдигиче өчө элек, балким баласы үчүн жарашып алышаар" деп ойлоп жиберди. Бирок: "ал жаш келинге эч нерсеге жарабаган, жадагалса эркектик милдетинен ажыраган эркектин эмне кереги бар?" деп да ойлоп, Камытка боору ооруп кетти. Ошентип алар Мараттын кайтып келгенине көңүлдөрү тына түштү.

Бири-бирине коошпогон күндөр ээрчишип байкалбай өтө берди. Урмат окууга кирди. Контракт менен окуй турган болду, бюджетке канчалык сайрап турса да өтө албады, ал эми кызматчылардын балдары бюджетке өтүп кетти. Махабат уулунун окуу жайга өткөнүнө жетине албай калды: "Жетим жүрүп жетилет" деген ушул да, өзүм канчалык шорду тартып ушул балдарым деп ойноп-күлбөй, басып кетпей жашадым эле, кудай менин муң-зарымды укту окшойт" деп кудайга жалынып атты. Максаты деле бой жетип калды.

Махабат кырк бешке чыгып, ачуу-таттууну башынан өткөргөн токтоо аял болду. Камыттын быйыл элүүгө чыкканын белгилеп коёлу деп атышкан эле. Агасы Канат инисине кеңешкени келиптир. Камыт өзү болбой туруп алды. Махабат аны көндүргөнгө тырышат:

- Сен жылда туулуп жаттың беле, же элүүгө дагы чыкмак белең, кудайга шүгүр, баары бар, жакшылап өткөрүп коёлу.

- Өткөрбөй койсо эмне болот?

- Эч нерсе деле болбойт, биринчиден өзүңдүн көңүлүң көтөрүлөт, экинчиден элүү жашты белгилөө абдан жакшы той эмеспи.

Ошентип атып аны көндүрүштү. Бир бээ союп, элүү жылдыгын өткөрмөй болду. Тойго үч күн илгери камынып башташты. Дасторкондо эмне гана жок, Канат инисине машина белек кылды. Карындашы Индира ат мингизип, башына сүлөөсүн тебетей менен кыргыз чапанын жапты. Карындашынын кайын-журту менен Канаттын кайын-журтуна түнкү конок кылып килейген кунан кой сойду.

Үй толо коноктор тарактап ырдап-бийлеп таң-тамаша куруп атышты. Баарынын айтылган жылуу сөздөрү Камытка арналып дүйнөдөгү жакшылыктар ыроолонуп Камыттын жүзү жайдары. Махабат андан бетер, кичине ичип алганга эки бети тамылжып, көздөрү жалжылдап сулуу көрүнүп турду Камытка. Ооба, азап-тозоктун баарынан кутулуп, бир күн болсо да көңүл ачуу адам баласына канчалаган өмүрдү тартуулайт, аны билүү кыйын дечи, арийне ушул күнү Махабаттын бир кабагы жаркып ачылып, бул дүйнөдө өзүнүн бар экенин, бир күнү караңгы болсо анын таңы атып жаркыраган күнү мээримин чачып жылытаарын сезгендей, эки бети албыра конокторун тейлеп да, өмүрлүк жарынын жарым кылымдык тоюн чечекейи чеч боло тосуп, дагы жарым кылымдык өмүр каалап да жатты: "Кантсе да кудай кошту, тагдырыбыз бири-бирибизге байланды, эки баламдын атасы, аман болуп көп жашаса экен" деп ойлонуп атты ичинен. Ошол кезде кудагыйларынын бири, өзүнө теңдеш келин ага карап:

- Ой кудагый, куданын ушул жакшы күнүндө бир ырдап койбойсуңбу, ыя? - деп шаңк этти.

- Мен ырдачу эмес элем… - деп Махабат Камытты, анан кайнагасын карады эле Канат:

- Ырдап кой балам, мындай тойду күндө эле өткөрүп аттык беле, бүгүн бир ырдап кой, - деди.

- Ырдап кой эми, - Камыт да суранып калды.

Жан сырым ачылбаган бойдон калды,

Дүйнөдө өкүнбөгөн адам барбы?

Тагдыр кошкон жубайым өзүң менен,

Түбөлүккө бирге болсом арман барбы? -

деп созолонгон Махабат ого бетер жүзү албыра ырдап бүткөндө баары кол чаап кубаттап:

- Ой сенин үнүң укмуш турбайбы, дагы ырда! - дешип суранып үч-төрт жолу ырдатышты. Ошентип тойдун да таркаар убагы жетип конокторун узатышты. Бир туугандар андан кийин да көпкө отурушту. Камыттын кубанычы койнуна батпай, толкунданып отурду. Ушул кубаныч, сый-урмат, бир туугандык көз ирмемдер анын эң акыркы көз ирмеми экенин эч кимиси сезген жок, тек гана өмүр жаш, бакыбат жашоо ыроолоп агасы менен жеңеси, карындаш-күйөө баласы машинага отургузуп тамашалашып жатты.

- Кана машинага отуруп айда эми, бизди бир салып алып шаарды кыдырып келели.

- Күбөлүк жок да? - Камыт таңгала карады.

- Отур, өзүң айда, жок дегенде көчөнү бир кыдырып келели, - дешип күүлдөп атканда Камыт негедир жүрөгү кабынан чыгып кетчүдөй өңү купкуу болуп туруп калды.

- Эмне болду? - байкап калган Махабат андан сураганда:

- Билбейм, жүрөгүм… - деп Камыт отура калды. Баары тегеректеп алып тургузду да:

- Кубанычтыкы эле, эс алчы, мейли бүгүн түшпөсөк башка күнү, - Канат аны колтуктай үйгө алып кирди. Камыт негедир көздөрү коюлуп эле жатып калды. Коркуп кетишип врач чакырышты эле, анысы келгиче сөзгө келбей үзүлүп кете берди. Кубанычтары ыйга айланган бир туугандар үстүнө өбөктөй, боздогон Махабат, чуу түшүп балдары андан бетер ызылдап атышты. Канаттын жер сабап өкүргөнү жан чыдагыс болду.

- Оо кагылайын бир боорум, бул эмнең, сенин ушинтип өлөөрүңдү билсем бул күнү туулган күнүңдү өткөрбөйт элем го, оо кагылайын бир боорум! - деп өксөп ыйлап атты. Карындашы андан бетер чыңырып алеки заматта эмне болуп кеткенин билбей эсин жоготуп, аялдар суу чачып эс алдырып атышты. Махабаттын андан бетер чучуктай чыңырганы жер жаңыртат.

Атаганат! Өмүр дегениң көз көрүнөө эле колдон учуп кетчү нерсе тура, ким ойлоптур, дал ушул мүнөттө аны жоктоп калаарын. Ар кимиси ар жерде, балдары атасын тегеректеп ызылдап жатса, кызы Асылкан коркуп ыйлап эшикте жүргөндө аны аялдар көтөрүп сооротуп атышты. Айылдын аксакалы келип Канатты тыя минтти:

- Болду балам, ыйлагандан эчтеке таппайсыңар, эми өлүктүн камын көрөлү, минтип отурганда болбойт, кайрат кыл!

- Оой абаке, мен ушинтип бир боорумдан ажырап каламбы?!

- Кудай кылса аргаң канча балам, эсиңди жый! - деди. Канат: "ырас эле, аргам канча: жазуу, пешене ушундай болсо кантем, кокус туулган күнүн белгилебеген күндө деле өлмөктүр, анда көрбөй да калмакмын, кантсе да ыраазы болуп кетти" деп ойлоп ордунан турду. Кечээ, кечээ эмес түндө, азыр эле жанында турган адамы заматта жок… Жансыз денеси жатат. Аттиң дүйнө десең, өмүр деген ушундай табышмак болот тура!

Үч күн, үч түн… басып туруп ушуларды ойлоно берип өлүктү чыгараар кезде Канаттын кан басымы көтөрүлүп кетип турган жерден жыгылып кетээрде кармап калышты. Врач чакырып укол сайдырып эс алды. Анан үйгө кирип акыркы ирээт бир боору менен коштошту, жанында достору, кайнилери, аялы саксактап турат: "кайрат кыл, эми келбейт, бечаранын көрөөр күнү ушул тура" дешип атты. Өзүн кармап кайраттана: "бир боорум, жаның жаннатта болсун, аргасыз коштошуп атам кантейин" деп колун жүзүнө тийгизген Канат чоочуп алды: "кызык, жыпжылуу го, өлгөн эмес го? " деп шашкалактай колтугуна колун алып барды, ооба жылуу, денеси жупжумшак:

- Оо жараткан! - Канат эмне кылаар айласын таппай, эмне дээрин да билбей алдастап кетти, жанында ыйлап отургандарды ары түрттү, - Болду ыйлабагыла, Камыт тирүү, өлбөптүр! - деп көшөгөнү сыйрып ыргытып, өлүктүн үстүндөгү жабылып турган ак менен кыжымын ылдый кылып колдорун кармалап, - Оо жараткан, бир боорум, тирүү экен, врач чакыргыла! - дегенде карап тургандар баары Канатты "кайгыдан өзүн жоготуп койдубу, эми жинди болуп кетет го, убакыт кеч болуп кете электе коюш керек эле", дешип, улгайган адам Канатты:

- Балам, өлгөн эмени кыйнабай, өзүңдү кармасаң боло, кеч боло электе чыгарыш керек, - деди эле ал жин тийгендей ага көздөрүн кызарта кыйкырып жиберди:

- Тирүү кишини көмөбүз дейсиңерби? - аялына, Махабатка карады, - Тургула врач чакыргыла! - анын түрүнөн жазганган Салый менен Махабат сестене сыртка чыгышты, - Бул өлбөптүр, туугандар! - Канат боз үйдүн сыртына чыга кылып, - Өкүрүктү токтоткула, бир тууганым, кагылайыным тирүү! - деди эле эл бири-бирин карап көздөрүнөн жашы бетинен тоголонуп күлүп да сүйлөп да жаткан Канатты карап: "байкуш, бир тууганынын кайгысын көтөрө албай жинди болуп кетти окшойт. Анан кантсин, кечээ эле той кылып атып бир заматта өлүп калса", дешип делдээ туруп калышканда: "молдо келди, молдо келди" дешип калды. Молдо улгайып көптү көргөн адам эле, түз эле үйгө кирип Канаттын жанына келип отуруп:

- Кана, мындай бол! - деп келме келтирди да өлүктүн колун кармап көрсө ырас эле жылуу: "өлүк деген үч күн эмес өлгөндөн кийин дене муздап эти катып калат, бул өлгөн эмес экен, же алланын буйругу менен кайра тирилди" деген ойдо кайра чыгып:

- Туугандар, өлүк кайра тирилиптир, эч ый болбосун, тарай бергиле! - дегенде элдин баары жакасын кармай боз үйдү көздөй жарданып келе жатканда врач келип калды. Мындай шумдукту угуп, бирок көрө элек айрымдары көргүсү келип кызыгып турганда молдо аларга, - Силер эмне жарданасыңар, жөнөгүлө, азыр буга али жан кире элек, болгону алла талаа аны кайтарыптыр, дагы үч күндөн кийин өзүнө келет, жарданбай ишиңерди кылгыла! - дегенде Канат:

- Жок тарабай тургула, инимди врач көрсүн, мен кайра той кылам, тигил бышкан этти таратам, бирок үйгө жакындабагыла, тигиндей отургула, бириң өкүрүп келе турган адамды токтоткула! - деди да кайра кирип кетти. Врач көрүп да таң калды:

- Клиникалык өлүм, демек азыр муну жерге койбогула, кээде ушундай өлүмгө туш болгондор көмүп коюп кайра мүрзөдөн тирилип ошол бойдон калгандар болот. Кийимин кийгизбей үч күн жылуулап бетин ачып коюп карап тургула, - деди да кетип калды. Канат айткандай эле бышкан жылкынын этин топтолгон элге таратып ийди да, өзү Камыттын жанында отурду. Ошол түнү жылдыз толгондо, бир тамыры лак этти, колун кармап отурган Канат ичинен кудайга жалынып атты. Андан кийин сол кол тамыры солк этип жүзүнө кызыл жүгүрө баштады. Махабат да тирмийе көздөрүн албай карап отурат. Карындашы жаштык кылдыбы, оолак отурат, тирүү дегенге ишенип-ишенбей аткан. Ошол түнү Камыттын согуудан калган жүрөгү акырындап согуп кирди. Оо дүйнө, жараткан ай, пенделериңди эмне кылсаң өзүң билген бийлик сенин колуңда. Үч күн, үч түн ыйлап атып карындашы, аялы үнү бүтүп зар какшап отурбады беле, эми кайрадан алардын жүрөгүн кубаныч ээлеп үмүттөрү жанды, өчтү деген чырагы тамды…

Канат анын жүзүнөн сылай ойлуу отура берди: "казылган көрдү бош койбой бирдеме кылыш керек" деп ойлонуп молдону чакыртты. Ал келгенде Камыт али кыймылга келбесе да өңүнө кызыл жүгүрүп тамыры солгун согуп жаткан эле.

- Эмне болду балам, кичине жылыш барбы?

- Бар аба, тамыры согуп калды, көрсөңүз, - дегенде молдо Камыттын тамырын кармап көрүп:

- Жакшы, жакшы-ы, демек үч күндө билинет, - деди молдону жалдырап карап тургандарга айлана карап.

- Менин сизди чакырганым, мүрзөнү кур койбой бирдеме кылып ырымдап койбосок болбойт го?

- Ооба, мен дагы сага ошону айтайын дегем, ага кара улак тап, бир да жеринде ак болбосун, ошону союп туруп ак кепинге ороп кадимкидей кылып көмүп кой!

- Ошентейин, кудай буйруса иним өзүнө келип калса, бир бодо малды союп этин элге таратам.

- Туура кыласың, ошондой кыл, сен эми кудай деп карай бер, мынчалык болгондон кийин, кудайдын өзү кайтарып отурат, ошого шүгүр кылып тургула.

Молдо чай ичип отуруп анан кетти. Шарияттан айтып отуруп үйүнө кеткен молдону узатып, Канат өзү сыртка чыкты. Эртеси айыл үйдөн кыдырып кара улак таап келди да өзү союп, ак матага ороп алып барып казылган мүрзөгө коюп, үстүн кадимкидей кылып көөмп койду да отуруп жалпы арбактарга куран окуп кайтты. Билинбеген менен убакыт өтүп арадан үч күн өтүп төртүнчү күнү Камыттын колдорунун башы, бутунун башы билинер-билинбес кыймылга келип калды. Ан сайын кубанычтары койнуна батпай ырымды кармап, үйгө киши киргизбей, эч нерсе бербей балдары дагы эч жакка чыкпай үйдө отурушту. Туура он сегиз күн дегенде гана Камыт көзүн ачты, эки жагын карады. Боз үйдүн төбөсүн көрүп ордунан козголбой өзүн тегеректеген үйбүлөсү менен ага-жеңесин, карындашын тегерете карап:

- Мага эмне болду? - деди алсыз.

- Эч нерсе болгон жок, сен кичине ооруп жатып калдың, - деди Канат. Бир сыйра жаңы кийим алып келип коюшкан, аны кийгизип болуп: - башыңды куттуктайм, аман болсоң болду, кудайдын ушунусуна шүгүр, - деди.

- Бирдеме ичесиңби? - деди Махабат, жанына келип.

- Жок, сүт эле бергилечи, - деди. Чыныга сүт алып келе койду Махабат. Аны колуна кармаган Канат инисин башын өйдө кылып жөлөп турду. Аз эле ичти. Кайрадан жатып калды. Анын сүйлөгөнүн көргөн Канаттын кубанганын айтпа, ошол эле күнү коңшуларынын алдуу-күчтүү балдарынан чакырып келип кара уй сойдуруп бекер тараттырды. Эл андайда шумдук болот эмеспи, жеткени жетип жетпегени да болду. Ошондон кийин Камыт өйдө болуп акырындап тамак ичип, эшикке чыгып калганда бозүйдү бүгүп коюшту. Камыттан эч нерсе сурашпады, ага эч нерсе айтышпады. Камыт бара-бара кадимкидей болуп намазга жыгыла баштады. Ошондон кийин гана көргөндөрүн айтып отурду…

Оксана кадимкидей эс ала түштү. Баласын көрүп, келип-кетип тураарын айтканда кубанды. Кетпе дегенине көнбөй койду. Колунан келсе жанынан чыгаргысы келбейт, бирок Марат ага атасын жакшы көрөөрүн, апасы ойлоноорун айтканда жүрөгү ооруду: "канткен менен жакшы аял болсо керек, балдарынан кем көрбөй бакканына караганда, кой кыйнабай эле коюн, акыры менин төрөгөн балам экенин билди, тааныды, сыртынан көз салып, кийим-кече алып берип турайын" деген ойдо өзүн сооротту. Ал ошол үйүнүн жанынан магазин сатып алды. Соода кылат, бир жагынан тамды бүтүрүп жатты. Бул кабар адегенде агасына жетип, ал келип калды. Чынында ал деле жыргап кетпептир. Иштеген иши жок, Казакстанга барып иштеп жүрүп акысын алалбай качып келгенин айтып атасына топурак сала албаганына кейип отурду. Оксананын там салып атканына кубанып:

- Туура кылыпсың, эми биз айылга эле келбесек болбой калды, жоктун айынан балдарыбыз көчөгө чыгып кетип атышат, сен жардам бербесең биз жаман абалда калдык.

- Эмнеге жардам берем, өзүңөр ойлонсоңор, мен ушул үйдү өзүм үчүн салып жатам, жалгыз бой болсом, балам бар менин дагы, келип-кетип турат, - Оксана агасына жини келе сүйлөдү.

- Карындашым, сен жардам бербесең ини-сиңдилериң көчөгө чыгып чөнтөкчү болуп баратат, айылга алып баса бербесек акыр аягы түрмөгө түшүп жок болушу мүмкүн. Жеңең эптеп соода кылат, ал батирибиз менен ичкенибизге зорго жетет, кыйналып кеттим…

- Алда садагаң кетейин а-ай, ушул шаарга барбай эле бул жерде жүрө берсеңер болмок да, - эне кейип алды.

- Сиз дагы атам экөөңөр ичкениңерди койбой туруп алдыңар, элден уялдык, жашоо оорлоп алды, болбосо шаарга бармак эмеспиз.

Ыйламсырап кейип турган агасына боору ооруду: "Мен бирөөнүн канын мойнума алып тапкан акча эмеспи, кой бир тууганыма жардам бербегенде кимге жардам бермек элем", деп ойлонуп, он миң сом берди эле, агасы кубанып кетти. Мындай акчаны көрмөк тургай шаарда күнүмдүк нандарынан ашпайт, жанында он сом калса чөнтөгү кампайгандай болуп калчу. Эми минтип уучу толо акча кармаганга карындашын өөп ийди:

- Мына, мына, "өз өлтүрбөйт, жат жалгабайт" деген ушул да, башка киши балекеттиби? - кудуңдап азыр эле учуп бала-чакасына жетчүдөй болуп жатканда Якутияга кеткен эжеси менен кичүү агасы келип калды. Алар апасын бир сыйра кучактап учурашып отургандан кийин атасынын арбагына куран окушту. Анан эжеси сөз баштады.

- Апам менен атама таарынып кетип алыста жүрдүк, ал жакта деле жыргап кеткен жашоо жок, жаныңды жанга уруп иштесең табасың, болбосо жок. Мына өзүңөр билесиңер, экөө ээрчишип алып ичип жүрүп биз менен иштери болбой эмне күндү көрбөдүк, чынында силерди мен эле бакпадымбы, же элдин балдарындай кийине албай. Нан жок, унду көрүнгөндөн сурап келчүмүн. Элдин балдарынын көтөрүп жеген нанын көрүп жегибиз келчү, кийимин көрүп суктанчубуз.

- Ооба да, өз теңдүү балдарымдан корунчумун, үйгө кийген кийимим менен мектепке кийгеним бирөө, алар акча кармап ар нерсени алып жесе улутунуп басып кетчүмүн, - кичүү агасы да ичтегисин айтып калды.

- Өмүр бою жетелешип ичпей, бизди жакшы карап оокатыңарды тың кылсаңар ушул акыбалга келбейт элек, - эжеси апасын жаман көрүп уруша сүйлөдү, - Үйдөн бир киши ичсе эч нерсе эмес, бул да кошулуп ичип жүрүп алганычы?

- Болдугулачы эми, ал өттү-кетти. Ээрчишип иче турганы жок, ал турсун эки күн кечиккенимде уже өлмөк экен… - Оксана эжеси менен агасын тыя күңкүлдөдү, - Эми мунун эмнесин айтасыңар, өз пешенеңерден көрө бергиле да мындан аркысын!

- Анан айтасың да, биз атамдын өлгөнүн уккан да жокпуз, кечээ бул жакка келатып Бишкектеги курбум жолугуп көңүл айтып жүрөт. Ичимен сыздап, сыртыман билгизбей отурдум. Анан Жеңиш экөөбүз жөнөдүк.

- Баса үй салат десе эле менин короомо салып алыпсың да, же апама салып бергени жатасыңбы?

- Кимиңер апамды карасаңар ошого берем, карабасаңар өзүм жашайм, апамды багам! - Оксана чечкиндүү айтты.

- Анда мени үйлөнткүлө, анан бир дүкөн ачып бергиле, жашай берем! - кичи агасы култуңдай карындашын караганда, ал:

- Мейли үйлөндүңүз дейли, жеңебиз шаарга кетебиз десе кетесиңер да айла жок, мына улгайып калган акебиз деле аялынын айынан шаарга барып алып өлбөстүн күнүн көрүп жүрүшөт.

- Эх койсоңчу кызым, кетсе кетишээр, кайда болсо аман болсун, өздөрү айткандай арак ичип жүрүп чычкак улагым жок - мен кайдан үйлөнтөм, мени бак деп кантип айтам, ырас убагында эчтемени ойлобопмун, эми өз ыктыярыңар! - деди Созул үнүн кардыктыра.

Ары тартышты, бери тартышты, бир пикирге келе албай урушуп да алышты. Деги эле ата-энеси жалаң арак ичип, аркы-терки уктап кайра ойгонуп алып башы ооруганынан үйүндөгү ырыстуу буюмун сатып ичип жүрүп балдары тарбиядан алыс бири-бирин укпай, ынтымак дегенди билбеген немелер эле. Улуу агасы гана жоош, эч кимисине үн дебейт. Он жылдан ашуун бири-бирин көрбөгөн бир туугандар бабырашып сыйлашмак тургай талаш-тартыш менен отурду. Оксананын бир үйдүн материалын алып келип койгонун көрүшүп ичтери күйгөндөй да болуп турду, дүкөнүн укканда андан бетер. Эми "сен баарыбызды бутка тургуз" дегени турду эжеси. Өзүндө деле өлбөгөндөй иштеп таап келген акчасы бар, ага топук кылбай:

- Оксана, мага эки миң доллар берип тур,, кийин берем, - деди ач көздөнө.

- Кайдагы эки миң, мынабу үйдү эптеп бүтүрбөйүнбү, же апаңар өлсө тиги кулайын деген үйдөн чыгарасыңарбы? Колго илинээр төшөнчү жок, силер өзүңөрдү эле ойлойсуңар! - Оксана тултуңдай кетти.

- Бербесең койчу, апам эмеле өлгөн атыптырбы, али жаш эле, өзү ичип жүрүп эле кебетеси картаңдай көрүнөт.

Ошентип жатып акыры Оксана аларды эптеп кетирди. Эжеси менен агасы Оксана улуу агасына акча бергенин угуп таарынып кетишти. Апасы ичинен жаш кезинде кетирген каталыгын кеч түшүнүп, балдарына кадыр-баркы жогуна зээни кейип алар кеткенден кийин эч ким жокто бугун чыгара ыйлап өкүнүп атты.

Оксана айдоочулук курсун бүтүп машина алды да Маратты көрүп келгени жөнөдү. Апасын көңүлүн көтөргөнү салып алган. Оксана Камыттын дарбазасына жакын келе албай көпкө карап туруп калды. Арытан келаткан Махабат аны бүшүркөй карап:

- Силерге ким керек? - деди токтой калып. Оксана эчтеме дебей бир демге туруп калганда Махабат: "бул сөзсүз Оксана болуш керек, Маратка келген тура. Эмне кылсам, Марат жок деп кетирип ийсемби?" деп ойлонуп турганда Оксана:

- Эже… мен Маратка келдим эле? - деди.

- Азыр атасы болуп отурат, Камыт ооруп атты эле, туура түшүнсөң ага көрүнбөй эле койгонуң жакшы болоор…

- Эже, мен Маратка жолугуп эле кетем, тынчыңыздарды деле албайм! - Оксана жалдырап суранып жиберди. Махабат ойлоно калды да ичке кирип кетти. Көпкө кечикпей эле томпоңдоп жүгүрүп Марат чыгып келди. Оксана өпкүлөп, кучактап көпкө турду:

- Садагам менин, жалгызым, таенең менен учуруш, - деп машинага алып барды. Таенеси да өөп кучактап эркелетип сүйлөшүп көпкө туруп калышты.

- Мен атама айткан жокмун, ал билсе кейип ооруп калат, үйгө керейин, - деди Марат.

- Күчүгүм десе, мен сени сагынып келсем, сен бат эле үйүңө кирип кетесиңби, бир аз тура турчу?

- Сиз мени жакында эле таптыңыз, ага чейин кантип жашап жүрдүңүз эле? - Марат Оксананы ойноктогон көздөрү менен тике карап айтканда ал тайсалдай түштү, - Менин керегим бар экенин ошондо билген жок белеңиз, болбосо таштабайт элеңиз ээ? - деди Марат баё гана Оксананы карап. Оксана эмне дээрин билбей апасына карады, ал да эч нерсе дей алган жок.

- Кечирип койчу балам, менин абалым ошондой болчу, азыркыдай болгонумда таштамак турсун карматмак эмесмин.

- Жакшы барыңыздар, - Марат чоң кишидей каада менен колун сунуп таенеси менен коштошуп атканда Оксана шашып калды.

- Марат, бир аз ойнотуп келейин, суранып чыкчы?

- Жок, эч жакка барбайм.

- Анда бери бас, - деп капчыгынан акча алып чыкты, - Ме муну, кийимди өзүң каалагандай алып ал!

- Кереги жок! - Марат жүгүрүп дарбазага жеткенде астынан Камыт чыга калды:

- Эмнеге улуу киши, ал тургай апаң чакырып атса укпадың? - деп сыртка чыгып келгенде Оксананын жүрөгү дүк-дүк этип: "урушуп сөгөт экен, эми эмне кылам" деп ордунан жылууга кудурети жетпей селейип туруп калды.

- Кандай? - Камыт Оксанага жетпей беритен учурашты, - Маратты алып кетип кайра жеткирип тур, баланы энесинен жат кылууга акым жок, азыр кийинтип чыгарам, - деди да кирип кетти. Оксана кубанганынан ыйлап жибере жаздады: "Оо кудай, жакшы адамдын кылаар иши, мен муну эмдигиче кектеп жүрөт го десем… көрсө баарын кечирген тура" деп машинага отурганда Марат жүгүрүп чыгып өзүн көздөй келатты. Маратты жанына отургузуп алып шаарга келишти, кафеден тамактанып алып Дордойго жөнөштү. Дордойдон Маратка эки сыйра кийим алып берди. Апасына дагы. Кечке базарлап жүрүп кечке маал жолго чыгышты. Жолгата Марат бирдемелерди сүйлөп күлдүрүп келди. Анын сөздөрүнө кубанып, көргөн көзү тойбой өзүнчө бактылуу эле Оксана. Бирок өзүнөн өзү кыжаалат болуп атты: "Камыт мени кечирген экен, болбосо алып кет дебейт эле, оорусу катуубу, өңү азып калыптыр" деп ойлонуп коёт: "Акылсыз жаным, жөн эле жашай берсем болмок экен - көрбөгөндү көрдүм, киши өлтүрдүм" деп узак жолдо көздөрү талып жол боюндагы ашканаларга токтоп тамактанып, бир аз эс алып алмакка машинада уктап калды. Таң атканда кайра жолго чыгып эки-үч саатта келип калышты. Аны бул үйүндө кызык жаңылык күтүп турган эле.

Темир уурулук кылып камалып кетип беш жыл түрмөдө жатып чыгып андан кийин үйүнө кайра келген. Ошондо учук оорусу менен ооруп калган экен. Канчалык дарыланганына болбой төшөк тартып калганда ал:

- Ата, менин балам бар. Оксананы менин балам эмес деп уруп кубалап жибергем. Бекер кылыпмын, менин баламды үйгө алып келип баккыла, мендей көргүлө! - дейт.

- Оксананын бул жерде жүргөнүн укканбыз балам, бирок ал баласы жок эле жүрөт, - дешти.

- Жо-ок, менин балам бар, аны мен өзүм кылдым, менин атыман кечирим сурагыла, баламды алып келгиле?! - деп какшап атып өтүп кетет.

Аны жайына бергенден кийин Оксананын үйүнө барып ээн турган үйүн көрүп коңшуларынан сурашса кайда экенин билбегенин айтып дүкөнүн көргөзүшөт. Дүкөнгө келсе сатуучу кыз үйүнүн дарегин билбегенин, өзүн таанырын айтып берет. Ошол кезде Оксана шаарга Маратка кеткен болчу. Келип эле дүкөнгө үч-төрт күндүн акчасына келгенде ага сатуучу кыз Дамира:

- Эже, сизди бирөөлөр издеп келип атат, үйүңүздү билбегенимди айтсам ишенбегендей болуп кетти, - деди.

- Кандай немелер экен? - Оксана коркуп кетти: "Менин япон жигитти өлтүргөнүмдү баягы кыздар айтып койсо керек, анда эле өлдүм", деп ойлоп ийет.

- Улгайган адамдар экен, ушул жерлик экен.

- Эмнеге издегенин айтпадыбы?

- Жок айткан жок, "баласы барбы, ээрчитип жүрөбү" дейт.

- Ким болду экен… - деп артына бурула бергенде Темирдин апасы кирип келаткан, аны көргөн Оксана бир азга кайдан көрдүм эле дегендей туруп калды.

- Кандай Оксана, жакшысыңбы айланайын? - деди ал муңайым.

- Жакшы, жакшы, сиз кимсиз? - Тааный албай сурап калды. Ал Темирдин үйүндө эки айга жетпеген убакыт жашаган. Кайненесин тааныбай турду. Анда чыкчырылган аял болчу, эми кулак түбүнөн аппак чачтары булайып калыптыр.

- Мен Темирдин апасымын…

- Аа-аа, келиңиз… - Оксана ары бурулуп кетээрде ал аял Оксананы артынан ээрчий басты, - Сизге эмне керек? Мен шашылыш элем, - Ал машинага отуруп жатканда ыйламсырап ийди:

- Кызым, бир аз токтой турчу, Темирдин аманатын айтайын дедим эле..

- Эмне дейсиз? - Оксана таң кала сурады: "аманаты дейби, эмнеге аманат, аманаты эмнеси?" деп ойлоп суроолуу карады.

- Темирим жакында кайтыш болуп кеткен, ошол өлөөрүндө кайра-кайра "уулум бар менин, Оксанадан мен үчүн кечирим сурагыла, баламды колуңарга алгыла" деп атып өлдү. Ошон үчүн сени издеп келгем кызым, кечирип кой, учурунда мен да түшүнбөстүк кылып экөөңөргө жолтоо болдум, эми менин неберемди көрсөт, бизге бер! - ыйлап жатты аял. Оксана бир топко мелтиреп туруп калды: "демек Маратты айтып жатышкан экен, кой бул аялга ачыгын айтып түңүлтөйүн" деп ойлоду да машинасынан түшүп дүкөндүн далдаасы жакка ээрчите басты, антпесе Марат менен апасы машинада отурган эле.

- Эже, кечиресиз мени, Темир жалган айткан экен, бала аныкы эмес экенин ал деле билчү, мен бул жерден кеткенден кийин күйөөгө чыккам, анан Темир мени өзү баарына кайыл болуп алып кеткен… - Оксана ойлуу жер тиктеп туруп болгонун болгондой айтып берди. Ошондо да тигил аял ага ишенкиребей:

- Оксана, өлүм алдындагы керээз, мен аны аткарышым керек, атасы да келет, бизге бир эле көрсөтүп кой, кудай жалгагыр?! - Аял ыйлап кирди. Оксана эмне кылаарын билбей:

- Мени туура түшүнүңүз, Темир мени эки айлык боюмда барында алып кеткен, ошон үчүн урушуп кышында мени кууп чыккан, бирок ал баланы мен… мен суук тийгизип алып эки айлыгында эле жок болгон. Бирок ал эч качан Темирдики эмес болчу!

- Алда кудай ай, чалым мени эми жейт экен да, сен болбосоң ал келин менен жашап бала-бакыралуу болот эле деп кууратып атпайбы? - деп көзүнүн жашын аарчый ары карай басып баратканда машинадан чыккан Марат ойноп туруптур.

- Марат, бол кеттик! - деп, Оксана машинаны айдап жөнөп кетти. Тигил аял элейип эле кетип бараткан машинаны карап туруп калды: "Тигил аял элейип эле кетип бараткан машинаны карап туруп калды: "капырай, тигил бала ошонуку тура, мага калп айткан экен, кой муну сотко берип болсо да баланы алганга аракет кылыш керек, керек болсо канын текшертем" деп ойлонгуча машинанын карааны алда качан көрүнбөй калыптыр: "Аябай байыган экен, машинаны өзү айдап алганын кара, менин балам жер кучактап жатып калды, бул болсо тайраңдап жүргөнүн кара" деп көрө албай ичи тарып алды. Ушул көрө албастыктын, өзүнүн кишини "жаман-жакшы" деп эки бөлгөн текеберчилигинин айынан өз баласынын бактысына балта чапканын сезбеди, ушул тапта ага жамандык гана ойлоп кетип баратты. Анын келгенин көргөн күйөөсү:

- Эмне болду, жаңылык барбы? - деди аялын үмүттүү карап.

- Кайдан, баягы алкаштын кызы эми бизди тоотор эмес, машинаны минип эки дүкөндү башкарып болбой калыптыр! - аялы анын сөзүнө ичкүйдүлүгү менен жооп берди.

- Анын алкашы менен, көпкөнү менен ишиң эмне, бала жөнүндө бир жооп алдыңбы? - күйөөсү жини келе сурады.

- Ооба, ал бала эчак эле өлүп калган деп койду, он үчтөрдөгү баланы ээрчитип жүрөт.

- Анда аны сот аркылуу, судмедэкспертизадан текшертип көрөбүз. Ошондо эле ачык билинет.

- Мен да ошентип ойлоп калдым, ал бизге берээр эмес, кышында баласы менен кууп чыгарып койгон тура балаң. Ошондогу кеги дале кете элек экен.

- Кетпейт да, балаң сүйдүм-күйдүм деп алып келсе, сен кетирдиң, анын ата-жотосуна жетип атып, анан балаң кууп чыкса…

- Өлүгүңдү көрөйүн салпаяк, тим эле сүйлөшкүсү келбейт ой, карап тур, баламдын баласын баккан мээнетин төлөп берип болсо да алам!

- Кер ооздугуңдун айынан келген ырыскы-дөөлөттү качырып жүрүп балабыздан айрыдың, карыгыча ушунуңду койбодуң, болбосо Темир аны менен бактылуу жашап, өлмөк эмес!

- Ооба, мен эле баарын кетирип атам, ушул мен өлсөм болмок Темирдин ордуна, - шолоктоп ыйлап кирген аялын кагып койду.

- Сен, сен кылдың баарын, ошон үчүн Темир үйдөн кетти, балким чын эле ошол бала Темирден эместир, ошон үчүн урушуп куугандыр, анын өзүмчүл кыялы бар болчу. Ал да сени тарткан!

- Алда кудай ай, өлмөйүнчө жемеден кутулбайм го, мага асылгыча тигил доктур досуңа кеңешип баланы текшертип көрбөйсүңбү, менден эле күчүңдү чыгара бербей.

- Эртеңден баштап киришем.

- Өзүң бил, бүгүн жок дегенде телефон чалып кой да?

- Макул чалса чалып көрөйүн… - Шамбет телефондун кулагын бурады. - Алоо, Арзыматсыңбы, Атсалоому алейкум!

- Алеки салам, Шаке кандай, чалып калыпсың, жумуш барбы менде?

- Абдан зарыл.

- Анда өзүм барайынбы?

- Ошол келгениң жакшы болгону турат.

- Азыр, жарым саатта барып калам.

- Күтөм… - Трубканы койуп аялын карады, - Тур бирдеме жасай кой, Арзымат үйгө келмек болду.

Алмаш туруп казан-табагын кылдыратып өз ишине киришти. Көп күттүрбөй эле Арзымат кирип келди.

- Оо Шаке кандай, аяш экөөң жакшы турасыңарбы, кана эмне сөзүң бар, айта бер! - деп бакылдай орун алды.

- Иш мындай, - Шамбет ойлонуп: "кандай кылып түшүндүрөм" дегендей бир азга колдорун кайчылаштыра отуруп, - Эмне десем, Темирдин аял алганын билесиң да, аны бул апасы жактырбай кетирип жиберген, кийин ал аялынын артынан кетип калып Россияда жашап жүрүшкөн экен. Ошондо келин эркек төрөп, аны Темир кызганганбы же билбейм жаш баласы менен батиринен кууп чыгарып коюптур. Эми качан гана өзүнүн адам болоорунан үмүт үзгөндө балаң кургур, "менин балам бар, Оксанадан мен үчүн кечирим сурап баланы өзүңөр алгыла, тапкыла" деген эле…

- Анан?

- Анан бул Алмаш күндө издеп жүрүп таап айтса ал чарчап калган деп коюптур, дал ошол Темир айткан жаштагы баланы ээрчитип жүрөт дейт, кандай кылабыз, кеңеш берсең?

- Анда мындай, адегенде аны сотко арыз жазып кайрылгыла, андан кийин канын текшеребиз, ошондо аныкталат, Эгер каны туура келбесе талаша албайсыңар.

- Мен да ошентип ойлоп атам, эртең эле арыз таштап койолу анда?

- Ошент, болбосо кеч болуп калат, - Үчөө отуруп көпкө сүйлөшүштү. Арзымат кеткенден кийин Шамбет арыз жазып атты.

Эртеси арызын берип сотко кайрылды, үч күндөн кийин Оксана тергөөчүнүн алдында отурду. Ал болгонун болгондой кылып айтып келип:

- Бул Темирдин баласы эмес, эгер анын баласы болсо эмнеге жашырмак элем, - деп күлүмсүрөп койду эле, бул сулуу келин тергөөчүгө жага түштүбү, кыскасы:

- Кечиресиз, сиздей сулуу эжекеге ишенбегенде, бирок тигилерди да тынчытпаса болбойт, балаңыздын канын текшертип колуна кагазын карматып койбосо, биздин да, сиздин да тынчыңызды алышат, - деди шыйпаңдай.

- Анын кереги эмне, төрөгөн мен билем да, бала кимден экенин, боюмда бар дегениме карабай ээрчитип кетип, жаш бала менен көчөдө калтырган болчу. Ал күн эсимден кетпей калсын.

- Сиз бара бериңиз да, эртең сөзсүз балаңызды экспертизага алып келиңиз, закон деген закон да, тигилердин көкшүнү сууп калсын.

- Кызык, өлүм алдында калп айтып ата-энесин убарага салганын муну кандай деп түшүнсөк болот?

- Эми-ии аны билбейт экем, аныгын текшерип көрүшсүн, - деп тергөөчү Оксананы узатып койду. Эртеси чындап эле экспертизага кан тапшырганы Маратты ээрчитип келгенде Оксана:

- Уулум, сенин ден-соолугуңду текшертип койойун дедим, ошондуктан эч коркпо, мен жаныңдамын, - деди. Шамбет менен Алмаш ошол жерде болчу, баланы улам-улам карап дегеле Темирдин бир жерине окшото алышпады: "Курган бала, жөн эле айтып койгон го, болбосо бир жери окшомок", деп экөө тең ичтен ойлонуп атышты. Оксана болсо: "боюма болгонуна эки ай болуп боло электе Темир менен жашап калгам, эми анын каны туура келип калса Камыт эмне дейт?" деп жүрөкзаада болуп үйүнө келди. Марат бул учурда:

- Атам мени күтүп калды, кетишим керек, - дей баштаган эле. Эртеси эле анализге барышып көрүшсө кан группасы башкача болуп чыгыптыр. Шамбет менен Алмаш эч нерсе дей алышкан жок. Оксана да жеңилдей түшүп Маратты жеткирүүгө жөнөдү. Бул жолу апасы үйүндө калып өзү эле чыккан. Жолдо келатып бир машинаны сүзүп алды. Ал өз жолунан чыгып кеткен эле, Оксана эч нерсени билбей калган экен, ооруканада эсине келээри менен Маратты сурады.

- Анын башы катуу тийген экен, азыр реанимацияда жатат, өзүңүз деле катуу тийгенсиз, этиет болуңуз, балаңызды врачтар карап жатат, - деди сестра.

- Жок, мен аны көрүшүм керек, жанында болбосом болбойт, - Оксана тура калайын дегенде бүткөн бою кыймылга келбей ооруп кетип жатып калды.

- Сиздин кабыргаңыз рулга кысылып сынып кеткен, тынч жатыңыз, балаңыз жакшы эле, бирок…

- Эмне бирок, айтчы деги, аман калабы?

- Аман калат, коркпоңуз, бирок доктурлар абдан текшерип жатышат, үч күндөн кийин сиз ордуңуздан туруп каласыз, жанында болосуз, - деп тынчтандырды. Оксананын сүбөсү сынып туруп ичине кайрылып кеткен экен. Үч күнгө чейин кыймылдай албай, баласын ойлогонго ого бетер эти ысып алдастап жөөлүп жатты. Үчүнчү күнү кичине кыймылдап ордунан турду да сестранын жардамы менен Марат жаткан палатага баш багып эле эс-учун жоготуп койду. Анткени Мараттын бети башы бүт оролуу эле? эки жагында уколдор, үмүтүн үзүп эле койду: "Демек уулум аман калбаса, анда мага жашоонун эмне кереги бар, мен да өлөм" деп ойлоп атты: "Ошол эле жерден өлсөм болмок, балам аман калып мен эле өлбөйт белем, кудай ай" деп эч нерсе ичпей да кудайдан тилек кылып атты. Ошол күнү Оксана кызыктай түш көрдү. Түшүндө Темир колуна балта алып алыптыр, анан колунда кызыл эт бала жүрөт, аны бир колуна көтөрүп, бир колундагы балта менен: "Менин баламды неге өзүмдөн ала качтың, бул меники, мына сен жаңылгансың, бул менин эле балам, уктуңбу?! Муну атама алпарып бер!" деп колундагы кызыл эт баланы ага сунуп атканда ойгонуп кетти, кара терге түшүп калыптыр. Өйдө болуп керебетке көпкө отурду. "Бул эмнеси, бир бала эки кишиники болмок беле?" деп эс-мас болуп отуруп акыры ордунан турду, түн болчу, баары уйкуда, күзөттөгү сестра гана кагаз жазып отурат. Акырын ажаткананы көздөй өтүп Мараттын палатасына баш бакты: "кудай буйруса аман-эсен айыгат экен, демек бизди Темирдин арбагы жолдон тозгон тура" деп Марттын жанына отурду. Анын бетин ачып, башын таңып коюптур. Уктап жатат. Оксана анын башынан сылап, жүзүнөн өптү. "Онтогону билинбейт, жакшы болуп калат", деп айласын таппай ойлонуп атты: "Муну кандай кылам, Камыттан баланы ажыратууга болбойт, ал укса мени сөгөт болуш керек, кокус азыр келсе мени өлтүргөндөн кайра тартпайт" деп жанында көпкө отурду. Анан өзүнүн өпкө туштары сайгылашып ооруганынан кайра палатасына келип жатты. Көзү илинсе эле Темир көрүнүп чоочуп ойгонуп тыңгылыктуу уктай албады…

Камыт жай отуруп өлүп жатканда көргөндөрүн айтып берип атты: "Мен өзүмдүн кайда жүргөнүмдү билбейм, көк-жашыл аралдардын арасында куштар сайраган бактардын үстүндө учуп жүрдүм, бир кезде кандайдыр чоочун адамдардын арасында болуп калдым. Алар мени көрдүбү, көрбөдүбү, жөн эле басып жүрүшөт. Кете бердим, кете бердим, бир кезде чо-оң үйгө туш болдум, анын ичинде атам менен апам, Бакыт акемдер жүрүшөт, мен барып жанына турсам карашпайт, андан ары чыгып баратсам буудайбы же тартылган шакпы, ошону үстү менен баратам, анан эле эшик пайда болуп калды, жапжарык экен. Баягы эшиктен чыгаарым менен: "балам, сен бул жакка адашып келип алыпсың, кудай деген пенде экенсиң, сен бирөөнүн баласын өз балам деп багып атыпсың, өзүнө кайтар, ал сенден бүткөн эмес" деп анан "Эми мына бул жолго түш да үйүңө жөнө, сени бул жакка кабыл албайт, көп жашайсың, намаз окуп, орозо карма, кудай жолунан чыкпа, колуңдан келсе элге уурулук кылбай, ушак сүйлөбөй жакшы жүргөндү айта жүр, бар эми, балдарыңды, бир туугандарыңды барып кал" деп колундагы таягы менен бүткөн боюмду бир сыйра жанып өткөндө таяктын учунан нур чачырап көзүмдү уялтып ийди. Андан башка эч нерсе билбейм" деп сөзүн аяктап келип:

- Оксана мага бирөөнүн эле баласын алып келген экен, эми аны эмне деп кайтараар экенмин, - деди жер карап ойлуу.

- Койчу Камыт, сага эле окшош, Шерматка, Максатка деле окшош, - Махабат ыргып кетти.

- Жо-ок, мен ошон үчүн тиги дүйнөнү көрүп келдим, Маратка угузбай Оксана менен сүйлөшүп аныгын сурашым керек, - деди Камыт.

Махабат унчукпай калды: "Эми чоңойгон балага кантип айтабыз, кантип балдардан бөлүп кетиребиз?" деп отуруп калды.

Ошол эле күнү Шамбеттин түшүнө дагы Темир кирип: "силер менин айтканымды эмне укпайсыңар, аманат сөзүмдү аткарбадыңар, ал менин гана балам, тезинен барып тапкыла" деди да Марат жаткан имаратты колу менен көрсөттү, "тез баргыла, а силерди өзү эле тааныйт, менин баламды башка бирөөгө калтырбагыла, дагы айтканымды аткарбасаңар кырсык басат" деп нааразы болуп жатыптыр. "Ээ алла, бул эмне деген шумдугуң", деп ойгонуп алып көпкө жатты. Таң эрте туруп бети колун жууп келип куран окуду. Анан Алмашка көргөн түшүн айтты.

- Бул эмне деген балекети болуп кетти, кой мен шаарга барайын, мен билген эле имарат, өңүмдө көргөндөй болдум, барбасам болбойт кемпир, экөөбүздү балаңдын арбагы тынч койбойт, дагы барып көрөйүн, - деди, - Ал турсун каалганын сыртындагы сегизди көрсөттү, эмне болду билбейм.

- Капырай, кереметиңден кагылайын кудай, байкуш балам ал жакта тынч жаталбай баласы үчүн камтама болуп жатканын кара, эми ошол тестиер бала бизге боор береби десең?

- Көрөбүз да? - Шамбет арсар унчукту. Шамбет ошол эле күнү Бишкекке жөнөдү: "аманат адамга жүк болот, колдон келсе аманатын аткарууга не жетсин…" деп ойлонуп узак жолдо сарсанаа болуп келатты.

Оксана кичине дурус болгондо Мараттын жанында күнү-түнү карап атты. Дем алганы, онтогону басылып калганда өзү шашылыш бир жакка жөнөдү. Ал гинекологго жолукканы бараткан. Атайын кабылдамага кирип отургучка отураары менен:

- Эже, мен сизден бир нерсе сураганы келгем, мындан он үч жыл мурун менин эки айлык айызым келбей калган эле, анда башка бирөө менен жашачумун. Андан кийин өзүмдүн күйөөм келип алып кетип аны менен жашап жүрүп төрөдүм эле. Боюмдагы бала кимдики болушу керек? - деди врачты суроолуу карап.

- Сиңдим, сенин айызың эки ай келбей жүрсө анда токтогон күнү менен төрөгөн күнүңдү эстечи, - деди врач көңүл бура.

- Анда май айынын ортосу болчу, анан мен июль айында өзүмдүн мурунку күйөөм менен калгам, январдын жыйырмасында төрөдүм.

- Мындай, сен төрөгөндө балаң жетик деп айтты беле врач?

- Салмагы жетпей бир айдай жатып чыккам, таңкалаарлыгы ошол убакта күйөөм мени "балам эмес!" деп менин баламды "талаага ташта!" деп урушуп жанымды койбогонунан, мен баланы "баланын атасы эмеспи" деп ойлоп өз атасына бергем, эми жанагы күйөөм өлүп баратканда ата-энесине "баламды алгыла, ал менин балам" дептир. Балам экөөбүз машинам менен келе жатып аварияга учурап азыр ооруканада өзүнө келе албай жатат, анан "менин балам эмес!" деген күйөөм түшүмө кирип: "баламды кайтарып бер, аны атамдарга бер" деп атыптыр. Эмне кылышымды билбей атам.

- Муну тиги бакан атасы уктубу?

- Кайдан, ага кантип айтмак элем, айтканда ал макул болот дейсизби, ушундан улам башым катып атат, тигил түшүмө кирип кыйналганымдан сизге келдим.

- Анда мындай кыл: бала жакшы болсун, жакшылап текшертип көр, анализдерин толук тапшырыш керек.

- Ой эже, анын канын текшерттик, аныкы болбой атпайбы?

- Анда мен билбейм, балаңды карай бер, өзүнө келгенде анан көрөбүз, - врач ойлуу унчугуп айласы кетип отурган келинди карап коюп алакан жайды, - Менин билгени ушул, эгер жети айлык төрөсөң, мурун жөн гана токтолуп туруп анан кийин тигил күйөөңдөн болгон, же кан группалары бири-бирине төп келип калган, ушундай учурлар болот, түйүлдүк жаңы пайда боло баштаганда экөөнү тең кабыл алган.

- Эмне кылышымды да билбей калдым, - Оксана ордунан туруп рахмат айтып чыгып кетти. Врач көпкө ойлуу отура берди: "тобоо, адам баласынын тагдырында кандай гана кызык окуялар боло берет, бечара келин эмне кылаар экен, сулуу келин тура, ошон үчүн биринен бири талашып алып кеткен да, баарынан баласын айтсаң" деп ойлонуп атканда кезектеги боюнда бар келин баш бакты...

Оксана ооруканага келгенде аны көргөн врач:

- Сиз кайда жүрөсүз, али сакая элексиз да, эмнеге көчөгө чыгып кетесиз? - деди ачуулана.

- Кечиресиз, мен өлбөйм го, жакшы болуп калдым, баламды эле жакшы карасаңар суранаарым, - деди ал түз Мараттын палатасын көздөй басып баратып.

- Балаңыздын абалы жакшы, дагы бир күндө буйруса баш көтөрүп калат.

- Оозуңузга май, - Оксана баланын жанына келгенде ал кадимкидей дем алып, кислородсуз жаткан экен. Айткандай эле үчүнчү күнү көзүн ачты. Врач аны козголгонго уруксат бербеди. Башы катуу тийип, чыкый тарабы ручкага тийип сөөккө жарака кеткен экен. Ал алсыз "апа" деди. Оксана ыйлап уулунун оозуна суу тамызып атты.

- Дагы эки күн күчтүү уколдордон берсек уулуңуз ордунан туруп басып калат, - деди врач жылмая. Ошол түнү Оксана ордуна жатпады, тикирейип карап отурду. Бала неме ар кайсыны сүйлөп, көпкө чейин башын чайкап кыйналып атты. Ага кайнак суудан гана тамызып атты, таңга маал көзү илинип кеткен экен, "баланы кыйнадыңар, мунун атасы тигил жакта кыйналды, бир кезде "меники эмес" дегени үчүн жазасын алып байлоодо, эми муну эсине келгенде өз атасы Темирдин атын айтып, анын ата-энесине алып барып бер, өзүңдүн мойнуңда адамдын каны жатат, сени издеп жүрөт, жазаңды аласың" деп бир аксакал карыя маңдайында сүйлөп атыптыр, Мараттын керебетинин бут жагына өбөктөй уктаган экен, ал бутун кыймылдатканда ойгонуп кетсе жүрөгү төшүн тээп лакылдап калыптыр. Көргөнү түшү эмес эле өңүндөй туюлду, "издеп жүрөт дейби, ким ал, Акрам менен Рашид эле издебесе алар япон жигитти билбейт эмес беле, эмне болоор экен?" деп дел болуп отура берди. Аңгыча сестра таңкы уколун салганы келип Маратка ийне сайганда ал "ий" деп жиберди. Ушул убакка чейин денесинин ооруганын сезбегендей ийненин киргенин туйбай жатчу баланын "ий" дегени сестраны сүйүнттү:

- Охо-оо, Маратчик айыгайын деп баратыптыр, эми туруп үйүнө барат.

- Ошентсе экен… - деп койду Оксана. Анын ойлору чачкын. Эч нерсеге көңүлү келбей түшүн же өңүн айрып албай аткан. Түш болуп калган, түшкү уколдорун салып анан түштөнүүгө отурушкан эле врачтар. Бир кезде Шамбет менен Алмаш кирип келди:

- Эмне болду кокуй, авария болдуңарбы? - Алмаш Мараттын сол жагына отуруп маңдайынан сылап, бетинен өпкөндө ал аны көзүн жалдырата карап жата берди. Оксана булардын келгенин жактырбаган менен унчукпады.

- Өзүң кандай балам, бизди жаман көрбө балам, Темир бизди бул жакка алып келди, - Шамбет Мараттын оң жагындагы Оксана отурган отургучка отуруп Маратты карады:

- Кандай жигит, акыбал жакшыбы?

- Айланайын десе, жаман болгон тура, - Алмаш да сурады анын ал абалын, - Эми жакшы болуп калдыңбы? - Марат башын ийкеди.

- Ушунусуна шүгүр, байкуш балам ал жакта да тынч жатпай бизди айдап келди, көрсө силер минтип кырсыктап алган экенсиңер да?

- Чын элеби? - Оксана таңгала чоочуй сурады.

- Чын эмегенде, калп айтып кайсы жаныбызга күч келтирели балам, ушул оорукананы, дал ушул палатанын сегизинчи номерин да көрсөтпөдүбү! - Шамбет чындыкты айтып атканда Оксананын өңү бозоруп кетти: "кызык, ал кантип…" деп же башкача ойлой албай мелтиреп калды. Ушул жерде алар таң калчу окуя болду, жанатан бери көздөрүн жалдырата карап жаткан Марат:

- Сиз келдиңизби, чоң ата? - деп көздөрүн бакырайта күлүмсүрөй сурап калганда Шамбет шашып калды, беркилер таң калганынан делдээ туруп бирин-бири тиктешти. Көптө барып өзүн колго алган Шамбет көзүнүн жашы бетинен ылдый куюлуп:

- Ооба мен келдим каралдым, мени тааныдыңбы? - деди эңкейе жүзүнөн сүйүп, - чоң апаң экөөбүз эми келбедикпи?

- Мурун кайда жүрдүңөр, мен түшүмдө силерди көргөм! - Бала эч бир жасалмасы жок сүйлөп атты, - Эми мени таштабагыла ээ?

- Таштабай калалы, - экөө эки жагынан колдорун кармап алып кубанычтан делбиреп турушту: "кудайдын кудурети, бул эмнеси, Камыт эмне дейт, жанындай жакшы көргөн баласын буларга бербейт го.. Кудай ай, деги кандай күндө калдым эле?!" деп ойлогон Оксана эч нерсе укпагандай, көрбөгөндөй тура берди.

- Дайыма түшүмдө көрчүмүн, - деп койду Марат. Шермат менен Алмаш бири-бирин карап туруп анан:

- Сен барып балама бирдеме алып келчи! - деп Шермат Алмашты жумшады, - Эмне жейсиң, балам?

- Эч нерсе жей элек, азыр жөн гана суу ичирип аткам, эми эки күндөн кийин тооктун шорпосун беребиз, кереги жок, убара болбоңуздар.

- Ошонун убарасы барбы, бар апкел. Бу келиним деле биердин көк шорпосунан жадагандыр, күндүр-түндүр тикесинен баланы карап атып. Бар кемпир, бирдеме алып кел! - Шамбет болбой эле жөнөтүп жиберди. Оксана ошондо келин болуп барган күндөрүн эстей: "ошондо ушинтип турсаңар мен да ордумдан козголбой, Темир да түрмөгө түшпөй жашообуз ойдогудай болбойт беле, ошондо неге биздин сүйүүбүзгө каршылык кылып туруп алдыңар? Аттиң, менин азабыма, шорума жаралган белеңер?!" деп ичинен онтоп ушул азыр улгайган эки адамды балага жолотпой кууп жибергиси келип кетти. Ичтеги кеги кайнап, аялдык ызасы аны чыдатпай турган менен ички сезими: "Андай кылууга акың жок, силердин пешенеңерге ушундай жазылган, аны өзгөртүүгө эч качан болбосун эсиңе түй" дегендей өзүн кармап зорго турду. Аз өтпөй эле Алмаш тамак-аш көтөрүп жетип келди. Бир пакетке толтура алма, анар, жүзүм, банан көтөрүп алыптыр:

- Уулума банан алып келдим, кана уулум, жейсиңби, кайсыдан берейин? - дегенде Оксана:

- Врачтын уруксатысыз болбойт, жаңы эле баш көтөрүп атат, көп сүйлөшкөнгө дагы болбойт, сиздер мени түшүнүңүздөр, азыр сестра келсе урушат, - деди.

- Мейли балам, урушса айтабыз, - Шамбет Оксананын өздөрүн жактырбай атканын байкап аста үн катты. Аңгыча сестра келип:

- Эмнеге баарыңар кирип алгансыңар? Баланы көп сүйлөтпөгүлө, жаңы гана өзүнө келген, эч нерсе бербегиле, суюк эле чай бериш керек, сүт болсо берсеңер болот, азыр чыгып тургула, - деп сыртка кайра чыгып баратып: - сиз уколуңузду албайсызбы, сиз деле жакшы сакая элексиз, - деди Оксанага.

- Кой кокуй чыгалы, - Алмаш ордунан туруп баратып Мараттын бетинен өөп, - жакшы болуп кет балам, биз эшикте эле болобуз, сен тынч жат! - деди да босогону көздөй басты.

- Силер мени таштап кетпейсиңерби? - деп Марат үнүн пас чыгара сурады эле Шамбет:

- Уулум, сени кантип таштамак элек, сен сакайгыча келип турабыз, анан үйгө алып кетебиз, - деди эркелете, - эми сен көп сүйлөбөй эс ал ээ?

- Мейли, - Марат унчукпай жатып калды.

Ошол күнү кайдан укканы белгисиз, Камыт менен Махабат да шашып-бушуп жетип келишти. Алар ооруканадан келип сураштырып таап келгенде Шамбет менен Алмаш жаңы эле чыгышкан. Махабат кирип келип эле Маратты баса калып бети башынан, чекесинен өөп:

- Каралдым ай, жакшы болуп калдыңбы? - деп жанына отуруп атып терезеде ары карап турган Оксананы көрдү, ал булардын кирип келатканын көрүп ары карап калган эле, - Кандай Оксана, кудай сактаган тура, өзүң жакшысыңбы?

- Жакшы эле, эже… - Оксана башка эчтеме дей албай, бул мээримдүү аялды тиктеп туруп калды.

- Уулум, кандай жакшысыңбы? - Камыт токтоо, салмактуу, үнүн жай чыгара Мараттын жанына отуруп атып сурады.

- Ата, менин чоң атам келип кетти, ооруканадан чыксам мени ал алып кетем деди, - Марат күтүүсүз сүйлөп ийди.

- Эмне дейт?! - Махабат чоочуп үрпөңдөй түштү, - Кой, антип айтчу болбо?

- Кой, тим кой! - Камыт Махабатты тыйды, - Туура айтат, сен эми чоң атаңдарга барышың керек! - Унчукпай жер карап калды.

- Сен балага эмне деп атасың ыя Камыт, эсиң менен болчу? - Махабат эч нерсеге түшүнбөй безилдеп ийди.

- Ошондой болмок! - Муну айтканда Оксана андан бетер делдейди: "бул каяктан билип алды, же бул да Темирден бетер күмөнсүп өз баласы эмес деп жүргөн го" деп ойлогон менен үн дебеди. Көз алдында эмне деген окуялар болуп жатканына көзү жетпей, акылын токтото албай тура берди. Махабат да таң калып турду: "чоң атам алып кетет дегени эмнеси ээ кудай, өлгөн кишилер алып кетем десе, ошондой болмок дейт да" деп эки көзү Камытта болуп же сурай албай нес болуп калды. Бири-бирин түшүнгөн ата-бала андан ары сүйлөшкөн да жок, бала болуп туруп Марат да чоң кишидей ойлонуп жата берди. Бир аздан кийин Камыт:

- Жакшы болуп кет уулум, мага чоңойсоң каттап тур, сен чыккыча апаң экөөбүз келип кетебиз, - деп колуна акча карматты, - муну сакайып чыкканда бирдеме алып аласың, - Анан шарт бурулуп чыгып кетти. Махабат да Маратты өөп коштошуп чыгып кетти. Алар чыгып кеткенден кийин Оксана баланын жанына отуруп:

- Марат, сен жанагы кишинин чоң атаң экенин кайдан билесиң, алар такыр чоочун адамдар, атаңды таарынтып алган жоксуңбу? - деди.

- Эмнеге, мен мурда эле билчүмүн, ал деле атам, барып турам, - деди чоң кишидей ойлуу.

- Оорубай калдыбы башың? - Оксана сөздү башка жакка бурду, - Көп кыймылдаба ээ? - деп башынан сылап өөп, - күчүгүм десе, аябай коркутпадыңбы? - деп койду.

- Мени доктур айыктырган жок, башка кишилер айыктырды, андан көрө мени чоң атама эле кошуп жибериңизчи? - деди Марат.

- Кой балам антпе, доктурлар күнү-түнү укол куюп атышпадыбы?

- Эгер тигил чал болбосо өлүп калмакмын! - дебеспи бала болсо да таасын сүйлөп.

- Ай кудай ай, сенин чоң атаң деп ким айтты? Ал сенин чоң атаң деле эмес, атаң Камыт да сенин?!

- Апа, мага тигил жактан айтып көрсөтүшпөдүбү? - Ошенткенде Оксана да эчтеме дей албады. Үнсүз ордунан туруп ары-бери басып атты. Ошол учурда сестра менен врач кирип келди, Марат ары карап жатып алып аларды көргүсү келбегендей үн катты:

- Доктур аке, мени үйүмө жибериңизчи, эч жерим деле оорубай калды, - деди.

- Оо азамат десе, айыгып калдым дечи, кана башыңдын жаракатын көрөлүчү? - деди эле сестра таңууну чечти да көзүн бакырайта ачып доктурду карады, - Эмне болду, кана? - врач анын жаракатын көрүп унчукпай туруп калды. Оксана чоочуп кетти: "жаракаты шишип кеттиби, эмне болду буларга" деген ойдо:

- Эмне болду, доктур? - деп жетип келип ал дагы таң калып калды. Мараттын башында айрылып сөөгү көрүнүп, ал турсун сөөккө залал келген деген жеринен эч дайын жок, кадимкидей эле. Үчөө тең таң калып турганда:

- Мени кудайдын кишилери дарылады, мен жакшы болуп калдым, - деп Марат өйдө болду да апасына карады, - Апа, кардым ачты?

- Аа-аазы-ыр… - Оксана доктурду карады.

- Азама-ат, азамат, жакшы болуп калыпсың, эртең башыңды ренгенге, узиге салып жакшылап текшеребиз, анан кетесиң! - деди да врач сестра экөө ээрчише чыгып кетти. Оксана ага тамак берди. Экөө көпкө тамактанышты. Эч нерсе дебеди, бирдеме десе чакылдап сүйлөгөн баласынан чоочуп турду. Эртеси эле Маратты бардык текшерүүдөн өткөрдү. Эч кандай оорунун белгиси же травма алганы билинбейт. Врачтар абдан таң калышты. Айткандай эле Шамбет менен Алмаш бир сыйра кийим, доктурларга белек-бечкегин кошо алып жетип келишиптир. Аны ооруканадан чыгарып ээрчише кетип баратканда Камыт менен Махабат да ал жерге келип калган. Марат жүгүрүп барып алар менен учурашып эле, кайра коштошту да тигилерге жүгүрүп барып Шамбеттин колун кармай артына кылчак-кылчак карап колун булгай кетип атты.

Ошол учурда алардын алдына бир кара машина келип токтоп, Оксананы көздөй үч киши келе жатты. Ал тигилердин артында ойлуу жер карап кетип аткан. Качан гана:

- Ийи сулуу, жүргөн экенсиң да? - деген кекээр үндөн селт эте башын көтөрсө бет маңдайында Акрам менен дагы чоочун эки адам туруптур. Бирөө милиционер экен:

- Сиз чет өлкөдөн адам өлтүрүп келипсиз, сотуңуз ошол жактан болот экен, изиңизге түшкөнгө төрт ай болду, - деген милиционер аны машинаны көздөй колуна кишен салып алып жөнөмөк болгондо ал:

- Эч жакка качпайм, баламды узатып койойун! - деди эле алар үн дебей тим болушту. Ушул кезде Шамбет менен Алмаш Маратты экөөлөп колдорунан кармай аны карап турган. Оксана аларга жай басып барып Маратты кайра-кайра бетинен өөп, башынан жыттады да, - Жакшы жүр уулум, мен жакында барып калам, бара бергиле! - деп ылдамдап жөнөп, тигилерге: - Өлтүрсөңөр да колума кишен салбагыла, бар деген жериңерге каршылыксыз барам! - деп тайманбай айтты да машинага түштү. Анын кайда, кимдер менен кеткенин эч ким билбеди. Жадагалса Камыт менен Махабат, Шамбеттер да узата карап кала беришти. Бир гана он үч, он төрттөгү бала машинанын карааны узагыча колун булгап тура берди…

Аягы

Поделиться

Башкы баракчага отуу учун картинканы басыныз